Жалал ад-Дин өз элинин жана өз доорунун чыныгы перзенти болгон. Анын жеке катчысы жана биографы Шихаб ад-Дин ан-Насави бизге жооштук менен арстандын каары айкалышкан адамдын элесин калтырган. Кара тору, орто бойлуу, ал аз сүйлөгөн адам болгон, күнүмдүк турмушта эч качан урушуп-сөгүнүүгө же ачууланууга жол берген эмес, бирок согуш талаасында таптакыр башкача кейипке кирген. Жалал ад-Дин өзүнүн теги жөнүндө өзгөчө баса белгилеп, өзүн баарынан мурда түрк деп эсептеген; ал араб тили ага кыйындык менен берилерин, ал эми түрк жана перс тилдеринде эркин сүйлөй аларын моюнга алган. Анын эрдигинин чеги болгон эмес — ан-Насави аны «арстандардын арасындагы арстан», атчан жоокерлердин ичинен эң кайраттуусу деп атаган, муну анын ар бир салгылашы тастыктап турган.
1221-жылдын февралы тагдыр чечүүчү учур болгон. Атасы Мухаммед II Каспий деңизиндеги аралда каза болгондон кийин, Жалал ад-Дин Хорезм урандыларга айланган кезде бийликтин оор жүгүн өз мойнуна алган. Ал курчоодогу шаарларда өлүмдү күтүп отурган эмес, тескерисинче, активдүү каршылыкты жетектеген. Кол алдында болгону 300 ишенимдүү жоокер бар болуп, ал Хорасанга жөнөгөн. Ниса аймагында анын чакан отряды мүмкүн эместей көрүнгөн ишти жасаган: хорезмдиктер 700 кишиден турган монгол отрядына кол салып, аларды талкалашкан.
Чыңгыз хан жаш султан тараптан коркунуч жаралганын түшүнүп, жазалоочу күчтөрдү жөнөткөн, алар менен болгон кагылышууларда Жалал ад-Диндин инилери каза тапкан. Бирок султан өзү тынымсыз Газнага карай жылып бара жаткан. Ага талкаланган аскерлердин калдыктары, наместниктер жана Хан-Малик менен Сейф ад-Дин сыяктуу уруу хандары кошулуп турган. Көп өтпөй анын туусунун алдына 10 миң жоокер чогулуп, ошол күч менен ал Кандагар алдында монголдорду талкалаган. Султандын жеңиштери тууралуу кабар бүт аймакка тараган, Газнага болсо кол башчылар өз отряддары менен агылып келе баштаган: Тимур-Малик, Амин ал-Мульк, афган жана карлук башчылары. Жалал ад-Диндин армиясы таасирдүү 70 миң жоокерге жеткен. Чыңгыз хан бул күчкө каршы өзүнүн асырап алган уулу Шиги-Кутукунун командачылыгы алдында 30 миңдик корпус жөнөткөн.
1221-жылдын жазында Гори дарыясынын боюндагы Валиан кыштагынын жанындагы таштуу капчыгайда тарыхый салгылаш болгон. Бул монгол тактикасы Жалал ад-Диндин өзгөчө тапкычтыгы менен кагылышкан салгылаш эле. Биринчи күнү султан Темурмаликке жана жөө жаачыларга аскалуу жерлерди ээлөөнү буйруп, алар монголдорду жогору жактан атып турушкан. Эртеси таң эртең менен Шиги-Кутуку камдык аттарга самандан жасалган куурчактарды мингизип, кошумча күч келгендей түр көрсөтүп айла колдонууга аракет кылган. Бирок Жалал ад-Дин бул манёврди түшүнүп, өз адамдарын тынчтандырган да, монгол чабуулу жебелердин мөндүрү алдында токтоп калган учурду күтүп, өзү атчан түзүлүштө каршы чабуулду жетектеген. Монголдор дүрбөлөңгө түшүп качып, аскеринин жарымынан айрылган. Парван алдындагы салгылаш Чыңгыз хандын бүткүл батыш жортуулундагы монголдордун жалгыз ири жеңилүүсү болгон.
Өзүнүн кол башчысынын жеңилүүсүнө каарданган Чыңгыз хан империянын негизги күчтөрүн жеке өзү жетектеген. 1221-жылдын 9-декабрында ал хорезмшахтын аскерине Инд дарыясынын жээгинде жетип келген. Жалал ад-Дин армиясын ай сымал кылып тизип, аркасын дарыяга такаган, бирок монголдордун сан жагынан артыкчылыгы жана алардын капталдарга болгон айыгышкан соккулары салгылаштын тагдырын чечкен. Аскердин борбору жок кылынган. Туткундун шылдыңынан качуу үчүн султан өзүнүн гаремин дарыяга чөктүрүүнү буйруп, андан кийин таң калган Чыңгыз хандын көз алдында атчан бойдон бийик жардан Инддин шаркыраган суусуна секирген.
