Жети жылдык согуштун алгачкы замбирек үндөрү Европада эмес, океандын ары жагында угулган. 1754–1755-жылдары Түндүк Америкада Англия менен Франциянын колониялык атаандаштыгы ачык куралдуу кагылышууларга айланды, анда туруктуу армиялар жана союздаш индей уруулары катышкан. 1756-жылы бул жаңжал толук масштабдуу согушка айланып, Улуу Британия Францияга расмий түрдө согуш жарыялап, дүйнөлүк каршылыктын башталышын салган.
Бул колониялык жаңжал Европадагы салттуу союздар системасын бузуп, «альянстардын алмашуусу» деп аталган көрүнүшкө алып келди. Австрия менен Франциянын эзелки атаандаштыгы Пруссиядан чыккан жаңы коркунуч менен алмашты. Фридрих II башкарган Пруссия Силезиялык согуштарда Австрияны жеңип, анын эң бай аймагы Силезияны тартып алган, бул өлкөнүн аймагын жана калкын эки эсеге көбөйткөн. Австрияны башкарган Мария-Терезия өч алууну самаган.
1756-жылдын январында Улуу Британия Франциянын Ганноверге кол салышынан кооптонуп, Пруссия менен союздук келишим түздү. Фридрих II англиялык субсидияларга жана Англиянын Россияга болгон таасирине ишенип, эки фронттон согуш болбойт деп үмүттөнгөн. Бирок ал бул союз Франция менен Россияда кандай нааразычылык жаратканын жетишсиз баалаган. Фридрихдин орой сөздөрүнө кабылган француз падышайымдын сүйүктүүсү маркиза де Помпадур антипруссиялык союздун негизги жактоочуларынын бири болду.
Австрия ушул учурду пайдаланып, канцлер граф Кауництин көп жылдык дипломатиялык аракеттеринин натыйжасында Франция менен коргонуу союзун түздү. Көп өтпөй бул союзга Россия да кошулду. Орус императрица Елизавета Петровна Пруссиянын күчөшүн Россиянын жана анын Балтикадагы кызыкчылыктарына коркунуч катары көрдү.
Ошентип, Фридрих IIге каршы үч эң кубаттуу континенттик держава — Австрия, Франция жана Россиядан турган коалиция түзүлдү. Фридрих аларды шылдыңдап «үч кемпирдин союзу» деп атаган. Бирок ал күчтөрдүн катышы өзүнө каршы экенин жакшы түшүнгөн.
Каршылаштары күч топтоп үлгүрө электе, Фридрих II демилгени колго алды. 1756-жылдын 28-августунда ал күтүлбөгөн жерден Австрия менен Россиянын союздашы болгон Саксонияга басып кирди. Максаты – Саксонияны Австрияга каршы чабуул үчүн плацдарм кылуу жана анын аскерин өз армиясына кошуп алуу болчу. Көп өтпөй саксон армиясы курчоодо калтып, багынып берди, ал эми анын аскерлери күч менен прусс армиясына кошулду.
1757-жылдын апрелинде Фридрих II Австриянын Богемиясына кирди. 6-майда болгон Прага салгылашында прусс армиясы австриялыктарды жеңип, аларды шаар дубалдарына чейин артка чегинүүгө мажбур кылды. Фридрих Праганы курчоого алып, анын тез берилишине үмүттөндү. Бирок фельдмаршал Даун жетектеген австриялык армия шаарга жакындап, прусстар оор абалга туш болду.
1757-жылдын 18-июнунда Колин салгылашы болду. Фридрих өзүнүн аскердик карьерасында биринчи жолу Дауандан катуу жеңилди. Прага курчоодон бошотулду, ал эми прусс армиясы Саксонияга чегинүүгө аргасыз болду.
Бул жеңилүү согуштун бурулуш чекити болду. Француз жана Ыйык Рим империясынын аскерлери Тюрингияга кирди, ал эми австриялыктар Силезияда бир нече жеңишке жетишип, Швейдниц жана Бреслау сыяктуу маанилүү чептерди басып алышты. Ал тургай, Пруссиянын борбору Берлин да бир аз убакытка генерал Хадик тарабынан басылып алынды.
Бирок Фридрих II багынган жок. Ал аскерлерин Силезияга жөнөтүп, 5-декабрда Лейтен салгылашында австриялыктарды жеңип, абалын кайра калыбына келтирди. 1757-жылкы кампания «согуштук тең чыгуу» менен аяктады. Буга чейин европалык монархтар тарабынан текебер деп эсептелген Фридрих эми эң мыкты стратегия катары даңкка ээ болду.
