1368-жылы Европанын так жүрөгүндө — Прагада же, балким, Нюрнбергде — Ыйык Рим империясынын императору Карл IV менен анын төртүнчү жубайы Елизавета Померанскаянын үй-бүлөсүндө келечекте көптөгөн таажыларды кийүүгө тагдырлаш болгон уул жарык дүйнөгө келген.
Анын канында улуу династиялардын каны агып турган: энеси тарабынан ал Литванын улуу князы Гедиминдин чөбөрөсү жана Польша падышасы Казимир IIIнүн небереси болсо, атасы тарабынан кубаттуу Люксембургдар үйүнө таандык болгон.
Балага атасынын сүйүктүү ыйыгы — Бургундиялык Сигизмунддун урматына Сигизмунд деген ысым берилген. Чех таажысына караштуу жерлерде кызыл чачтуу жана зирек жаш жигитке көп өтпөй «кызыл түлкү» (liška ryšavá) деген таамай лакап ат коюлган.
Сигизмунддун жашоосу бала кезинен тартып эле чоң саясатка баш ийген. Анын атасы Карл IV Венгриянын падышасы Людовик I менен өтө тыгыз мамиледе болгон.
Бул союздун натыйжасында 1374-жылы алты жаштагы Сигизмунд Людовиктин кичинекей кызы Мария менен кудалаштырылган. Бул никелик союз Люксембургдардын ээликтерин абдан кеңейтүүгө тийиш эле.
1378-жылы Сигизмунддун атасы Карл IV каза болгон. Бранденбург маркграфы деген титулду мурастаган жаш Сигизмунд Венгрия падышасынын сарайына жөнөтүлгөн.
Ал жерде ал жөн гана жашабастан, жаңы маданиятты өзүнө сиңирип, венгер тилин мыкты өздөштүрүп, бул өлкөгө бүт жүрөгү менен байланып калган.
Уулдары болбогон падыша Людовик Сигизмундду Венгрия тактысынын мураскери деп жарыялаган.
Бирок Люксембургдардын амбициялары мындан да кеңири болгон. 1381-жылы он үч жаштагы ханзаада анын улуу аталаш бир тууганы жана камкорчусу, Чехиянын падышасы Вацлав IVтүн чечими менен Краковго жөнөтүлгөн.
Вацлав ал тургай Бранденбург менен Польшанын ортосунда ишенимдүү байланыш түзүү үчүн Ноймарк аймагын Сигизмундга өткөрүп берген.
План өтө амбициялуу болчу: Мария Венгриянын башкаруучусу катары таанылып калгандыктан, Сигизмунд поляк тилин үйрөнүп, Польша таажысына талапкер болушу керек эле.
Бирок поляк ак сөөктөрү буга каршы чыгышкан. Кичи жана Улуу Польшанын магнаттары өз ара келишпестиктерине карабастан, бир маселеде бир пикирге келишкен: алар герман башкаруучусун да, Венгрия менен унияны да каалашкан эмес.
Натыйжада алардын тандоосу Мариянын кичүү карындашы Ядвигага түшкөн. Ядвиганын күйөөсү Литва князы Ягайло болгон. Ошентип, Польша таажысы «кызыл түлкүнүн» колунан чыгып кеткен.
1382-жылы падыша Людовик каза болуп, Мария расмий түрдө Венгриянын ханышасы болгон.
1385-жылы Зойомдо, азыркы Зволен шаарында, Сигизмунд менен Мария акыры үйлөнүшкөн. Бир жылдан кийин, 1386-жылдагы Дьёр келишими боюнча, Сигизмунддун болочок тең башкаруучу катары статусу документ жүзүндө бекитилген.
Бирок Венгрия көтөрүлүштөрдүн кучагында турган.
1387-жылы күчтүү Хорваттар тукумунун өкүлдөрү — Мачва епискобу Павел, Иоанн жана Ладислав — көтөрүлүш чыгарган.
Күтүүсүз кол салуунун натыйжасында Мария жана анын апасы, регент Елизавета Боснийская туткунга түшкөн. Ханышанын көз алдында анын апасы ырайымсыздык менен муунтуп өлтүрүлгөн.
Сигизмунд тез арада аракет кылууга аргасыз болгон. Өзүнө берилген ак сөөктөрдү чогултуп, ал жубайын бошотууга жетишкен.
1387-жылдын 31-мартында Секешфехервар шаарында Сигизмунд салтанаттуу түрдө Венгриянын падышасы катары таажы кийген.
