Ыйык Рим империясынын императору катары тарыхта калган Людовик IVнүн өмүр баяны Мюнхенден башталат. Анын атасы Жогорку Бавариянын герцогу жана Рейн пфальцграфы Людовик II Катаал, ал эми энеси күчтүү герман падышасы Рудольф Iнин кызы Матильда Габсбургская болгон.
Людовик байыркы жана атактуу Виттельсбахтар үйүнө таандык болгон. Бул династиянын көтөрүлүшү анын чоң аталарынын бири Оттон I Кызылдын мезгилинде башталган. Ал легендарлуу император Фридрих Барбароссага берилген кызматы үчүн Бавария герцогдугун алган.
Үй-бүлөнүн ушундай жогорку макамы Виттельсбахтарды атактуу Гогенштауфендер династиясы менен тыгыз саясий жана туугандык байланышка алып келген. Мисалы, Бавариялык Елизавета Германиянын падышасы Конрад IVнүн жубайы болгон.
Болочок императордун атасы Людовик Катаал алысты көрө билген саясатчы эле. Ал империядагы эң ири княздык үйлөрдү династиялык никелердин кеңири тармагы аркылуу бири-бири менен байланыштырууга зор күч жумшаган.
Мындай дипломатиянын натыйжаларынын бири анын өзүнүн никеси болгон. Рудольф Габсбургдун коронациясы маалында Людовик Катаал анын кызы Матильдага үйлөнүү боюнча макулдашууга жетишкен.
Бул туугандык байланыш Людовик IVнүн алгачкы жылдарына чоң таасир эткен: ал Альбрехт Габсбургдун Австриядагы сарайында тарбияланган.
Тагдырдын тамашасы ушунда болгон — ал жерде Людовик кийинчерээк анын эң катуу душманы жана Германиянын тактысы үчүн негизги атаандашы боло турган Фридрих Сулуу менен бирге чоңоюп, билим алган.
1294-жылы Людовик Катаал каза болуп, уулдарына бай, бирок талаш-тартыштарга толгон мурас калтырган.
Көп жыл өткөндөн кийин, 1308-жылдын 14-октябрында, бойго жеткен Людовик байыркы Пясттар династиясынан чыккан Силезия ханбийкеси Беатрисага үйлөнгөн.
Бирок үй-бүлөлүк тынчтык узакка созулган эмес.
1310-жылы эле Людовик менен анын бир тууганы Рудольф Iнин ортосунда атасынын мурасы үчүн катуу талаш чыккан.
Ээликтерди бөлүштүрүү жөнүндө келишим боюнча бир туугандар Курпфальц менен Жогорку Баварияны чогуу башкарууга тийиш болушкан, бирок алардын амбициялары келишимден күчтүүрөөк болуп чыккан.
Ошол эле 1310-жылдын декабрында Төмөнкү Бавариянын герцогу Стефан I каза болгон. Бул окуя Людовик менен Габсбургдар үйүнүн ортосунда Төмөнкү Баварияга болгон укуктар үчүн дагы чоң жаңжалдын башталышына себеп болгон.
Венгриянын мурдагы падышасы Оттон III маркум Стефандын балдары — Оттон IV менен Генрих XIVнүн мыйзамдуу камкорчусу Людовик болушу керек деп эсептеген.
Бирок жергиликтүү ак сөөктөр буга каршы чыгып, камкорчулук укугун Фридрих Сулууга өткөрүп беришкен.
Бул кадам ачык тирешүүгө алып келген.
Прагматик болгон Людовик эсеп менен аракет кылууну чечкен.
1313-жылдын 21-июнунда ал Мюнхен тынчтык келишимин түзүп, бир тууганы Рудольф менен элдешип, Жогорку Баварияны биргелешип башкаруунун тартибин макулдашкан.
Келишим болгону бир жылга эсептелген, бирок Людовик бул тынч тыныгууну эс алуу үчүн эмес, Фридрих менен боло турган согушка кылдат даярдануу үчүн пайдаланган.
