Чөмүлтүлгөндө Карл Франц Иосиф Венцель Бальтазар Иоганн Антоний Игнатий деген узун жана салтанаттуу ысым алган эрцгерцог Карлдын өмүр жолу 1685-жылдын 1-октябрында башталган. Ал Ыйык Рим империясынын императору Леопольд I менен анын үчүнчү жубайы, Нойбургдук принцесса Элеонора Магдаленанын үй-бүлөсүндө экинчи уул болуп төрөлгөн. Кичүү мураскер катары Карл улуу агасы Иосифтин көлөкөсүндө өмүр сүрүп калышы мүмкүн эле, бирок тагдыр ага ошол доордогу Европанын саясий аренасындагы негизги фигуралардын бири болуу ролун даярдаган.
Анын чоң амбицияларынын тарыхы 1700-жылы Испаниянын королу Карл II каза болгондо башталган. Түз мураскер калтырбаган маркум монарх Европаны династиялык кризиске түрткөн. Эки башкаруучу тең күчтүү Габсбургдар династиясына таандык болгондуктан, жаш Карл өзүн дароо Испаниянын мыйзамдуу королу деп жарыялаган.
Бирок ошол эле такка француз талапкери — Анжу герцогу Филипп да талапкер болгон. Ал Франциянын күчтүү королу Людовик XIVнүн небереси эле. Бул кызыкчылыктардын кагылышы он төрт жылга созулган ири жана чарчатуучу Испан мураскерлиги үчүн согуштун чыгышына себеп болгон.
Бул күрөштө австриялык талапкерди Португалия, Англия, Шотландия жана Ирландия падышалыктары, ошондой эле Ыйык Рим империясынын көпчүлүк мамлекеттери кирген ири коалиция колдогон.
Испаниянын өзүндө да Карлдын «австрацисттер» деген ат менен тарыхта калган көптөгөн ишенимдүү тарапкерлери болгон. Алардын позициясы айрыкча Арагон таажысынын жерлеринде күчтүү болгон. Анткени жергиликтүү дворяндар жана калк француз Бурбондору алып келе турган катуу борборлоштуруу саясатына негиздүү түрдө тынчсызданышкан.
Испаниядагы тарапкерлери Карл III падыша деп атаган Карл 1705-жылы Пиреней жарым аралына өзү келип, кийинки алты жылын таажы үчүн күрөшкө арнаган.
Титулга жана колдоого ээ болгонуна карабастан, анын реалдуу бийлиги кыйла чектелүү болуп, негизинен Каталония княздыгынын аймагына гана тараган.
Кырдаал 1711-жылы түп-тамырынан өзгөргөн. Улуу агасы, император Иосиф Iнин өлүмү Карлды Испаниядан шашылыш кетип, Венага кайтууга мажбур кылган. Ал жерде Ыйык Рим империясынын императордук таажысын кабыл алып, Карл VI болуп калган.
Бул окуя күчтөрдүн тең салмагын толугу менен өзгөрткөн. Жаңы түзүлгөн Улуу Британия падышалыгы Габсбургдардын өтө күчөп кетишинен кооптонуп, Карл Vнин эбегейсиз империясынын кайра жаралышына жана Австрия менен Испаниянын персоналдык униясынын калыбына келишине кескин каршы чыккан.
Британиянын колдоосунан ажыраган австриялык коалиция акырындап тарай баштаган. Үч жылдан кийин согуш Утрехт, Раштатт жана Баден тынчтык келишимдеринин сериясы менен аяктаган.
1713-жылы расмий түрдө ратификацияланган Утрехт тынчтык келишими Филиппти Испаниянын падышасы катары биротоло тааныган. Бирок анын шарты боюнча Филипп чоң атасынан кийин Франциянын тактысына болгон укугунан баш тартышы керек эле. Бул Франция менен Испаниянын бир мамлекетке биригишине жол бербөөгө багытталган.
Испан таажысынан ажыраганы үчүн компенсация катары австриялык Габсбургдар мурда Испанияга таандык болгон бай аймактарды алышкан: Неаполь падышалыгын, Милан герцогдугун, Австриялык Нидерланддарды жана Сардиния падышалыгын.
