Ыйык Рим империясынын болочок императору Генрих VII 1275–1278-жылдардын аралыгында Валансьен шаарында төрөлгөн. Ал Люксембург графы Генрих VI менен атактуу Авендер тукумунан чыккан Беатрисанын уулу болгон. Жаш граф алгачкы жылдарын француз падышалык сарайында өткөрүп, өз доору үчүн мыкты билим жана тарбия алган. Башында Генрих Ыйык Рим империясынын эң четинде жайгашкан, салыштырмалуу чакан француз тилдүү аймактарды башкарган. Ошол мезгилдеги империянын терең кризисин жана алсыздыгын Люксембург графы коргоо издеп, күчтүү француз падышасы Филипп IV Сулууга вассал болууга макул болгондугу да көрсөтөт. Бирок Люксембургдагы өз ээликтеринде Генрих абдан натыйжалуу башкаруучу катары таанылып, айрыкча тынчтыкты сактоо жана көптөн бери уланып келген жергиликтүү феодалдык жаңжалдарды катуу тартипке салууда ийгиликке жеткен.
Графтын тагдыры 1308-жылдын 1-майынан кийин кескин өзгөргөн. Ошол күнү Германиянын падышасы Альбрехт I өлтүрүлгөн. Бул окуя Генрихти Ыйык Рим империясынын тактысы үчүн жүрүп жаткан курч ички саясий күрөштүн борборуна алып келген.
Альбрехт каза болгондон кийин Франциянын монархы Филипп IV өзүнүн бир тууганы Карл Валуаны жаңы римдиктердин падышасы кылып шайлатуу үчүн ири саясий өнөктүк баштаган. Филипп ийгиликке ишенген, анткени Авиньондо турган француз тектүү папа Климент Vнин колдоосуна үмүт арткан. Француз падышасы империяны өз династиясынын саясий таасир чөйрөсүнө толугу менен киргизүүнү каалаган. Ал герман курфюрсттарын сатып алуу үчүн чоң паралардан жана француз акчасынан аянган эмес.
Карл Валуанын талапкерлигин Францияга ыктаган Кёльн архиепискобу Генрих II фон Вирнебург активдүү колдогон. Бирок таасирдүү герман княздарынын көбү Франциянын үстөмдүгүнүн дагы күчөшүн кескин түрдө каалашкан эмес.
Филипптин күтүүсүнө каршы, папа Климент V өзү да Франциянын ашыкча күчтөнүп кетишинен жашыруун кооптонгон. Ошол учурда француз талапкеринин негизги атаандашы Рейн пфальцграфы Рудольф I деп эсептелген.
Дал ушундай туюк кырдаалда, Филипп Сулуунун вассалы болгонуна карабастан, Генрих Люксембургский эң ылайыктуу компромисстик талапкер болуп чыккан. Ал Германиянын ичиндеги ири улуттук саясий топтордун эч бири менен өтө тыгыз байланышта эмес болчу.
Ондогон жылдар бою таажы кийген императорсуз жашаган ири аймактык княздар Карл Валуаны да, Рудольфту да кабыл алгысы келген эмес.
Генрихтин бийик көтөрүлүшүндө анын өз бир тууганы — Трир архиепискобу Бодуэн Люксембургский чоң роль ойногон. Кылдат дипломатия жана олуттуу жеңилдиктер аркылуу ал бир нече курфюрстту, анын ичинде Кёльн архиепискобун да, бир тууганынын тарабына тарта алган.
Натыйжада 1308-жылдын 27-ноябрында Франкфуртта Генрих жети шайлоочунун алтоосунун добушун алган. Аны колдоодон баш тарткан жалгыз курфюрст Богемиянын падышасы Генрих болгон.
1309-жылдын 6-январында Генрих Ахенде салтанаттуу түрдө таажы кийген. Ошол эле жылдын июль айында папа Климент V анын шайланышынын мыйзамдуулугун расмий түрдө тастыктаган.
Понтифик 1312-жылы Сретение майрамында Генрихке императордук таажыны өзү кийгизүүгө макул болгон. Бул эң жогорку титул Фридрих II каза болгондон бери бош турган.
Мунун ордуна Генрих папаны коргоого ант берип, Папа облусундагы шаарлардын укуктарын жана артыкчылыктарын сактоого, ошондой эле императордук таажыны алгандан кийин крест жортуулуна аттанууга убада берген.
Бирок Римде таажы кийүү жөнүндөгү башкы кыялын ишке ашыруудан мурда жаңы башкаруучу Германиянын ички көйгөйлөрүнө киришүүгө аргасыз болгон.
Көп өтпөй Генрихке Богемиянын таасирдүү ак сөөктөрү жана дин кызматкерлери кайрылышкан. Алар Каринтиялык Генрихтин башкаруусуна катуу нааразы болуп, ошол эле учурда Габсбургдардын Богемия тактысына болгон династиялык дооматтарынан коркушкан.
