Агартылган абсолютизм доорунун эң карама-каршылыктуу жана масштабдуу фигураларынын бири Иосиф IIнин өмүрү Габсбургдар империясынын так жүрөгүндө башталган. Ал 1741-жылдын 13-мартында, дүйшөмбү күнү түнкү саат экиде Венадагы Хофбург сарайында төрөлгөн. Мария Терезия менен Франц Iнин көптөн күткөн улуу уулунун жана мураскеринин төрөлүшү мамлекеттик маанидеги окуя болгон.
Эртеси күнү эле папалык нунций кеминде он алты прелаттын катышуусунда ымыркайды чөмүлдүрүп, ага узун жана салтанаттуу ысым — Иосиф Бенедикт Август Иоганн Антон Михаэль Адам — берген. Анын өкүлдөр аркылуу катышкан өкүл аталары Рим папасы Бенедикт XIV жана Польша королу Август III болушкан.
Чоң императордук үй-бүлөдө Иосиф жалгыз чоңойгон эмес: анын он беш бир тууганы болгон, бирок ошол доордун катаал чындыгы алардын алтоосунун өмүрүн өспүрүм курагына жеткирбей кыйган.
Уулунун улуу тагдырын түшүнгөн Мария Терезия анын ар тараптуу жана кылдат уюштурулган билим алуусун жеке өзү көзөмөлдөгөн.
Мураскердин тарбиясына ошол доордун көрүнүктүү инсандарынын тобу жооп берген. Жалпы көзөмөлдү гофмейстер Карл Йозеф Баттьяни жүргүзгөн, ал эми насаатчылардын арасында Антон фон Вегер аттуу дин кызматчы өзгөчө айырмаланган.
Классикалык сабактарды, латын тилин, тарыхый жана философиялык эмгектерди жаш Иосифке Иоганн Вильгельм Хёллер Франц жана Бернхард Вейкхарт үйрөтүшкөн.
Так илимдерди, айрыкча математиканы француз Жан Брекин окуткан. Ал эми анын билим алуусунда өзгөчө мааниге ээ болгон тарыхты терең түшүнүшүнө мамлекеттик катчы Кристоф фон Бартенштейн чоң салым кошкон.
Иосиф он тогуз жашка чыкканда династиялык милдет аны никеге алып келген. Көпчүлүктү таң калтыргандай, бул нике чыныгы, бирок кыска убакытка созулган бакытка айланган.
1756-жылдагы Австрия-Франция союзун түзгөн Дипломатиялык революциянын алкагында — бул процесске мадам де Помпадур жана канцлер Венцель Антон, князь Кауниц-Ритберг катышкан — Франциянын королу Людовик XV австриялык мураскерге өзүнүн небереси Пармалык Изабелланын колун сунуштаган.
Анын портретин биринчи жолу көргөндө эле Иосиф абдан суктанып, Мария Терезия Габсбургдар менен Бурбондордун бул союзун кубануу менен жактырган.
Шаңдуу үйлөнүү үлпөтү 1760-жылдын июнь айында өткөн. Венадагы Августин чиркөөсүндө богослужениени папалык легат Борромео өткөргөн.
Иосиф жубайын терең сүйгөн. Бирок өз апасынан жаш кезинде айрылгандыктан депрессия жана өлүмдөн катуу коркуу сезими менен жашаган Изабелла көбүрөөк сооронучту Иосифтин карындашы Австриялык Мария Кристинанын коомунан тапкан.
Алардын үй-бүлөлүк жашоосунда Мария Терезия аттуу кызы төрөлгөн.
Бирок 1763-жылы экинчи жолу кош бойлуу болгон Изабелла чечек менен ооруп калган. Бул 1763-жылдын 22-ноябрында мөөнөтүнөн мурда төрөткө алып келген. Жаңы төрөлгөн эрцгерцогиня Мария Кристина ошол эле күнү каза болуп, көп өтпөй Изабелла өзү да көз жумган.
Сүйүктүү жубайынын өлүмү Иосиф үчүн кыйратуучу сокку болгон.
Ал жаңы династиялык нике пландарына катуу каршы чыккан, бирок саясий басым андан күчтүү болуп чыккан.
1765-жылы Бавариянын бир бөлүгүнө болгон дооматтарды бекемдөө үчүн ал өзүнүн алысыраак тууганы — Карл VII менен Мария Амалиянын кызы, Бавариялык принцесса Мария Йозефага үйлөнгөн.
Бул нике чыдагыс деңгээлде муздак болгон.