1313-жылдын ноябрында согуш кайра башталганда, Людовиктин аскерлери Гаммельсдорф салгылашында Фридрихтин күчтөрүн талкалап салышкан.
Бавария герцогунун жеңиши ушунчалык чоң болгондуктан, Австриялык Леопольд I жөнөткөн кошумча күчтөр да Фридрихти жеңилүүдөн куткара алган эмес.
Бул жеңиш Людовиктин Ыйык Рим империясындагы кадыр-баркын кескин жогорулатып, Фридрихти жаш герцогдордун камкорчулугунан баш тартууга мажбур кылган.
1313-жылдын августунда император Генрих VII каза болуп, империя башкаруучусуз калган.
Жаңы падышаны шайлоо үчүн жети князь-курфюрсттун ортосунда болжол менен он төрт айга созулган оор күрөш башталган.
Башында маркум Генрихтин уулу — 1310-жылдан бери Богемиянын таажысын кийип жүргөн Иоанн Люксембургский негизги фаворит болуп көрүнгөн.
Анын талапкерлигин богемиялыктар жана таасирдүү чиркөө иерархтары — Майнц архиепискобу Петер фон Аспельт жана Трир архиепискобу Балдуин Люксембургский — активдүү колдошкон.
Оюнга Франциянын падышасы Филипп IV да аралашууга аракет кылып, тактыга өз уулу Филиппти отургузууну каалаган.
Бирок герман княздары француз талапкерин чечкиндүү түрдө четке кагышкан.
Иоанндын жолу ачык болуп көрүнгөн.
Бирок Люксембургдарга каршы Габсбургдар чыгышкан.
Алар Иоаннду өтө жаш, ал эми Люксембургдар үйүн кооптуу деңгээлде күчтүү деп эсептешкен.
Генрих VIIге чейин башкарган падыша Альбрехт Iнин уулу Фридрих Сулуу тарапташтарын активдүү топтой баштаган.
Бул коркунучту көргөн Майнц жана Трир архиепископтору Богемиянын падышасы Иоаннду өз талапкерлигинен баш тартып, Габсбургдардын кеңейишин токтото ала турган компромисстик фигура катары Бавариялык Людовикти колдоого көндүрүшкөн.
Империя экиге бөлүнгөн.
1314-жылдын 19-октябрында Франкфурттун түштүгүндөгү Заксенхаузенде Кёльн архиепискобу Генрих II фон Вирнебург төрт шайлоочуну чогулткан.
Алардын арасында Людовиктин өз бир тууганы, ага каршы чыккан Пфальцтык Рудольф I, Саксен-Виттенберг герцогу Рудольф I жана Люксембургдар тарабынан Богемия тактысынан кулатылган Каринтиялык Генрих болгон.
Алар Фридрих Сулууга добуш беришкен.
Люксембургдарды колдогон партия дароо жооп берген.
Кийинки эле күнү, 20-октябрда, Петер фон Аспельттин демилгеси менен Франкфуртта башка беш курфюрст чогулган.
Архиепископ Петердин өзү, Трир архиепискобу Балдуин, Богемиянын падышасы Иоанн, Бранденбург маркграфы Вальдемар жана Саксен-Лауэнбург герцогу Иоанн II Людовикти падыша кылып шайлашкан.
Империяда эки падыша пайда болгон.
25-ноябрда эки парадоксалдуу коронация өткөрүлгөн.
Людовикти тарыхый бийлик борбору болгон Ахенде архиепископ Петер таажы кийгизген.
Фридрихти болсо байыркы салт боюнча коронация өткөрүү укугуна ээ болгон Кёльн архиепискобу Бонн шаарында таажы кийгизген.
Людовикте чыныгы императордук регалиялар жок болгондуктан, алардын көчүрмөлөрүн колдонууга туура келген.
Бул эки тараптан тең чоң пропагандалык күрөштү пайда кылган.
Жылнаамачылар бири-бирин шылдыңдоодо ар кандай окуяларды ойлоп чыгарышкан. Мисалы, Баварияны колдогон Chronica Ludovici чыгармасында Фридрих коронация учурунда бочканын үстүндө отуруп, уят болуп анын ичине кулап кеткен деп айтылган.