Карл өз ээликтерин кыйла кеңейткенине карабастан, Испанияны жоготконуна өмүрүнүн аягына чейин терең кайгырган. Бул ностальгиянын натыйжасында ал Вена сарайында испан Габсбургдарынын катаал жана караңгы церемониалын фанаттык түрдө калыбына келтире баштаган, өзү да испан монархтарына мүнөздүү кийимдерди кийген.
Британ тарыхчысы Эдвард Крэнкшоу так белгилегендей, императордун салттуу кийими эми дайыма «кара камзол жана шым, кара бут кийим жана кочкул кызыл байпактардан» турган.
Бул окуяларга чейин эле Карлдын атасы жана анын жакын кеңешчилери эрцгерцог үчүн ылайыктуу жубай издөөгө киришкен.
Алар Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогу Людвиг Рудольфтун улуу кызы — Брауншвейг-Вольфенбюттелдик Елизавета Кристинаны тандашкан. Замандаштары аны өзгөчө сулуу аял катары бир добуштан баалашкан.
Никеси бактылуу болгонуна карабастан, 1711-жылы агасынан кийин такка отурган Карл Габсбургдар үйүнүн түз эркек линиясынын акыркы өкүлү болуп калганын үрөйү учуп түшүнгөн.
Габсбург жерлеринде аялдарга бийлик өткөрүүнү четке каккан катуу мураскерлик эрежелери иштеген. Карлдын тирүү калган уулдарынын жоктугу анын өлүмүнөн кийин монархиянын толук бөлүнүп, кыйрап калуу коркунучун жараткан.
Бул өлүмгө тете коркунучту түшүнгөн император 1713-жылдын 19-апрелинде тарыхый документ — Прагматикалык санкцияны жарыялаган.
Бул жарлык Габсбургдардын бардык ээликтеринде тактыны жалаң эркектер мурастайт деген тартипти жокко чыгарып, бул жерлердин абсолюттук түрдө бөлүнгүс экенин салтанаттуу жарыялаган.
Санкцияны ишке киргизүү оор жүргөн. Мисалы, Венгрия сейми аны он жылдан кийин гана, 1723-жылы бекитүүгө макул болгон.
Карл менен Елизавета Кристинанын үч гана кызы болгон: атактуу Мария Терезия, Мария Анна жана Мария Амалия.
Улуу кызы Мария Терезия төрөлгөндөн кийин Карл радикалдуу кадам жасап, маркум агасы Иосиф Iнин кыздары — өзүнүн жээндери Мария Йозефа менен Мария Амалияны артыкчылыктуу мураскерлик укуктарынан ажыраткан.
Бул чечими менен ал атасы кылдат иштеп чыккан Өз ара мураскерлик пактысын бузган.
Ошол учурдан өмүрүнүн аягына чейин Карл убактысынын жана дипломатиялык аракеттеринин чоң бөлүгүн европалык державаларды Прагматикалык санкцияны таанууга мажбурлоого жумшаган.
Бул максат үчүн ал абдан чоң жеңилдиктерге барган. Мисалы, Улуу Британиянын катуу талабы менен ал өзү 1722-жылы негиздеген жана Австриялык Нидерланддарда ийгиликтүү иштеген сүйүктүү долбоору — Остенд компаниясын жабууга аргасыз болгон.
Акырында санкцияны Улуу Британия, Франция, Нидерланд Республикасы, Испания, Россия, Дания-Норвегия жана Савойя-Сардиния формалдуу түрдө таанышкан.
Бирок принц Евгений Савойский алдын ала айткандай, кандай гана мураскерлик болбосун, анын эң мыкты кепилдиги — күчтүү армия жана толук казына.
Бул көп өтпөй эле ырасталган. Карлдын жээндери Саксония менен Бавариянын башкаруучуларына турмушка чыгып, эки мамлекет тең акырында келишимдерди аткаруудан баш тартышкан.
Андан да маанилүүсү, 1735-жылы санкцияны ачык тааныган Франция 1738-жылы Бавария менен жашыруун пакт түзүп, Бавариянын курфюрсту Карл Альбрехттин Австрия мурасына болгон «адилеттүү дооматтарын» колдоого убада берген.
Өзүнүн узак башкаруусунун биринчи жарымында Карл VI согуш талаасында кыйла ийгиликтүү болуп, Габсбург монархиясынын чек аралары туруктуу кеңейип турган.
