Карл IV тарыхта Орто кылымдардын эң көрүнүктүү монархтарынын бири жана Чехиянын «Алтын доорунун» архитектору катары калган. Ал Прагада жарык дүйнөгө келген. Анын атасы — атактуу Люксембургдар династиясынын өкүлү Иоанн Люксембургский, ал эми апасы — теги байыркы чех Пржемысловичтер династиясына барып такалган Богемиянын ханышасы Елизавета болгон. Анын атасы Чехиянын падышасы Вацлав II эле.
Конфирмация учурунда болочок император өзүнүн бөлө чоң атасы, Франциянын падышасы Карл IVгө болгон терең урматынын белгиси катары Карл деген ысымды алган. Жаш ханзаада Париждеги даңазалуу королдук сарайда жети жыл жашап, өз доору үчүн эң мыкты француз билимин алган. Мунун аркасында ал энциклопедиялык билимге ээ болуп, беш тилде — латын, чех, немис, француз жана италия тилдеринде эркин сүйлөгөн.
Карл алгачкы аскердик тажрыйбасын 1331-жылы эле алып, бытыранды Италиядагы согуш талааларында атасы менен ийиндеше салгылашкан. Эки жылдан кийин, 1333-жылдын башында, Карл өз бийлигин бекемдөө үчүн Тосканадагы Лукка шаарына жөнөгөн. Ал алысты көрө билген стратег экенин көрсөтүп, шаарды коргоо максатында жакын жерде бекем чеп куруп, Монтекарло деген конушту негиздеген. Бул аталыш түзмө-түз «Карлдын тоосу» дегенди билдирген.
Ошол эле жылы атасы өлкөдө көп учурда болбой, көзү да тез начарлап жаткандыктан, Чех таажысына караштуу бардык жерлерди башкаруу жоопкерчилиги Карлдын мойнуна түшкөн. Уулунун эмгегин баалап, 1334-жылы ага адатта тактынын мураскерлерине берилчү Моравия маркграфы деген наам ыйгарылган. Көп өтпөй, 1336-жылы Карл бир тууганы Иоганн Генрихтин атынан Тиролду башкарууну колго алып, стратегиялык жактан өтө маанилүү болгон бул графтык үчүн жүрүп жаткан курч саясий күрөшкө аралашкан.
Карлдын Ыйык Рим империясында бийликтин туу чокусуна карай жолу абдан татаал болгон. 1346-жылдын 11-июлунда Ренс шаарында анын атасы менен ошол кездеги император Людовик IV Баварскийдин эң башкы душмандарынын бири болгон папа Климент VIнын саясий союзу аркасында князь-курфюрсттардын бир бөлүгү Карлды римдиктердин падышасы кылып шайлаган.
Бул колдоонун ордуна Карл 1347-жылы Авиньон папалыгына өтө чоң жеңилдиктерди берүүгө аргасыз болгон. Ал Чиркөөнүн кеңири аймактык укуктарын таанып, Людовиктин папага каршы чыгарган бардык жарлыктарын жокко чыгарууга ант берип, Италиянын ички иштерине кийлигишпөөгө жана католик ишениминин коргоочусу болууга милдеттенген.
Башында анын Германиядагы абалы өтө туруксуз болгон. Понтификтин эркине мынчалык көз каранды болгону үчүн каршылаштары аны шылдыңдап «дин кызматчыларынын падышасы» (Pfaffenkönig) деп аташкан. Епископтордун көпчүлүгү жана империялык шаарлардын дээрлик баары Виттельсбахтарга берилген бойдон калган.
Карлдын Жүз жылдык согуштун башында Францияны колдоосу абалды ого бетер оорлоткон. 1346-жылдын августунда Креси жанындагы каргашалуу салгылашта ал атасынан жана өз рыцарларынын эң мыкты өкүлдөрүнөн айрылган. Карл өзү да жарадар болуп, согуш талаасын таштап кетүүгө аргасыз болгон.
Бирок тагдыр жаш падышага жагымдуу болду. Германияда тутанганы турган жарандык согуш болбой калды: 1347-жылдын 11-октябрында император Людовик IV аюуга аңчылык кылып жүргөн учурда инсульттан күтүүсүз каза болгон.