Саясий башаламандык кээ бир аймактарга гана пайдалуу болгон.
Мисалы, союздаштарга муктаж болгон Людовик 1316-жылы Швейцариянын Габсбургдардан көз карандысыздыгын расмий түрдө тааныган.
Римдин бул жаңжалга кийлигишүүсүнө папалык тактын бош болушу тоскоол болгон.
Климент V 1314-жылдын 20-апрелинде каза болгондон кийин папалык так дээрлик эки жыл бош турган.
Жогорку арбитр жок кезде эки тарап тең талашты Кудай согуш талаасында чечет деп ишенишкен.
Ошого карабастан, Фридрихтин Моргартендеги оор жеңилүүсүн эстеп, 1314–1322-жылдары эки тарап тең чечүүчү жалпы салгылашуудан качышкан.
Жаңжал майда кагылышуулар менен уланып турган: 1315-жылы Шпайер жана Бухлоэ, 1316-жылы Эсслинген, 1319-жылы Мюльдорф жана 1320-жылы Страсбург аймактарында.
Людовиктин союздашы, Бранденбург-Штендаль маркграфы Вальдемардын өлүмү да тараптардын бирине чечүүчү артыкчылык берген эмес.
Бирок Бавариялык Людовиктин үстүндө кара булуттар топтоло баштаган.
Жаңы папа Иоанн XXII Майнц архиепискобунун мураскери катары Габсбургдарды колдогон Матиас фон Бухекти дайындаган жана 1316-жылы Людовикке каршы расмий позицияны ээлеген.
Римдин жана өзүнүн бир тууганы Леопольддун колдоосуна таянган Фридрих толук жеңишке бир кадам калгандай көрүнгөн.
Людовиктин жеке жашоосунда да оор мезгил башталган.
1322-жылдын августунда анын жубайы Беатриса каза болгон. Алардын алты баласынын үчөө гана — Матильда, Людовик жана Стефан — тирүү калган.
Бирок дал ушул караңгы учурда империянын тагдыры кескин бурулган.
1322-жылдын 28-сентябрында армиялар Ампфинг түздүгүндөгү тагдыр чечүүчү Мюльдорф салгылашында беттешкен.
Фридрихтин аскерлери талкаланган.
Фридрих өзү Австрия жана Зальцбургдун 1300дөн ашык атактуу рыцарлары менен бирге туткунга түшкөн.
Людовиктин чоң жеңишине Нюрнберг бургграфы Фридрих IVнүн колдоосу жана Фюрстенфельд аббаттыгынын жашыруун чалгындоо тармагы чоң жардам берген.
Кийин бул үчүн монастырга өзгөчө артыкчылыктар берилген.
Кийинки үч жылды Фридрих караңгы Траусниц сепилинде туткун катары өткөргөн.
Чоң жеңишке карабастан, Людовик Авиньондун соккусуна туш болгон.
«Римдиктердин падышасы» титулун алып, Чиркөөнүн уруксатысыз Түндүк Италиядагы жерлерди башкара баштаганы үчүн ал папа Иоанн XXIIнин каарына калган.
Папа ага тактан баш тартуу үчүн үч ай мөөнөт берген.
Людовик баш тарткандан кийин папа аны чиркөөдөн чыгарган.
Падыша буга бир катар чечкиндүү юридикалык кайрылуулар менен жооп берген: Нюрнберг апелляциясы (1323), Франкфурт апелляциясы (1324-жылдын январь айы) жана Заксенхаузен апелляциясы (1324-жылдын майы).
Ал курфюрсттардын эрки папанын жактыруусунан жогору турат деп далилдөөгө аракет кылган.
Буга жооп катары Рим Людовиктин ишенимдүү тарапташтарын чиркөө ырым-жырымдарынан ажыратып, Людовиктин өзүн Бавариядагы мурастык жерлеринен ажыратуу менен коркуткан.