Делегация падышаны уулу Иоанн Люксембургскийди маркум падыша Вацлав IIнин кызы Елизавета Богемскаяга үйлөнтүүгө көндүргөн.
Бул ийгиликтүү династиялык нике Люксембургдарга Богемияга мыйзамдуу укуктарын билдирүүгө мүмкүндүк берген. 1310-жылдын июль айында Генрих Каринтиялык Генрихти бийликтен саясий жактан четтетүүнү ийгиликтүү уюштурган.
1309-жылдын 15-августунда эле Генрих VII Римге баруу ниетин ачык жарыялап, ири жортуулга даярдык көрүү үчүн Италияга элчилерин алдын ала жөнөткөн.
Ал армия 1310-жылдын 1-октябрына чейин даяр болот деп эсептеген.
Германиянын аймагынан чыгып кетер алдында падышага Габсбургдар менен курчуп кеткен мамилелерди жөнгө салуу өтө зарыл болгон.
Габсбургдар жаш Иоанндын Богемия тактысына отурушун Генрих Австрия герцогдугун Богемия таажысына көз каранды кылып коюшу мүмкүн деген коркунучтун алдында гана таанууга аргасыз болушкан.
1309-жылдын октябрына карата тараптар компромисске жетишкен. Генрих Габсбургдардын империялык лендерге ээлик кылуусун расмий түрдө тастыктаган, ал эми Леопольд Габсбург аскер бөлүгүн берип, Италия жортуулунда падышаны өзү коштоп жүрүүгө убада берген.
Папанын колунан императордук таажы алуу Генрих үчүн эң маанилүү маселе болгон. Бул Люксембург үйүнүн салыштырмалуу жөнөкөй келип чыгышын көмүскөдө калтырып, герман таажысы үчүн жасалган көптөгөн жеңилдиктерди актоого тийиш эле.
Мындан тышкары, Италия жана Арелат таажылары менен бекемделген император титулу француз монархынын токтобогон амбицияларына күчтүү каршы салмак болмок.
1310-жылдын ортосунда Генрих Неаполь падышасы Роберттин колдоосун алууга аракет кылып, кызы Беатрисаны Роберттин уулу — Калабрия герцогу Карлга турмушка берүүнү сунуштаган.
Бул нике антиимпериялык гвельфтер менен империяны колдогон гибеллиндердин ортосундагы жаңжалды басаңдатууга тийиш болчу.
Бирок сүйлөшүүлөр Роберттин өтө чоң финансылык талаптары жана союзду бузуу үчүн бардык күчүн жумшаган француз падышасы Филипп IVнүн жашыруун кийлигишүүсүнөн улам толугу менен ийгиликсиз аяктаган.
Дипломатиялык ийгиликсиздикке карабастан, 1310-жылдын октябрында Генрих VII армиянын башында Альп тоолорун ашып, Түндүк Италияга тарыхый жортуулун баштаган. Ал улуу уулу Иоаннды Прагада императордук викарий катары калтырган.
Аскерлер Ломбард түздүгүнө чыкканда, бири-бири менен душман болгон эки лагердин тең — гвельфтердин да, гибеллиндердин да — ак сөөктөрү жана дин кызматкерлери Генрихти тосуп алууга шашылышкан.
Улуу Данте Алигьери бул окуяга Италиянын элдерине жана башкаруучуларына арналган оптимисттик ачык кат менен жооп берген.
Генрих Ыйык Рим империясынын мурунку улуулугун калыбына келтире алам деп чын жүрөктөн ишенген. Бирок ал италиялык коомдун канчалык терең бөлүнгөнүн олуттуу баалабай койгон.
Ондогон жылдарга созулган кандуу согуштар көптөгөн көз карандысыз шаар-мамлекеттерди пайда кылган. Милан жана ага окшогон коммуналарда күчтүү лидерлерге таянган атактуу үй-бүлөлөр бийлик жүргүзсө, Флоренцияда соода катмары бийликке келип, олигархиялык республика түзгөн.
Генрихтин идеализми катаал чындыкка туш болгон.
Ал бардык ломбард шаарларынан саясий көз караштарына карабастан сүргүнгө айдалган адамдарды кайра кайтарууну талап кылган. Гвельфтерди да, гибеллиндерди да бирдей сылык кабыл алып, бейтараптуулукту сактоого жана алардын да ошондой мамиле кылышына үмүттөнгөн.
Ошол эле учурда Генрих учурдагы бардык башкаруучулар бийликти мыйзамсыз басып алган деп бекем айтып, шаарларды империянын түз башкаруусуна берүүнү талап кылган.
Көптөгөн шаарлар баш ийип, шаар дарбазаларынын ачкычтарын тапшырып, анын ордуна титулдар жана лендер алышкан. Бирок Генрихтин саясаты ачык эмес, бирок тез күчөп бараткан нааразычылыкты жараткан.