Виттельсбахтар үйү жетектеген оппозиция 1349-жылдын январында жаңы талапкер — Гюнтер фон Шварцбургду сунуштаган. Бирок ал жетиштүү колдоо таба алган эмес жана ошол эле жылдын май айында Эльтвиллени курчоо учурунда Карлдын аскерлеринен катуу жеңилген.
Түздөн-түз коркунучту жок кылгандан кийин Карл атаандаштарынын алсыздыгын өтө чебер пайдаланган. 1349-жылдын 17-июнунда Франкфуртта ал кайрадан падыша болуп шайланып, 25-июлда Ахенде салтанаттуу түрдө таажы кийген.
Мол белектер жана убадалар аркылуу ал Швабия менен Рейн аймагындагы эркин шаарларды өз тарабына тарткан. 1348-жылы жесир калгандан кийин Карл Рейн пфальцграфы Рудольф II Баварскийдин кызы Анна Баварскаяга үйлөнгөн. Бул династиялык нике Бавария менен болгон кастыкты жумшарткан, ал эми башка союз Карлга Габсбургдардын достугун камсыз кылган.
Империянын талашсыз башкаруучусуна айлангандан кийин Карл негизги күчүн өз мекени Чехияны экономикалык жана интеллектуалдык жактан өнүктүрүүгө жумшаган. Бактыга жараша, чума эпидемиясы Чехияны дээрлик кыйгап өткөн.
Карл борбор шаар Праганы Парижге тете деңгээлде кайра куруп, кеңири Жаңы шаарды (Nové Město) негиздеген. Анын билим берүү саясатынын эң чоң жетишкендиги 1348-жылы Прага университетинин негизделиши болгон. Ал Борбордук Европадагы биринчи жогорку окуу жайы болуп, кийинчерээк анын негиздөөчүсүнүн аты менен аталган.
Университет мамлекеттик кызматкерлерди жана юристтерди даярдоочу борборго, ошондой эле алгачкы гуманисттердин баш калкалоочу жайына айланган. Натыйжада Прага кыска убакыттын ичинде Европанын көрүнүктүү маданий борборлорунун бири болуп калган.
Ошол эле учурда Карл императордук мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланып, Силезияны, Жогорку Пфальцты — анын бир бөлүгүн 1353-жылы сатып алган — жана Франконияны Чех таажысына кошуу аркылуу анын аймагын кеңейтүүгө умтулган.
Бул жерлерден ал Чехияны Рейндеги Люксембург ээликтери менен аймактык жактан байланыштырышы керек болгон «Жаңы Богемияны» түзүүгө аракет кылган. Ошол эле учурда Люксембург герцогдугунун өзүн 1353-жылы өзүнүн аталаш бир тууганы Вацлавга өткөрүп берген.
Бирок өлкөнүн ичинде катуу борборлоштуруу жүргүзүү аракеттери дайыма эле ийгиликтүү болгон эмес. 1355-жылы Карл чех мыйзамдарын Maiestas Carolina аттуу бирдиктүү мыйзамдар жыйнагына топтоого аракет кылганда, сословиелердин катуу каршылыгына туш болгон. Натыйжада ал борборлоштуруу боюнча амбицияларын прагматикалык түрдө азайтууга аргасыз болгон.
Карлдын Италияга карата саясаты анын мурунку башкаруучуларынын экспансиялык пландарынан кескин айырмаланган. 1350-жылы Прагага сүргүндөгү рим трибуну Кола ди Риенцо келип, падышаны Италияга барууга кызуу чакырган.
Флоренциянын тургундары жана улуу акын Франческо Петрарка да Карлга ушундай өтүнүчтөр менен кайрылышкан. Карл Петрарка менен кат алышып турган жана аны Прагага чакырган, бирок бул аракет ийгиликсиз болгон. Петрарка император өз резиденциясын Римге көчүрүп, Империянын мурдагы даңкын кайра жандандырат деп үмүттөнгөн.
Бирок прагматик Карл башкача чечим кабыл алган. Ал Кола ди Риенцону болжол менен бир жыл камакта кармап, андан кийин аны Авиньондогу папа Климентке өткөрүп берген.