Туткундагы Фридрихтин бир тууганы Леопольд папанын анафемасынан дароо пайдаланып, Людовикке каршы катаал каршылык уюштурган.
Иоанн Богемский союздан чыгып кеткенден кийин жана Габсбургдардын басымы күчөгөндө, Людовик душмандардын курчоосунда калган.
Ошондо ал адаттан тыш дипломатиялык кадамга барган.
1325-жылдын 13-мартында Людовик Фридрихти эч кандай кун талап кылбастан түрмөдөн бошоткон.
Жашыруун келишим боюнча Фридрих таажыдан жана Габсбургдардын империялык лендеринен баш тартып, Людовикти жаш Виттельсбахтардын мыйзамдуу камкорчусу катары тааныган.
Траусниц тынчтыгы жазуу түрүндөгү документ, ант жана Пасха учурунда биргелешкен причастие менен бекемделген.
Ар-намыстуу адам болгон Фридрих, эгер бир туугандарын тынчтандыра албаса, өз ыктыяры менен түрмөгө кайтып келүүгө убада берген.
Ошондой эле Людовикти папага каршы коргоого жана кызы Елизаветаны анын уулу Стефанга турмушка берүүгө ант берген.
Фридрих бир тууганы Леопольддун өжөрлүгүн жеңе алган эмес.
Папа аны антынан бошотконуна карабастан, Фридрих берген сөзүнө туруп, өз ыктыяры менен Мюнхенге туткун катары кайтып келген.
Бул асыл кадам Людовикти ушунчалык таң калтыргандыктан, мурдагы душмандар жаш кездеги достугун кайра жандандырып, империяны чогуу башкарууну чечишкен.
1326-жылдын 7-январында Ульмда мурда болуп көрбөгөн кош монархия жөнүндө келишим түзүлгөн.
Фридрих Германияны римдиктердин падышасы катары башкарууга, ал эми Людовик императордук таажыны алуу үчүн Италияга барууга тийиш болгон.
Леопольдду тынчтандыруу үчүн ага императордук викарий кызмат орду берилген.
Символикалык жана саясий бир туугандыкка негизделген бул система тарыхта дээрлик теңдешсиз болгон.
Эки падыша бирге тамактанган, ичкен, бир төшөктү бөлүшкөн, бири-бирине ант берип, атүгүл орток мөөр чыгарган.
Тарыхчылар Людовиктин максаты боюнча азыркыга чейин талашып келишет.
Хайнц Томас муну айлакер тактикалык алдамчылык деп эсептесе, Михаэль Менцель, Мартин Клаусс жана Роланд Паулер Людовик чын жүрөктөн аракет кылган деп эсептеп, келишимди папалыкка каршы гениалдуу саясий кадам катары баалашкан.
Эми монархиянын мыйзамдуулугу понтификтин колунан эмес, курфюрсттардын эркинен жана эки улуу династиянын союзунан келип чыккан.
Бирок бул таң калыштуу дуумвират узакка созулган эмес.
1326-жылдын 7-январында Людовик папага, эгер ал 26-июлга чейин Фридрихти тааныса, өзү бийликтен кетүүгө даяр экенин да сунуштаган.
Папа күтүлгөндөй жооп берген эмес.
Муну менен Людовик Римдин өжөрлүгүн өз букараларына көрсөтүп, согуш жүргүзүү үчүн моралдык негиз алган.
Көп өтпөй Леопольд каза болгон.
Фридрих империянын иштеринен четтеп, Австрияга кайтып кеткен жана 1330-жылдын 13-январында каза болгон.
Бирок эки башкаруучунун мамилеси буга чейин эле бузулуп баштаган.
Алардын акыркы чыңалган жолугушуусу Инсбрукта болгон.
1327-жылдын февралында Людовик келишимди бузуп, Фридрихтин ордуна Каринтиялык Генрихти викарий кылып дайындаган.
Тылын камсыз кылгандан кийин Людовик Италияга көңүл бурган.
Бул жерде гвельфтер менен гибеллиндердин ортосунда бүтпөгөн ички согуш жүрүп жаткан.