Бирок падышалык таажы өтө оор жүк болуп чыкты. Мамлекеттик казына бош, ал эми өлкө бытыранды абалда болгон.
1388-жылы Сигизмунд өзүнүн Венгриядагы тактысы үчүн согуш жүргүзүүгө каражат табыш үчүн өзүнүн туулуп-өскөн Бранденбург маркграфтыгын аталаш тууганы Йост Моравскийге күрөөгө берүүгө аргасыз болгон.
Анын тактысы дагы тогуз жыл бою туруксуз болуп турган.
Падышанын бийлиги Цилли-Гараи барондорунун кубаттуу коалициясына көз каранды болгон. Алардын колдоосу мамлекеттик казынага эбегейсиз каражаттарга жана падышалык жерлерге турган.
Кээ бир учурларда барондор кеңеши Ыйык таажынын атынан иш жүзүндө мамлекетти өзү башкарган. Сигизмунд борбордук бийликтин беделин калыбына келтирүүгө ондогон жылдарын короткон.
Анын каршылаштары да аракетсиз отурган эмес. Түштүктө, Сава менен Драва дарыяларынын ортосунда, Хорваттар Мариянын таякеси, Босниянын падышасы Твртко Iнин колдоосу менен Неаполдук Ладиславды — өлтүрүлгөн падыша Карл IIнин уулун — чыныгы монарх деп жарыялашкан.
1395-жылы гана Сигизмундга берилген кол башчы Миклош II Гараи бул көтөрүлүштү биротоло баса алган.
Бирок ошол эле жыл падышага жеке трагедия алып келген.
1395-жылдын 17-майында Буда дөңсөөлөрүндө ханыша Мария ат минип жүрүп кулап кеткен. Кош бойлуулуктун акыркы мезгилинде болгон Мария эрте төрөп, уул төрөгөн, бирок көп өтпөй эне да, бала да каза болгон.
Сигизмунддун Венгрия тактысына болгон укугу Мария менен болгон никесине негизделгендиктен, ал олуттуу династиялык кризистин борборунда калган.
Ошого карабастан, Сигизмунд өзүнүн эң жакын кеңешчиси Стибор из Стиборича сыяктуу ишенимдүү адамдарга таянып, бийлигин сактап калган.
Венгер магнаттары падышаны бир нече жолу камакка алышканда да, Гараи менен Стибордун аскерлери аны кайра-кайра бошотуп, тактысын кайтарып беришкен.
Сигизмунд компромисске барууга аргасыз болуп, мамлекеттик кызматтар менен жерлерди венгер дворяндарына гана берүүгө убада кылган. Бирок поляк тектүү Стибор үчүн ал дайыма өзгөчө мамиле жасаган.
XIV кылымдын аягында андан да коркунучтуу душман пайда болгон — чек аралары Дунайга чейин жеткен Осмон империясы.
1396-жылы папа Бонифаций IX крест жортуулун жарыялаган. Сигизмунд бириккен христиан күчтөрүн жетектеген.
Анын 15 миң адамдан турган армиясына жана 70 галерадан турган флотилиясына миңдеген венгер дворяндары жана Европанын ар кайсы аймактарынан келген ыктыярчылар кошулган. Алардын арасында Иоанн Коркпостун жетекчилигиндеги тандалма француз бөлүктөрү да бар эле.
Башында жортуул ийгиликтүү жүргөн — Видин алынган.
Бирок Никополь чебинин жанында кресттүүлөрдү султан Баязид I күтүп турган. Ал Константинополду курчоону шашылыш токтотуп, 10 миң адамдык аскер менен келген.
1396-жылдын 25–28-сентябрында болгон Никополь салгылашында христиан армиясы оор жеңилүүгө учураган.
Сигизмунд кемеге түшүп, керемет жолу менен аман калган. Ал Зета ээликтери аркылуу узак деңиз жолу менен Венгрияга кайтып келген.
Аны баш калкалаганы үчүн Сигизмунд жергиликтүү башкаруучу Джурадж IIге Хвар жана Корчула аралдарын берген. Джурадж 1403-жылдын апрелинде каза болгондон кийин бул аралдар кайра падышага өткөн.
Никополдогу катастрофа Сигизмунддун тактысын кайрадан солкулдаткан.
Беделинен ажыраган падыша 1401-жылы Венгрияга кайткандан кийин нааразы болгон ак сөөктөр тарабынан дагы бир жолу камакка алынган.