1716–1718-жылдардагы Австрия-Түркия согушундагы чоң жеңиш Венгрияга Банат аймагын кошууга мүмкүндүк берген. Сербияда жана Олтенияда — Кичи Валахияда — түз австриялык башкаруу орнотулуп, таажынын ээликтери Дунайдын төмөнкү агымына чейин жеткен.
1718–1720-жылдардагы Төрттүк союз согушу да ийгиликтүү аяктаган.
1720-жылдагы Гаага келишимине ылайык Карл стратегиялык алмашуу жүргүзгөн: Сардинияны Савойя герцогу Виктор Амадей IIге берип, анын ордуна Сицилияны алган.
Жер Ортолук деңизиндеги бул ири аралды коргоо кыйла кыйын болгону менен, аны алуу императордук амбицияларды канааттандырган.
Ошол эле келишим Парма герцогдугу менен Тоскана Улуу герцогдугунун мураскери катары дон Карлосту — Филипп Vнин кичүү уулун жана Испаниянын болочок королу Карл IIIтү — тааныган.
Буга чейин Карл VI Тоскана мурасына башкаруучу улуу герцог Козимо III Медичинин кызы Анна Мария Луиза Медичинин дооматтарын активдүү колдоп келген.
Европадагы салыштырмалуу тынчтык Польша мураскерлиги үчүн согуш 1733-жылы башталганда кайрадан бузулган.
Чырдын негизги себеби маркум монархтын улуу уулу Саксониялык Август менен Станислав Лещинскийдин так үчүн күрөшү болгон.
Вена табигый түрдө Августту колдогон, ал эми Париж Лещинский тарапта турган.
Согуштун жыйынтыгы 1738-жылдагы Вена келишими менен бекитилип, Август Польша тактысына отурган. Бирок Австрия үчүн мунун баасы жогору болгон.
Карл Неаполь жана Сицилия падышалыктарын дон Карлоско берүүгө аргасыз болуп, алардын ордуна көлөмү жагынан кыйла кичине болгон Парма герцогдугу менен Тоскана Улуу герцогдугун гана алган.
Үй-бүлөлүк иштер да көңүл бурууну талап кылган.
Башкы мураскер Мария Терезияны турмушка берүү маселеси анын бала кезинен эле күн тартибинде турган.
Алгач кыз Лотарингиялык Леопольд Клеменске кудаланган. Жаш жигит колуктусу менен таанышуу үчүн Венага келиши керек эле, бирок 1723-жылы чечектен трагедиялуу түрдө каза болгон. Бул жаш эрцгерцогиня үчүн чоң сокку болгон.
Андан кийин Вена сарайына анын иниси Франц Стефан келген.
Император дон Карлостун талапкерлигине чейин ар кандай нике варианттарын караган, бирок акырында кызынын Франц Стефан менен никесине батасын берген.
Бул чечим жаңы саясий кыйынчылыктарды жараткан. Польша мураскерлиги үчүн согуш аяктап жатканда Франция ультиматум коюп, Францтан өзүнүн мурастык Лотарингия герцогдугун тактан түшүрүлгөн Станислав Лещинскийдин пайдасына берүүнү талап кылган. Лещинский өлгөндөн кийин бул жерлер Францияга өтмөк.
Карл VI 1729–1737-жылдары Лотарингия герцогу титулун алып жүргөн Франц Стефанды өз мекенинен баш тартууга жеке өзү мажбурлап, ага атактуу муздак сөздөрдү айткан:
«Баш тартуу жок болсо — эрцгерцогиня да жок».
Үй-бүлөсүнөн тышкары, Карлдын сарайда өзгөчө жакын мамиледе болгон ишенимдүү адамдардын тар чөйрөсү бар эле.
Алардын катарына обер-шталмейстер князь Шварценберг жана жаш сарай мергенчилеринин бири кирген.
Бирок император үчүн эң кымбат адам анын уктоочу бөлмөсүнүн камерагери Михаэль Йозеф, граф Альтанн болгон.
Карл ага өтө терең жакындык сезип, аны ачык түрдө «менин жалгыз жүрөгүм, менин сооронучум [...] менин жан дүйнөмө жакын адамым» деп атаган.
Бул тыгыз мамиле болжол менен он тогуз жылга созулган. 1722-жылы граф Альтанндын мезгилсиз каза болушу монарх үчүн оор жана орду толгус сокку болгон.
Тилекке каршы, Карлдын башкаруусунун акыркы мезгили аскердик катастрофалар менен караңгыланган.