1323-жылы эле Бавария аскерлери Миланды папачылар жана неаполитандыктардан коргоп турушкан.
1327-жылы Элүүнчү күн майрамында Миланда Людовик Италия падышасынын Темир таажысын кийген.
Ошол эле учурда папа менен байланыш түздү деп шектелген Миландын башкаруучусу Галеаццо I Висконтини кызматтан четтеткен.
Папа Иоанн XXII ачууланган.
Ал Людовикти Бавария герцогу титулунан ажыратып, еретик деп жарыялаган жана каттарында аны кемсинтип Ludovicus Bavarus — «Бавариялык Людовик» деп атаган.
Бирок Людовиктин жеңиштүү жүрүшү улана берген.
1328-жылдын январында ал элдин кубанычтуу кыйкырыктарынын алдында Римге кирген.
Императордук коронация бүт католик дүйнөсүнө чакырык болгон.
Аны папа эмес, элдин лидери — «капитан» Шарра Колонна уюштурган.
Ыйык Петр базиликасында үч епископ жана эл өкүлдөрүнүн катышуусунда Людовик императордук таажы кийген.
Ал өз бийлиги түздөн-түз Кудайдан келет деп жарыялаган.
Жаңы мөөрлөрүндө Людовик чиркөө мантиясын кийип сүрөттөлүп, папанын уруксаты жок эле өз бийлигинин ыйык мүнөзүн баса белгилеген.
1328-жылдын 18-апрелинде Людовик папа Иоанн XXIIни еретик деп жарыялап, аны тактан түшүргөн.
Анын ордуна францискан Пьетро Райнальдуччини антипапа Николай V деген ат менен папалык такка отургузган.
Бул кадам саясий жактан көп ийгилик алып келген эмес: Николай V көп өтпөй Римден чыгып кеткен жана 1330-жылы өз титулунан баш тарткан.
Бирок папалыкка олуттуу идеологиялык сокку урулган.
Ошол эле учурда Людовик династиялык иштерин иретке келтирген.
1329-жылдагы Павия келишими боюнча ал Пфальцты жээндери Рупрехт I менен Рудольф IIге өткөрүп берип, өзү Баварияны сактап калган.
Виттельсбахтардын эки бутагы 1777-жылы гана кайра толук бирикмек.
1328–1329-жылдардагы кышты Людовик Пизада өткөргөн. Бул жерде ага Неаполь падышасы Роберт Анжуйскийдин флоту каршы турган.
1330-жылдын февралында Людовик Германияга жалгыз жана талашсыз башкаруучу катары кайтып келген.
1330-жылдын 28-апрелинде берген антын аткарып, Альп тоолорунун этегинде атактуу Этталь аббаттыгын негиздеген.
Мюнхендеги Эски сарай — Альтер-Хоф — империянын биринчи туруктуу резиденциясына жана папалыкка интеллектуалдык каршылыктын борборуна айланган.
Императордун коргоосунда ошол доордун эң көрүнүктүү акылмандары баш калкалашкан: францискан теологдору Михаил Чезенский жана Уильям Оккам, ошондой эле философ Марсилий Падуанский.
Людовиктин тышкы саясаты кеңири масштабдуулугу менен айырмаланган.
1333-жылы ал Арелат падышалыгынын таажысын Умберт II Вьеннскийге сунуштаган.
Бирок Умберт коңшуларынан жана Чиркөөдөн коркуп, баш тарткан.
Ошол эле жылы, 1333-жылдын 13-ноябрында, Людовик дагы бир айлакер дипломатиялык кадам жасап, герцог Генрих XIVгө өзүнүн жарым-жартылай тактан баш тартуусунун ордуна Бавариянын падышасы болууну сунуштаган.
Муну менен ал княздарга компромисске даяр экенин көрсөтүүгө аракет кылган.
1337-жылы Людовик Англиянын падышасы Эдуард III менен Франциянын падышасы Филипп VIга жана Авиньондогу папа Бенедикт XIIге каршы союз түзгөн.