1757-жылдын жазында Франция согушка кошулду. Анын армиясы Европадагы эң күчтүүлөрдүн бири эле. Маршал Луи д’Эстре жетектеген 70 миң француздук корпус Ганноверге кирип, аны тез эле басып алды.
Ошол эле учурда Франция жана империялык аскерлер Саксония аркылуу Пруссияга коркунуч жаратышты. 1757-жылдын 5-ноябрында Росбах аймагында Фридрих IIнин 22 миңдик армиясы эки эсе көп сандагы душман күчтөрүн талкалады. Бул Францияда нааразылыктын жана согушка каршы маанайдын күчөшүнө алып келди.
1757-жылдын жайында согушка Россия да кошулду. Фельдмаршал Степан Апраксин жетектеген 65 миңдик орус армиясы Чыгыш Пруссияга кирди. 30-августта Гросс-Егерсдорф салгылашында жеңишке жетсе да, Апраксин күтүлбөгөн жерден аскерди артка кайтаруу буйругун берди. Слухтар боюнча, ал императрица Елизавета ооруп, анын ордуна Фридрихди жакшы көргөн Пётр III келсе, жазаланып калуудан корккон. Натыйжада Апраксин кызматтан алынып, камакка алынган.
Жаңы башкы колбашчы болуп генерал Виллим Фермор дайындалды. 1758-жылдын башында ал Чыгыш Пруссияны жана анын борбору Кёнигсбергди эч каршылыксыз ээлеп, андан кийин Бранденбургга карай жылды. Августта ал Кюстрин чебин курчоого алды. Фридрих II дароо каршы чыкты. 1758-жылдын 14-августунда Цорндорф салгылашы болуп, эки тарап тең чоң жоготууларга учурады. Орус армиясы талаада калып, шарттуу түрдө жеңишке жетти. Фридрих орустарды олуттуу күч катары моюнга алууга мажбур болду.
1759-жыл Пруссия үчүн эң оор жыл болду. Орус армиясынын башына генерал-аншеф Пётр Салтыков дайындалды. 23-июлда ал Пальциг салгылашында прусс генералы Веделдин корпусун талкалап, андан соң австриялыктар менен Франкфурт-на-Одере бирикти. 12-августта Кунерсдорф салгылашы болуп, орус-австриялык аскерлер прусс армиясын талкалады. 48 миңден болгону 3 миңи гана аман калды. Үмүтүн үзгөн Фридрих министрине: «Кош болуңуз түбөлүккө» деп жазган.
Берлинге жол ачылып, Пруссия кыйроо алдында калгандай болду. Бирок союздаштардын өз ара келишпестиги аларды чабуулду улантуудан токтотту. Бул Фридрихди толук талкаланыудан сактап калды. Ал бул окуяны «Бранденбург үйүнүн кереметине» теңеген. Бирок ошол эле жылы анын армиясы Максен салгылашында кайрадан жеңилип, 15 миң адам туткунга түшкөн.
1759-жылкы оор жоготуулардан кийин Фридрих Англия аркылуу тынчтык сунуш кылды, бирок Россия менен Австрия четке какты. 1760-жылы Фридрих 200 миң солдатка каршы 375 миңдик коалицияга туш келди. Союздаштардын координациясынын жоктугу ага маневр жасоого мүмкүндүк берди. 15-августта Лигниц салгылашында генерал Лаудондун корпусун талкалап, курчоодон чыкты.
Бирок көп өтпөй Берлин кайрадан басылып калды. Октябрда орус жана австриялык аскерлер (Тотлебен, Чернышёв, Ласси) борборду ээлеп, кампаларды талап-тоноп, контрибуция талап кылышты. Бирок Фридрих жакындап келе жатканын билип, алар шаарды таштап кетишти.
Фридрих Берлиндин жоголгону тууралуу угуп, Саксонияга бет алды. 1760-жылдын 3-ноябрында Торгау шаарынын жанында акыркы ири салгылаш болду. Канды салгылаш Фридрихтин Пиррдик жеңиши менен аяктап, армиясынын 40%ын жоготту. Бул жоготуулар кайтарылгыс эле. Пруссиялык армия акырында коргонууга өттү.