Ошол учурда Германия менен Чехияда да саясий кризис күчөгөн. 1400-жылы Сигизмунддун аталаш бир тууганы Вацлав IV Германиянын тактысынан кулатылып, анын ордуна Рупрехт Пфальцский шайланган.
Сигизмунд ага жардам бере алган эмес. Бирок 1401-жылы Чехиядагы көтөрүлүштү колдоп, туткунга түшкөн Вацлавды өз көзөмөлүнө алган.
Ал Вацлавдын атынан 19 ай бою Чехияны иш жүзүндө башкарган, андан соң 1403-жылы бир тууганын бошоткон.
Венгрияда болсо көтөрүлүшчүлөр Неаполдук Ладиславды кайрадан чакырышкан.
1403-жылы Надьварад шаарында ал ыйык Ласлонун сөөгү алдында ант берип, падыша деп жарыяланган.
Ладислав Зараны, азыркы Задарды, ээлеп алган. Бирок көп өтпөй Далмация шаарларын Венецияга 100 000 дукатка сатып, Италияга кайтып кеткен.
Сигизмунд муну унуткан эмес. Кийинки көптөгөн жылдар бою ал Ладиславдын Италиядагы душмандары менен союз түзүп, ага каршы кыйыр түрдө күрөшүп турган.
Падышалык бийликти бекемдөө үчүн Сигизмунд 1404-жылы Placetum Regium жарлыгын чыгарган. Ал Венгрияда папалык буллаларды монархтын уруксатысыз жарыялоого тыюу салган.
Ошол эле учурда Сигизмунд Буда сепилин Европадагы эң ири готикалык сарайлардын бирине айландырган.
Болжол менен 1406-жылы падыша династиялык маселесин чечип, граф Герман IIнин кызы Барбара Циллиге үйлөнгөн.
Барбаранын чоң энеси Екатерина Боснийская Сигизмунддун маркум кайненесинин жакын тууганы болгон.
Бул никеден 1409-жылдын 7-октябрында Вишеградда падышанын аман калган жалгыз мыйзамдуу баласы — кызы Елизавета Люксембургская төрөлгөн.
Арткы чебин бекемдегенден кийин Сигизмунд баш ийбеген Боснияга көңүл бурган.
1408-жылы ал 50 миң адамдык «кресттүүлөр» армиясын жетектеп жөнөгөн.
Жортуулдун туу чокусу Добор салгылашы болгон. Ал жерде болжол менен 200 босниялык аристократ өлтүрүлгөн.
Саясий жактан Босния көп өтпөй Венгриянын көзөмөлүнөн чыгып кеткенине карабастан, бул аскердик жеңиш Сигизмундга ошол эле жылы легендарлуу Ажыдаар орденин түзүүгө негиз берген.
Бул христиан динин коргоого жана союздаштарды бириктирүүгө арналган элиталык рыцардык уюм болгон.
Ордендин мүчөлөрүнүн арасында Стефан Лазаревич, Гараи, Герман II Цилли, Стибор жана Пиппо Спано болгон.
Сигизмунд түштүк чек араларын дипломатиялык жол менен да коргогон.
1403-жылы ал Белград менен Мачваны серб деспоту Стефан Лазаревичке өткөрүп берген. Стефан 1427-жылы каза болгонго чейин Сигизмунддун ишенимдүү вассалы болуп калган.
Андан кийин анын мураскери Джурадж Бранкович Белградды кайра кайтарып берген.
Өз абалын бекемдеген Сигизмунд Европада лидерлик үчүн күрөшө баштаган.
1410-жылы Германиянын падышасы Рупрехт каза болгон.
20-сентябрда үч курфюрст Сигизмундду падыша кылып шайлаган, бирок 1-октябрда башка төрт курфюрст анын аталаш тууганы Йост Моравскийди тандаган.
1411-жылдын 18-январында Йосттун каза болушу бардык тоскоолдуктарды жойгон.
Ошентип, 1411-жылдын 21-июлунда Сигизмунд римдиктердин падышасы болуп биротоло шайланган.
Анын Ахендеги салтанаттуу таажы кийүү аземи болсо 1414-жылдын 8-ноябрында гана өткөн.
Германиянын монархы болгондон кийин Сигизмунд Польшага жана Владислав II Ягайлого каршы татаал дипломатиялык оюнга киришкен.