Бул союздун туу чокусу 1338-жылы Кобленцтеги Ыйык Кастор чиркөөсүндө өткөн императордук сейм болгон.
Ал жерде Эдуард III империянын башкы викарийи болуп дайындалган.
Ошол эле учурда алты курфюрст тарыхый маанилүү Рен декларациясын кабыл алышкан.
Ал документте княздардын шайлоосу империянын үстүнөн бийликти автоматтык түрдө берет жана бул үчүн папанын ырастоосу талап кылынбайт деп мыйзам жүзүндө бекитилген.
Бирок 1341-жылы Людовик убада кылынган англиялык акчаны күтүүдөн чарчап, Эдуард менен союзун бузуп, француздар менен элдешкен.
Император империянын экономикасын да активдүү бекемдеген.
1330-жылы Франкфурт жарманкесине артыкчылыктарды берген.
1340-жылы Любекке алтын гульдендерди чыгарууга уруксат берген.
1337-жылы Тевтон орденине Литва менен Русь жерлерин басып алуу укугун берип, рыцарларды чет элдик соттордун юрисдикциясынан коргогон.
Людовиктин династиялык саясаты өтө катаал, бирок натыйжалуу болгон.
1323-жылы Бранденбургду кошуп алып, аны уулу Людовик Vге өткөрүп берген.
1335-жылдын 2-майында Линцте Каринтияны Габсбургдарга — Альбрехт II менен Оттонго — өткөрүп берген.
1340-жылы Иоанн I каза болгондон кийин Маргарита Богемскаяны кууп чыгып, бүт Баварияны кайра бириктирген.
1342-жылы Тиролду кошуп алган.
Бул үчүн Маргарита Маульташтын Богемиялык Иоанн Генрих менен никесин чуулгандуу түрдө жокко чыгарып, аны өз уулу Людовик Vге турмушка берген.
Акыры 1345-жылы жубайы Маргарита II Эного чоң аймактарды — Эно, Голландия, Зеландия жана Фрисландия графтыктарын — өткөрүп берген.
Муну менен ал анын эже-карындаштарынын укуктарын ачык эле көз жаздымда калтырган.
Мындай агрессивдүү аймактык кеңейүү герман княздарынын чыдамын түгөткөн.
1346-жылдын жайында Люксембургдар үйү жооп сокку урган.
Папа Климент VIнын колдоосу менен Карл IV антипадыша болуп шайланган.
Людовиктин тарапташтары, анын ичинде Уильям Оккам, Карлды шылдыңдап rex clericorum — «дин кызматкерлеринин падышасы» деп аташкан.
Габсбургдар, эркин империялык шаарлар жана рыцарлар Людовикке берилген бойдон калышкан.
Жарандык согуш сөзсүз башталчудай көрүнгөн.
Айрыкча Креси салгылашында Карлдын атасы Иоанн Богемский каза болуп, Карл өзү араң кутулгандан кийин абал ого бетер чыңалган.
Бирок масштабдуу кан төгүү болгон эмес.
1347-жылдын октябрында Фюрстенфельдбрукка жакын Пух деген жерде аюуга аңчылык кылып жүргөн учурда улгайган император инсультка кабылган.
Папаларга чакырык таштап, өзүнүн айланасына доордун эң улуу акылмандарын топтогон Людовик IV Мюнхендеги Фрауэнкирхе чиркөөсүнө коюлган.
Анын өлүмү династиялар ортосундагы кастыкты токтоткон эмес.
Людовиктин уулдары Гюнтер фон Шварцбургду антипадыша катары көрсөтүшкөн.
Ал 1349-жылы каза болгондон кийин Виттельсбахтар Люксембургдар менен элдешип, өз ээликтерин кайрадан бөлүп алышкан.
Бавариялык үй үчүн тарыхый адилеттүүлүк жарым кылымдан кийин гана орногон.
1400-жылы Людовиктин алыскы тууганы Рупрехт Пфальцский империянын таажысын кийип, герман тактысында Виттельсбахтардын туусун кайра көтөргөн.