Карл 1354-жылы гана аскерсиз Альпы тоолорун ашып өткөн. 1355-жылдын 6-январында Миландагы Ыйык Амвросий базиликасында Ломбардия таажысын кийген. Ал эми ошол эле жылдын 5-апрелинде Римде кардиналдардын бири ага көптөн күткөн Ыйык Рим империясынын императордук таажысын кийгизген.
Папага гвельфтер менен гибеллиндердин жергиликтүү тирешүүлөрүнө кийлигишпейм деп берген убадасын аткарып, Карл Түбөлүк шаарда болгону бир нече саат гана болгон. Италиядагы империялык дооматтарынан баш тартып, ал Альпынын ары жагына эбегейсиз байлык менен кайтып келген. Бул үчүн Петрарка аны ачуу шылдыңга алган.
Кийинчерээк Карл Италияга дагы бир нече жолу барган. 1365-жылы Авиньондо папа Урбан V менен жолугуп, аны Римге чейин коштоп барууга убада берген. 1368-жылы экинчи жолу Италияга келип, Витербодо понтифик менен жолуккан. Бирок 1369-жылдын аягына чейин, Урбан Сиенада курчоодо калган учурда, Карл жарым аралдан чыгып кеткен.
Германияга кайтып келгенден кийин император терең мамлекеттик реформаларды жүргүзө баштаган. 1356-жылы ал атактуу Алтын булланы чыгарган. Бул документ римдиктердин падышасын шайлоо жол-жобосун так жөнгө салган негизги укуктук акт болуп калган.
Бул система ушунчалык туруктуу болуп чыккандыктан, кийинки төрт кылым бою колдонулган.
Карлдын империялык саясаты бүт христиан дүйнөсүн бириктирген универсалдуу монархия түзүү идеясынан алыстап, династиялык кызыкчылыктарга жана тынчтыкты сактоого багытталган.
Ушул максатта ал аймактык конфедерацияларды түзгөн. Алардын бири — 1370-жылы негизделген Швабиялык жер тынчтыгы союзу (Landfriede) болгон. Анын курамына негизинен империялык шаарлар кирип, тартипти сактоонун ордуна таажыдан өзгөчө артыкчылыктарды алышкан.
Карл чыгыш чек араларын Габсбургдар менен мураскерлик тууралуу алдын ала түзүлгөн келишимдер аркылуу бекемдеген. Ошондой эле Пруссия жана Ливониядагы кресттүүлөрдүн рыцардык мамлекеттеринин үстүнөн формалдуу жогорку бийликке ээ экенин билдирген.
Люксембургдар үйүнүн амбициялары улам өсүп турган. 1363-жылы Жогорку Бавариянын герцогу жана Тиролдун графы Мейнхард III каза болгондон кийин анын мурасы үчүн талаш башталган.
Карл Людовик IVтүн уулдарынын да, Австрия герцогу Рудольф IVтүн да талаптарын таанып, бир шарт койгон: эгер бул династиялардын тукуму үзүлсө, эки аймак тең Люксембургдарга өтүшү керек болчу.
1367-жылы Төмөнкү Лужица Чехияга кошулган. Карлдын үчүнчү никеси — герцог Генрих II менен Екатерина Венгерскаянын кызы Анна Свидницкая менен үйлөнүшү — ага Силезиянын олуттуу бөлүгүн алып келген.
Бирок эң көксөгөн аймак Бранденбург бойдон калган. Карлга каршы Польша падышасы Казимир III, Венгрия падышасы Людовик I жана Бавариялык маркграф Оттон V катышкан кутум уюштурулган.
1371-жылдын июлунда Оттон мураскерлик тууралуу келишимди бузганда, Карл чечкиндүү түрдө Бранденбургга басып кирген. Эки жылдык согуш императордун жеңиши менен аяктап, 1373-жылы Бранденбург анын уулу Вацлав үчүн Чех жерлеринин курамына кошулган.