Ал 300 000 дукатка Тевтон ордени менен союз түзгөн.
Түштүктөн соккуну поляктардын Остоя тукумунан чыккан трансильваниялык герцог Стибор из Стиборича жасашы керек болгон.
Стибор Европанын эң бай адамдарынын бири болгон. Ал Словакиянын үчтөн бир бөлүгүнө жана 31 сепилге ээлик кылган.
1410-жылдын июлунда Грюнвальд салгылашы жүрүп жаткан учурда Стибор Новы-Сонч шаарын өрттөп, бирок кийин Бецковго чегинген.
Грюнвальддагы тевтондордун кыйрашы Польшага көп сандагы күмүш алып келген.
Кийинчерээк чебер дипломат Стибор Ягайлону ошол күмүштү Сигизмунддун өзүнө карызга берүүгө көндүргөн.
Сигизмунддун дипломатиялык чеберчилигинин туу чокусу 1412-жылдагы Будадагы зор конференция болгон.
Бул жөн гана рыцардык турнир эмес, бүтүндөй Европанын саммити болгон.
Ага болжол менен 2000 рыцарь, 3 падыша, анын ичинде Ягайло жана Босниянын монархы Твртко II же Степан Остоя, ошондой эле Витовт, 13 герцог, 21 граф, кардиналдар, 17 элчи жана атүгүл Алтын Ордонун ханынын уулу Жалал ад-Дин катышкан.
17 өлкөнүн делегациялары келип, алардын карамагында жалпысынан 40 миңдей ат болгон.
Турнирлерде силезиялык рыцарлар жана болгар Фружин сыяктуу вассалдар жеңишке жетишкен.
Сигизмунд өзүн Европанын чыныгы арбитри катары көрсөтүүгө аракет кылган.
Венеция менен 1412–1423-жылдары согуш жүргүзүү менен катар, Сигизмунд Чиркөөдөгү Улуу Батыш ажырымын токтотууга киришкен.
Ал антипапа Иоанн XXIIIтү 1414-жылы Констанц соборун чакырууга мажбурлаган.
Сигизмунд собордун эң негизги саясий фигураларынын бири болгон. Ал Францияга, Англияга жана Бургундияга барып, папаларды тактан баш тартууга көндүрүүгө аракет кылган.
1418-жылга карата ажырым жоюлган.
Бул собордо белгилүү тилдик окуя да болгон.
Кардиналдардын бири падышанын латын тилиндеги грамматикасын оңдогондо, Сигизмунд текебердик менен:
«Ego sum rex Romanus et super grammaticam»
— башкача айтканда,
«Мен римдиктердин падышасымын жана грамматикадан да жогору турам», —
деп жооп берген.
Ушундан улам философ Карлейль аны «Super Grammaticam» деп атаган.
Бирок Констанц собору тарыхта караңгы окуя менен да калган.
1415-жылдын июлунда еретик деп айыпталган Ян Гус өрттөлүп өлтүрүлгөн.
Сигизмунд ага коопсуздук кепилдигин берген, бирок светтик бийликке баш ийбеген чиркөө соту Густу өлүм жазасына өкүм кылган.
Бул өлүм жазасы көп өтпөй бүтүндөй Борбордук Европаны каптаган чоң жаңжалдын учкуну болуп калган.
Ошол эле 1415-жылы Сигизмунд Германиянын келечеги үчүн өтө маанилүү чечим кабыл алган.
Ал Бранденбургду Нюрнбергдин бургграфы Фридрих I Гогенцоллернге өткөрүп берген.
Бул чечим кийин Гогенцоллерндер династиясынын күч алышына негиз салган.
1416-жылдын 15-августунда Сигизмунд Англиянын падышасы Генрих V менен Кентербери келишимине кол коюп, тышкы саясатын Францияга каршы багыттаган.
Ошондой эле ал Подвязка орденинин рыцары болгон.
1419-жылы Вацлав IV каза болуп, Сигизмунд Чехиянын таажысын мурастаган.
Бирок чехтер Ян Густун өлүмүн ага кечиришкен эмес.
Башкарууну Вацлавдын жесири София Баварскаяга өткөрүп берген Сигизмунд өтө күчтүү көтөрүлүшкө туш болгон.
Улуу кол башчы Ян Жижка жетектеген гуситтер Сигизмунддун аскерлерин кайра-кайра талкалашкан.
1421-жылдын декабрында Кутна-Горада, ал эми 1422-жылдын январында Немецкий-Броддо гуситтер жеңишке жетишкен.