Тартынчаак Мария Йозефа күйөөсүн чын жүрөктөн сүйсө да, анын жанында өзүн кем сезген. Ал эми Иосиф ага эч кандай тартылуу сезбегенин ачык мойнуна алган.
Жубайлар негизинен дасторкондо жана уктаар алдында гана көрүшкөн.
Никеден эки жыл төрт ай өткөндөн кийин Мария Йозефа чечекке чалдыгып, каза болгон.
Иосиф ооруган кезинде аны көргөнү барган эмес жана акыркы сапарга узатуу зыйнатына да катышкан эмес. Кийинчерээк ал өзүнүн мындай катаалдыгына терең өкүнгөн.
Кийин бул нике Бавария мураскерлиги үчүн согуштун формалдуу себептеринин бирине айланган.
Иосиф мындан кийин эч качан үйлөнгөн эмес.
1765-жылдын августунда күтүүсүз кармоо анын атасы Франц Iнин өмүрүн кыйган.
Иосиф автоматтык түрдө Ыйык Рим империясынын императору болуп, апасы аны өзүнүн тең башкаруучусу кылып дайындаган.
Мурунку насаатчысы Баттьяниге жазган катында жыйырма төрт жаштагы монарх өзүнүн ички кайгысын мындай ачкан:
«Ал менин мугалимим, менин досум болчу... Тагдыр мага жаштыгымда эле кайгынын чөйчөгүн сунду. Мен аны менен үч жыл гана жашап жетишкен жубайымды жоготтум. Кымбаттуу Изабелла! Мен сени эч качан унутпайм!... Эми монарх катары маанилүү милдеттеримди аткарууда мени колдоңуз».
Император деген чоң титулуна карабастан, чыныгы бийлик дагы деле Мария Терезиянын колунда калган.
Иосифке армияны, казынаны жана сарайды башкаруу берилген, бирок бул тармактарда да акыркы сөз апасына таандык болгон.
Ошого карабастан, ал өзүнө мүнөздүү энергия менен натыйжасыз каржы системасын рационалдаштырууга киришкен. Ачык-айкын бухгалтердик эсепти талап кылып, атасынын сарайындагы ашыкча салтанатты кыскарткан жана монархия мамлекетке кызмат кылышы керек деп эсептеген.
Бул мезгилде Иосиф Мамлекеттик кеңешке кирген.
Анын докладдык каттарында ошол кезден эле Агартуу доорунун идеялары көрүнүп турган: ал диний сабырдуулукту, Чиркөөнүн бийлигин чектөөнү, эркин сооданы жана феодалдык эзүүнү жеңилдетүүнү талап кылган.
1773-жылы папа Климент XIV иезуиттер орденин жойгондо, Иосиф бул чечимди шыктануу менен колдогон. Ал орденди билим берүү реформаларына тоскоолдук катары көргөн.
Анын колдоосу менен 1774-жылы Жалпы мектептик устав — Allgemeine Schulordnung — кабыл алынган.
Иосиф көп саякаттаган. 1769-жылы Нейседе жана 1770-жылы Мэриш-Нойштадтта Пруссиянын королу Фридрих II менен жолуккан. Экинчи жолугушууга канцлер Кауниц да катышкан. Бул кийин 1772-жылдагы Польшанын Биринчи бөлүнүшүнө алып келген дипломатиялык процесстин башаты болуп, Австрия Галицияны алган.
Фридрих Иосифти «бүт дүйнөнү өрттөөгө жөндөмдүү» амбициялуу адам катары сүрөттөгөн.
1777-жылы француз министри де Верженн да аны «амбициялуу жана деспоттук» деп мүнөздөгөн.
Иосифтин тышкы саясаттагы амбициялары көп учурда катаал реалдуулукка туш болгон.
1775-жылы Фридрих II ооруп калганда Иосиф Силезияны басып алуу максатында Богемияда аскер топтогон. Бирок Пруссия падышасы айыгып кеткен.
1777-жылдын декабрында Бавариянын курфюрсту Максимилиан Иосифтин өлүмү жаңы кризисти жараткан.
Этият Мария Терезиядан айырмаланып, Иосиф Бавариянын жерлерин кошуп алууну катуу каалаган. Бул 1778-жылдагы согушка алып келген.
Иосифтин логистикалык каталарынан улам бул кампания тарыхка «Картошка согушу» деген ат менен кирген. Чыныгы салгылашууларга караганда, аскерлер азык-түлүк издөөгө көбүрөөк убакыт коротушкан.