1737-жылы император Россия менен союздашып, Осмон империясына каршы жаңы согушка кирген.
Башында баары үмүттүү көрүнгөн. 1737-жылдын күзүндө эле императордук аскерлер Ништи жеңиш менен басып алып, 1738-жылы жаңы чек араларда бекемделүүгө аракет кылышкан.
Бирок кийинки жыл Габсбург армиясы үчүн бир катар оор жеңилүүлөр менен коштолгон.
1739-жылдагы кордоочу Белград тынчтык келишими Карлды Осмон султанына ири аймактарды кайтарып берүүгө мажбур кылган. Алардын ичинде Посавинанын босниялык бөлүгү, Сербиянын борбордук райондору жана Олтения — Кичи Валахия — болгон.
Бул чарчатуучу, өтө кымбат жана ийгиликсиз кампания Венада чоң нааразычылык жараткан.
Элдин ачуусу Мария Терезиянын күйөөсү Франц Лотарингскийге да багытталып, веналыктар аны кемсинтүү менен «француз тыңчысы» деп атай башташкан.
Ички саясатта император өзүн католицизмге берилген башкаруучу катары көрсөткөн.
1718-жылдагы Пожаревац тынчтык келишимине ылайык османдардан кайтарылып, монархияга кошулган жерлерде Католик чиркөөсүнүн түзүмдөрүн активдүү калыбына келтирген.
Ошол эле учурда ал башка конфессиялардын диний эркиндиктери маселесине ийкемдүү мамиле кылууга аргасыз болгон.
Венгрия падышалыгында калктын жана элитанын олуттуу бөлүгү Реформаттык чиркөөгө таандык кальвинисттер болгон. Ал эми түштүк жана чыгышта көп сандаган православ сербдер менен румындар жашаган.
Саясий прагматизм көрсөтүп, Карл анын мурунку башкаруучулары Леопольд I жана Иосиф I православ калкына берген эски артыкчылыктарды бир нече жолу ырастаган.
Андан тышкары, 1732-жылы анын буйругу менен бул укуктарды юридикалык жактан бекемдеген атайын расмий жыйнак чыгарылган.
Монархтын өмүрүнүн аягы күтүүсүз келген.
1740-жылдын октябрында өтө суук жана нөшөрлөгөн жамгырга карабастан, Карл Венгриянын чек арасына аңчылыкка чыккан.
Венадагы Фаворита сарайына кайтып келгенден кийин катуу ооруп, көп өтпөй, 1740-жылдын 20-октябрында Хофбургдагы резиденциясында каза болгон.
Кийинчерээк Вольтер өзүнүн «Мемуарларында» императордун ушунчалык күтүүсүз өлүмүнө уулуу козу карындан — кубарган мухомордон — жасалган тамак себеп болушу мүмкүн деген белгилүү версияны сунуштаган.
Императордун сөөгү Венадагы Императордук криптага коюлган.
Карл VIнын өлүмү анын өмүрүндөгү негизги иштин канчалык иллюзиялуу болгонун көрсөттү: Прагматикалык санкция империяны кан төгүүдөн сактай алган жок.
Монарх көз жумары менен санкцияны сактоого салтанаттуу түрдө убада берген мамлекеттер — Пруссия, Бавария, Франция, Испания, Саксония жана Польша — Австрияга каршы чыгышкан.
Жаш Мария Терезия өзүнүн мурасын курал менен коргоого аргасыз болгон.
Башталган Австрия мураскерлиги үчүн согушта ал чоң кыйынчылык менен таажыны жана ээликтеринин негизги бөлүгүн сактап кала алган.
Бирок көмүргө жана кен байлыктарына бай Силезия Пруссиянын пайдасына биротоло жоготулган, ал эми Парма герцогдугу Испанияга өткөн.
Карл кызына абалы өтө оор мамлекетти мураска калтырган.
Монархия карызга баткан, мамлекеттик казынада 100 миң флоринден ашпаган каражат гана калган.
Армия массалык дезертирликтен улам дээрлик ишке жараксыз абалга келген, ал эми калган аскердик бөлүктөр империянын аймагына майда жана натыйжасыз гарнизондор түрүндө туш келди жайгаштырылган.
Замандаштары Венгрия алсырап бараткан Габсбургдардын бийлигинен каалаган учурда бөлүнүп кетиши мүмкүн деп олуттуу күтүшкөн.