Көтөрүлүшчүлөргө жардам берүү үчүн Витовт Сигизмунд Корибутовичти жөнөткөн.
Корибутович 1422-жылдын 16-майында Прагага келип, чехтерди жетектеген.
Сигизмунд уюштурган үч крест жортуулу тең ийгиликсиз аяктаган.
Венгриянын чек араларын кармап турган Стиборичтер тукумунун эрдиги гана кырдаалды бир аз жеңилдеткен.
1422-жылдын июль–сентябрь айларындагы Нюрнберг рейхстагында жана 1424-жылдын январында Фридрих Бранденбургский менен Саксониянын курфюрстунун катышуусунда түзүлгөн Бинген союзунда жаңы антигуситтик коалициялар түзүлө баштаган.
Корибутович Жижка каза болгондон кийин да кресттүүлөр менен күрөшүүнү улантып, 1427-жылы Усти-над-Лабем салгылашында жеңишке жеткен.
Бирок кийин Праганын өз тургундары аны кутум уюштурууга айыпташкан.
Согуш радикал табориттер Липаны салгылашында талкалангандан жана 1436-жылдын июлунда Базель компактаттарына кол коюлгандан кийин гана басаңдаган.
1436-жылдын августунда, 17 жылдык күтүүдөн кийин, Сигизмунд Чехиянын падышасы катары таанылган.
Акыркы көтөрүлүшчүлөр болсо 1437-жылдын аягында Сион сепилинин жанында талкаланган.
Сигизмунддун бийлиги Германиядагы жеке үй-бүлөлүк ээликтерине — Hausmacht — эмес, княздар менен түзүлгөн өтө чебер союздар системасына таянган.
Анын союздаштарынын арасында Фридрих I жана күйөө баласы, кызы Елизаветанын күйөөсү Альбрехт II болгон.
Сигизмунд бардык нерсеге кудуреттүү башкаруучудан көрө, союздарды түзүүнүн мыкты чебери болгон.
1428-жылы ал кайрадан осмондор менен согушкан.
1431-жылы Италияга барып, 25-ноябрда Миланда Ломбардиянын Темир таажысын кийген.
Акыры 1433-жылдын 31-майында Римде анын өмүрлүк кыялы ишке ашкан — Сигизмунд Ыйык Рим империясынын императору катары таажы кийген.
Ал чоң пландарды түзүүнү уланткан.
1435–1436-жылдары болгар Фружин жана Осмон тактысына талапкер Дауд аркылуу түрктөргө каршы албан көтөрүлүшүн колдогон, бирок бул аракет ийгиликсиз болгон.
Монархтын узак жолу 1437-жылдын 9-декабрында Моравиядагы Зноймо шаарында аяктаган.
Анын өлүмү менен император Генрих VII Люксембургскийдин эркек тукуму үзүлгөн.
Такты Сигизмунддун күйөө баласы Альбрехт II Габсбургга өткөн.
Немис-чех тегине карабастан, Сигизмунд тарыхта Венгрия менен өтө тыгыз байланышкан падыша катары калган.
Ал венгер тилин эркин сүйлөгөн, жергиликтүү модага ылайык кийинген.
Хронист Янош Туроцинин жазганына караганда, «венгрлерге болгон сүйүүсүнөн улам ал узун сакал өстүргөн».
Бою узун, келбеттүү, тармал чачтуу жана жумшак көгүш көз караштагы Сигизмунд Буда менен Вишеградды кеңири куруп, курулуш таштарын Австриядан алдырган.
Эл арасында ал жөнүндө көптөгөн уламыштар тараган.
Бир нече ондогон жылдар өткөндөн кийин, Матьяш Корвиндин тушунда атактуу кол башчы Янош Хуньяди Сигизмунддун никесиз уулу болгон деген уламыш пайда болгон.
Уламыш боюнча, падыша белек кылган шакекти карга уурдап кеткен жана кийин Хуньяди-Корвиндердин герби дал ушул окуядан келип чыккан.
Өзүнүн акыркы керээзи боюнча, император жана падыша Сигизмунд Чехиядагы же Германиядагы династиялык күмбөзгө эмес, Венгриянын Надьварад шаарында, азыркы Орадяда жерге берилген.
Ал идеалдуу рыцарь катары урматталган ыйык падыша Ласло Iнин мүрзөсүнүн жанына коюлган.