Ал аман калган төрт миң атчан жоокери менен дарыянын аркы өйүзүнө жетүүгө үлгүргөн. Султан жээкке чыгып алып, кылычын жылаңач сууруп монголдорго коркутуп турганын көргөн Чыңгыз хан ага атпоону буйруп, уулдарына кайрылып, атактуу сөзүн айткан: «Мына ушундай уул атанын уулу болушу керек». Үй-бүлөсүн жоготконуна жана туткунга түшкөн туугандары өлүм жазасына тартылганына карабастан, Жалал ад-Дин багынган эмес, Индиянын токойлоруна жашынып кеткен.
Индиядагы үч жылдык сүргүн жаңы согуштар менен союздардын мезгили болгон. Жалал ад-Дин Лахор менен Пенжабды басып алып, жергиликтүү башкаруучулар, анын ичинде Делинин султаны Илтутмиш менен да күрөш жүргүзгөн. Илтутмиш монголдорго каршы түз союз түзүүдөн баш тартканына карабастан, хорезмшах Синд менен Түндүк Гуджаратты талап-тоноп, кайра кайтууга база түзүүгө жетишкен. 1224-жылы ал Иранга кайтып келген.
1225-жылы Жалал ад-Дин Түндүк Иранга басып кирип, Марага менен Тебризди басып алган. Анын бийлигин Аррандын ири шаарлары — Гянджа менен Барда тааныган. Көп өтпөй анын көзү Грузия менен Арменияга бурулган. 1225-жылдын 8-августунда Двин шаарынын жанында Гарнидеги ири салгылаш болуп, анда хорезмшах грузин-армян бириккен аскерин толугу менен талкалаган.
1226-жылы Тбилиси кулаган. Курчоо катаал кыргын менен аяктаган: он миң туткун жоокерге исламды кабыл алуу сунуш кылынган, алар баш тарткандан кийин Кура дарыясынын үстүндөгү көпүрөдө өлүм жазасына тартылышкан. Бул окуя Грузиянын тарыхына «Тбилисинин жүз миң шейитинин күнү» катары кирген (XIV кылымдагы анонимдүү жылнаамалар боюнча). Диний каршылык туу чокусуна жеткенде, султан Сиони соборунан иконаларды алып чыгып, аларды көпүрөгө адамдардын бут алдына коюуну буйруган. Ыйык нерселерди тебелөөдөн баш тарткандардын башы алынган. Чыгыш Грузия басып алынган, ал эми Илдегизиддер мамлекети хорезмдиктердин соккусунан кыйрап калган.
Аскердик ийгиликтерге карабастан, султан монголдорго каршы бекем союз түзө алган эмес. 1227-жылы ал Рейдин жанында монгол отрядын талкалаган, бирок эми ага эки фронтто согушууга туура келген. Ага каршы Рум султаны Ала ад-Дин Кей-Кубад, Египет султаны Малик ал-Камил жана киликиялык падыша Хетум I биригишкен. 1228-жылы Еревандын жанындагы жана 1230-жылы Хлат алдындагы жеңилүүлөр анын армиясын алсыраткан.
1231-жылы Чормагандын жетекчилиги астындагы отуз миңдик монгол аскери султандын алсырап калганын билип, ылдам чабуул баштаган. Жалал ад-Дин адегенде Гянджага, андан кийин Маййафарикин тоолоруна (Курдистанга) чегинген. Дал ушул жерде, 1231-жылдын августунда, көп жылдар бою Чыңгыз ханга ийгиликтүү каршылык көрсөткөн улуу жоокер өз өлүмүн тапкан. Ал белгисиз адам тарабынан өлтүрүлгөн (бир версия боюнча — өз уруулашы үчүн өч алган жергиликтүү күрт тарабынан).
Жалал ад-Дин Мангуберди элдердин эсинде көз карандысыздык үчүн күрөштүн символу катары калган. Азыркы Өзбекстанда ал улуттук баатыр катары урматталат. Анын образы — үмүт жоголгондо да, өз жерин акыркы демине чейин коргогон жоокердин образы.
1999-жылы анын туулган күнүнүн 800 жылдыгы кеңири белгиленген.
Хорезм облусунда улуу эстеликтер жана мемориалдык комплекстер тургузулган, алардын эң акыркысы 2022-жылы президент Шавкат Мирзиёев тарабынан ачылган.
2000-жылы негизделген «Жалолиддин Мангуберди» ордени Өзбекстандын эң жогорку аскердик сыйлыгы болуп саналат жана өзгөчө эрдик менен кол башчылык таланты үчүн ыйгарылат.