1761-жылы ири салгылашуулар болгон жок. Орус генералы Румянцев Кольберг чебин алган соң, Берлинге жол ачылды. Баары Пруссиянын жеңилерин күтүп жатышкан.
Бирок 1761-жылдын 25-декабрында күтүлбөгөн окуя Елизавета Петровнанын өлүмү болду. Анын ордуна Фридрихди суктанган Пётр III такка чыкты. Ал дароо Пруссия менен Петербург тынчтык келишимин түзүп, бардык жерлерди кайтарып берип, жада калса союздаш болууну сунуш кылды.
Бирок анын саясаты орус дворяндарынын нааразылыгын туудуруп, көп өтпөй ал тактан кулатылып, ордуна Екатерина II келди. Ал согушту улантпай, Фридрихке жеңил дем алууга шарт түздү. Ал 1762-жылдын 21-июлундагы Буркерсдорф салгылашында акыркы жеңишин камсыз кылды. Орус аскерлери бул салгылашта катышпай, четте турду.
Жети жылдык согуш биринчи чыныгы дүйнөлүк жаңжал болуп, Европаны гана эмес, колонияларды да камтыган.
Түндүк Америка жана Канада: 1759-жылдын 13-сентябрында Квебек салгылашында англиялыктар француздарды жеңип, шаарды басып алышты. Кийинки жылы Монреаль да колго өтүп, Франция Канаданын үстүнөн көзөмөлүн жоготту.
Индия: 1757-жылы англиялыктар Бенгалиядагы француз Чанданнагар шаарын басып алышты. 1761-жылы Пондишерри да Англиянын колуна өтүп, Франция Индиядагы таасирин жоготту.
Филиппин жана Борбордук Америка: 1762-жылы англиялыктар Испаниянын Манила жана Гавана шаарларын ээлеп, Испанияны колониялык саясатын жумшартууга мажбур кылышты.
Түштүк Америка: Испания Франциянын союздашы катары Португалиянын Колония-дель-Сакраменто аймагына кол салды, бирок согуштан кийин аны кайтарып берүүгө тийиш болду.
1763-жылга карата бардык тараптар чарчаган болчу. Орусия биринчи болуп тынчтык сунуш кылды. Петербург келишими Пруссияны сактап калды. 1763-жылдын 10-февралында Париж тынчтык келишими түзүлүп, Франция Англияга Канаданы жана Индиядагы дээрлик бардык аймактарын берди. Испания Флориданы Англияга өткөрдү.
1763-жылдын 15-февралында Губертусбург тынчтык келишими Пруссия, Австрия жана Саксония ортосунда түзүлдү. Ал боюнча Силезия жана Глац графтыгы Пруссияга тийди.
Натыйжада, Пруссия өзүнүн жеңишин бекемдеп, Европадагы улуу державалардын катарына кошулду. Бул Германиянын бир кылымдан кийин биригишине алып келген процесстин башаты болду. Улуу Британия дүйнөдөгү эң ири колониялык державага айланды, ал эми Франция колонияларын жана абийирин жоготту.
Жети жылдык согуш XVIII кылымдагы эң кан төгүүчү согуштардын бири болду. Жалпы жоготуулар 1,5 миллион адамдан ашты. Австрия 400 миң, Франция 350 миң, Пруссия 262,5 миң, Россия 60 миңден 138 миңге чейин жоготкон.
Россия аймак алган жок, бирок баа жеткис аскердик тажрыйба топтоду жана Европанын башкы оюнчуларынын бири катары чыга келди.
Фридрих II кийин бул жеңиштеринин үч негизги себебин белгилеген:
Союздаштардын аракеттеринин макулдашылбаганы.
Австриянын эки жүздүүлүгү — башкалардын каны менен согуш жүргүзгөн.
Елизавета Петровнанын өлүмү — Пруссияны куткарган «керемет».
Улуу Британия үчүн согуштун кыйыр жыйынтыгы карыздын эки эсеге көбөйүшү болду. Натыйжада ал Америка колонияларына жаңы салыктар киргизүүгө мажбур болуп, бул АКШнын Көз карандысыздык согушуна алып келген.
Ошентип, Жети жылдык согуш дүйнөнүн саясий картасын өзгөртүп, Пруссия менен Улуу Британиянын күчүн арттырды жана келечектеги дүйнөлүк жаңжалдарга, анын ичинде Американын революциясына негиз салды.