Мария Терезиянын жашыруун сүйлөшүүлөрү гана 1779-жылдагы Тешен тынчтыгына алып келген. Анын жыйынтыгында Австрия болгону чакан Иннфиртель аймагын алган.
1780-жылдын 29-ноябрында Мария Терезиянын өлүмү Иосифке толук эркиндик берген.
Агартылган абсолютизм идеяларына берилген император империяга реформалардын чыныгы ташкынын түшүргөн — 6000ден ашык эдикт жана болжол менен 11 миң жаңы мыйзам чыгарылган.
Бул кайрымдуу, бирок ошол эле учурда ырайымсыз патернализм болгон: император букараларын бактылуу кылууну каалаган, бирок аларды өзүнүн гана сценарийи боюнча бактылуу кылмак.
Ал чиновниктерден абсолюттук берилгендикти талап кылып, кызматтык өсүүнү теги боюнча эмес, эмгеги боюнча жүргүзүүгө умтулган.
Империяны бирдиктүү кылууга аракеттенип, немис тилин милдеттүү тил кылган. Бул катуу каршылык жараткан.
Венгрияда ал жергиликтүү эркиндиктерди сактоого ант бербеш үчүн Ыйык таажы менен таажы кийүүдөн баш тарткан. Ошондуктан ал шылдың иретинде «шляпа кийген падыша» — kalapos király деген лакап атка ээ болгон.
Бул саясат венгр тилин кайра жандандыруу кыймылын да күчөткөн.
Империяны механикалык түрдө жөнөкөйлөтүү аракеттери көп учурда ийгиликсиз болгон. Мисалы, 1786-жылы Мантуя герцогдугун Милан менен бириктирген, бирок анын мураскери Леопольд II бул бириктирүүнү 1791-жылы эле жокко чыгарууга аргасыз болгон.
Ошого карабастан, Иосифтин социалдык реформаларынын масштабы абдан чоң болгон.
1781-жылы ал крепостнойлукту жойгон.
Карл фон Цинцендорфтун колдоосу менен бирдиктүү каржылык эсеп системасы киргизилген.
Укуктук система түп-тамырынан кайра курулган.
Кауниц менен барон Биндердин Theresiana кодексине жасаган сынына таянып, 1781-жылы император Жалпы соттук жобону — Allgemeine Gerichtsordnung — чыгарган.
Эми судьялар сөзсүз университеттик билимге ээ болушу керек болчу.
Соттордогу дворяндык артыкчылыктар жоюлуп, апелляциялык соттордун саны алтыга чейин кыскартылган, ал эми эң жогорку сот — Oberste Justizstelle — сакталган.
Кылмыштар оор кылмыштарга — Verbrechen — жана саясий кылмыштарга — politische Verbrechen — бөлүнгөн.
Мамлекетке каршы кылмыштар — Staatsverbrechen — өзгөчө тартипте каралган.
1783-жылдын августунда жашыруун буйрук менен Иосиф өлүм жазасын иш жүзүндө жойгон. Анын ордуна катаал түрмө жазасы киргизилген, ал эми өмүр бою кесилгендерге таңуу жана чынжыр колдонулган.
Император муну өлүм жазасына караганда күчтүүрөөк коркутуу каражаты деп эсептеген.
1787-жылдын январында жаңы кылмыш кодекси — Allgemeines Gesetzbuch über Verbrechen und deren Bestrafung — чыккан.
Ал «мыйзамсыз кылмыш жок» — nullum crimen sine lege принцибин бекемдеген.
Бирок ошол эле учурда айыпталуучулар адвокаттан ажыратылган: чындыкты табуу милдети судьяга жүктөлгөн.
Нике жарандык келишим катары таанылып, католик эмес адамдар ажырашуу укугуна ээ болушкан.
Уулдар менен кыздардын мураскерлик укуктары теңдештирилген.
Императордун агартуучулук деми билим берүү, медицина жана дин тармактарына да тараган.
Мектептик билим берүү эки жыныстагы балдар үчүн милдеттүү болгон.
Бирок 1784-жылы окутууну немис тилине өткөрүү чоң нааразычылык жараткан.
Ошол эле жылы Венада ири борборлоштурулган Allgemeines Krankenhaus ооруканасы ачылган.
Оорукананын ичиндеги эпидемиялардан өлүм көрсөткүчү коркунучтуу 20%га жеткенине карабастан, бул мекеме келечектеги Вена медицинасынын гүлдөшүнө негиз салган.
Иосифтин диний саясаты бүт Европаны таң калтырган.