Жаңы ээликтерде тартип орнотуу үчүн Карл кеңири масштабдагы эл жана жер каттоосун жүргүзүүнү буйруган. Анын жыйынтыктары 1375-жылдагы белгилүү «Карл IVтүн жер китебине» (Landbuch Karls IV) киргизилген. Анда көптөгөн калктуу конуштар тарыхта биринчи жолу эскерилген.
Карлдын таасири эски Бургундия падышалыгына — Арелатка да тараган. Чебер дипломат катары ал Франция менен тыгыз байланыштарды сактаган.
Анын карындашы Бона 1335-жылы эле Франциянын болочок падышасы Иоанн IIге турмушка чыккан. Натыйжада Карл Франциянын падышасы Карл Vтин таякеси болуп калган.
Бул туугандык байланыш 1356-жылы француз дофини Карл 1349-жылы Валуа тарабынан алынган Вьенн Дофинеси үчүн Мецте императорго оммаж бергенде маанилүү роль ойногон. Император анын укуктарын ырастап, ага империялык викарий кызматын берген. Дал ошол мезгилде Париждеги көтөрүлүштүн фонунда дофин Карл императордон кеңеш сураган.
Арелаттагы таасирин бекемдеп, 1365-жылдын жазында Карл Савойя графы Амадей VIны падышалыктын борбордук аймактарынын викарийи кылып дайындаган.
Ошол эле жылдын 4-июнунда Карл Арль шаарында салтанаттуу түрдө Бургундиянын падышасы катары таажы кийген. Ал бул таажыны кийген акыркы император болуп калган.
1366-жылы ал Амадей VIны викарийлик кызматтан бошоткон, ал эми 1378-жылы бул ыйгарым укуктарды француз дофини Карлга өткөрүп берген, бирок анын өмүрүнүн аягына чейин гана.
Көп жылдар бою подаградан — зат алмашуунун бузулушу менен байланышкан оор артриттин түрүнөн — азап чегип келген улуу императордун өмүрүнүн акыркы мезгили өз мурасын сактоо камкордугу менен өткөн.
Карл герман иштерине кийлигишүүсүн азайтып, бардык күчүн 1376-жылы уулу Вацлавды римдиктердин падышасы кылып шайлатууга жана 1378-жылы Швабия шаарларынын союзу менен жергиликтүү ак сөөктөрдүн ортосунда тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүүгө жумшаган.
Анын дипломатиясынын акыркы жаркын окуяларынын бири — өлөрүнө аз калганда жээни Карл Vке Парижге жасаган салтанаттуу сапары болгон. Бул окуя керемет миниатюралар менен кооздолгон «Улуу француз хроникаларында» (Grandes Chroniques de France) өзгөчө кылдаттык менен документтештирилген.
Өз жерлерин уулдары менен жээндеринин ортосунда бөлүштүргөндөн кийин Карл IV 1378-жылдын ноябрында өзү абдан сүйгөн Прага шаарында көз жумган.
Аны акыркы сапарга узатуу аземинде окумуштуу Адальберт Ранконис де Эрицинио каза болгон монархты биринчи жолу «Ата Мекендин атасы» (Pater Patriae) деп атаган.
Император артында эбегейсиз маданий мурас калтырган: Прагадагы китеп миниатюра өнөрүнүн биринчи гүлдөп-өсүшү, белгилүү архитектор Петер Парлерж эмгектенген улуу Ыйык Вит собору, Прага сепили, Карл көпүрөсү жана Карл аянты.
Карл Нюрнберг шаары менен да өтө тыгыз байланышта болгон. Ал бул шаарга 52 жолу барып, анын кадыр-баркын жогорулаткан жана 1352–1362-жылдары курулган кереметтүү Фрауэнкирхе чиркөөсүнүн курулушуна колдоо көрсөткөн. Императордук сарайдын өкүлдөрү бул чиркөөдө үзгүлтүксүз сыйынып турушкан.
Карл IVтүн мурасы ушунчалык зор болгондуктан, 1848-жылы урпактары анын урматына Карл көпүрөсүнүн жанында эстелик орнотушкан. Эстеликти Эрнст Юлиус Хенель жараткан.
Ал эми 2005-жылы өткөрүлгөн ири теледолбоордун жыйынтыгында Карл IV улуттук тарыхтагы «Эң улуу чех» деп таанылган.