1781-жылдагы Диний сабырдуулук патенти лютерандарга, кальвинисттерге жана православдарга укуктар берген.
Бирок католицизмден башка динге өтүү үчүн алты жумалык атайын курс талап кылынган.
1782-жылдагы эдикт еврей геттолорунун дубалдарын бузуп, еврейлерге университеттерге кирүүгө жана кол өнөрчүлүк кесиптери менен алектенүүгө мүмкүнчүлүк берген.
1789-жылы Галициянын еврейлери үчүн чыгарылган окшош хартия германизация максатында алардын автономиясын жойгон.
Прагматикалык монарх Австрия менен Венгриядагы монастырлардын үчтөн бир бөлүгүн жаап, дарылоо жана билим берүү менен алектенген монастырларды гана калтырган.
Конфискацияланган каражаттар кайрымдуулукка жумшалган.
1782-жылдын мартында бул саясатка таң калган папа Пий VI Венага өзү келген.
Бирок Иосиф понтификти сылык тосуп алганына карабастан, өз саясатынан бир кадам да артка чегинген эмес.
Император антиклерикалдык көз караштагы масондорго симпатия кылган.
Анын теологияга болгон мамилесин Париждеги Сорбоннанын караңгы архивинде айткан тамашасы жакшы чагылдырат:
«Ах, теология жөнүндө сөз болгондо, жарык дайыма аз болот».
Камерализм жана «популяционистика» идеяларына таянган Иосифтин тышкы саясаты агрессивдүү бойдон калган.
Ал Аскердик чек араны чыңдаган. 1761-жылы Трансильванияны да ага кошуу сербдер менен хорваттардын өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.
1785-жылы Австриялык Нидерланддарды Баварияга алмаштыруу боюнча планы кайрадан Фридрих IIнин каршылыгына туш болгон. Пруссия падышасы княздардын Fürstenbund союзун түзгөн.
Шельда дарыясындагы Барьердик келишимди жокко чыгаруу аракетин Франция бөгөттөгөн.
Россиянын Балкандагы таасиринен кооптонгон Иосиф «граф Фалькенштейн» деген жашыруун ат менен Екатерина IIге барган.
Бул сапар 1781-жылдагы союзга, кийин 1787–1791-жылдардагы оор Австрия-Түркия согушуна алып келген.
Согушта Иосиф өзү аскерлерди башкарган, бирок чоң ийгиликке жеткен эмес.
1789-жылы Француз революциясы башталганда ал өзүнүн карындашы Мария Антуанеттаны жана Людовик XVIны куткаруу планын уюштурууга аракет кылган, бирок королдук жубайлардын чечкинсиздигинен улам план ишке ашпай калган.
Шашылыштык жана авторитардык ыкмалар акыры катастрофага алып келген.
Империяны кеңири нааразычылык каптаган.
1789-жылы Брабант революциясы башталып, кыска убакытка көз карандысыз Бириккен Бельгия Штаттары түзүлгөн.
Өзүнүн артыкчылыктарына кол салууга нааразы болгон венгр дворяндары күчтүү каршылык кыймылын баштаган.
Өлүм алдында жаткан монарх Венгрияда өз реформаларынын көпчүлүгүн жокко чыгарууга аргасыз болгон.
Императордун өлүмү саясий кризистин эң курч мезгилинде жакындаган.
1788-жылдын күзүндө эле ал экссудативдүү өпкө кургак учугуна чалдыгып, Венага кайтып келген.
Бир тууганы Леопольдго жазган катында ал:
«Мен жөтөлүп жатам, какырык чыгарып жатам жана дем алуу мага оор болуп калды. Сельтер суусун жана эчкинин сүтүн ичип жатам, бирок эч кандай жакшырууну байкабайм. Бул сегиз айдан бери уланууда», — деп жазган.
1790-жылдын январында ысытма жана көкүрөктөгү оорулар күчөгөн.
19-февралдан 20-февралга караган түнү ооруну басаңдатуучу дарылардын жардамы менен бир аз уктагандан кийин ал таңкы саат бештерде ойгонуп, дин кызматчысын чакырууну суранган.
Беш мүнөттөн кийин Иосиф II каза болгон.
Ал кырк тогуз жашка толоруна бир айга жетпей көз жумган.
Анын фельдмаршалдык форма кийгизилген сөөгү Венадагы Капуциндер криптасында жөнөкөй жез табытка салынып, ата-энесинин кооз саркофагдарынын түбүнө коюлган.