1310-жылдын ноябрында падыша Туринге келген. Анын армиясында болжол менен 5 000 адам, анын ичинде 500 тандалма атчан болгон.
Астиде кыска убакыт токтогон Генрих шаардын ички иштерине кийлигишип, жергиликтүү гвельфтердин дароо ачуусун келтирген.
Түндүктөгү жортуулдун туу чокусу 1311-жылдын 6-январында болгон. Миланда Генрих Италиянын падышасы катары Ломбардиянын Темир таажысын салтанаттуу түрдө кийген.
Тосканадагы гвельфтер бул аземге атайылап катышпай, согушка даярдана башташкан.
Эки тарапты элдештирүүгө аракет кылып, Генрих сүргүндөгү Висконти үй-бүлөсүнө Миланга кайтып келүүгө уруксат берген.
Бул чечим мурда Висконтилерди кууп чыккан Гвидо делла Торрени монархка каршы ачык куралдуу көтөрүлүшкө түрткөн.
Көтөрүлүш кан менен басылган.
Висконтилер кайра бийликке келип, Маттео I Висконти Миландын императордук викарийи болуп дайындалган.
Ал эми Генрих өзүнүн кайниси Амадей V Савойскийди бүткүл Ломбардиянын башкы викарийи кылып дайындаган.
Бирок мындай бийликчил дайындоолор, чоң салыктар жана коммуналардын көнүп калган муниципалдык мыйзамдарын императордук мыйзамдар менен алмаштыруу аракеттери — башкача айтканда, алардын күрөш менен алган артыкчылыктарын жок кылуу — элдин чыдамын түгөткөн.
Көптөгөн гвельф шаарлары курал көтөрүшкөн.
Парма, Лоди, Верона жана Падуя императордун жогорку бийлигин тааныганы менен, баш ийбеген коммуналар катуу репрессияларга кабылган.
Падышанын ачуусунун биринчи курмандыгы Кремона болгон. Ал жакка Торриани үй-бүлөсүнүн тарапташтары качып барышкан.
1311-жылдын 26-апрелинде шаар кулап, Генрих анын чеп дубалдарын жер менен жексен кылууга буйрук берген.
Бирок катаалдык жаңы каршылыктарды гана жараткан.
1311-жылы Брешияны төрт ай бою курчоо Генрих үчүн эң оор соккулардын бири болгон. Ал Римге карай жүрүшүн узакка кармап гана тим болбостон, коомдук пикирдин императордон жүз бурушуна да алып келген.
Флоренция Лукка, Сиена жана Болонья менен күчтүү союз түзүп, мыкты пропагандалык өнөктүк жүргүзгөн жана толук ийгиликке жетишкен.
Француз падышасынын басымына туруштук бере албаган папа Климент V да Генрихтен алыстап, италиялык гвельфтерге жакындай баштаган.
1311-жылдын сентябрында лагердеги эпидемияга жана массалык дезертирликке карабастан Брешия багынып берген.
Павия аркылуу Генрих Генуяга барып, дагы бир жолу тынчтык орнотуучу болууга аракет кылган.
Бирок бул жерде аны оор жеке трагедия күтүп турган — сүйүктүү жубайы Маргарита Брабантская каза болгон.
Генуяда падыша кооптуу кабар алган: Неаполь падышасы Роберт ага ачык чакырык таштап, гвельфтер партиясынын расмий лидери болгон.
Флоренция, Лукка, Сиена жана Перуджа Робертке ант бергенден кийин Генрих алдын ала аракеттенүүгө аракет кылып, Неаполь падышасынан императордук коронацияга келип, Пьемонт жана Прованстагы жерлери үчүн вассалдык ант берүүнү талап кылган.
Кырдаал улам курчуй берген.
1311-жылдын декабрында жана 1312-жылдын январында Ломбардиянын чоң бөлүгү Генрихке каршы көтөрүлгөн, ал эми Роберт Романьядагы позицияларын бекемдеген.
Императордук тарап Виченцаны басып алууга жетишкен, Венеция болсо достук сунуштаган элчилик жөнөткөн.
Чечкиндүү Генрих Флоренцияга каршы сот ишин баштап, аны императордук улуулукту кемсинткен деп айыптаган.
1311-жылдын декабрында козголоңчу шаар расмий түрдө империялык опалага алынган.
Генуяда эки ай өткөргөндөн кийин Генрих деңиз аркылуу Пизага кеткен.
Пиза салттуу түрдө гибеллиндердин таянычы жана Флоренциянын кас душманы болгондуктан, ал жерде императорду өтө чоң кубаныч менен тосуп алышкан.
Неаполь падышасы Роберт менен сүйлөшүүлөрдөн толугу менен көңүлү калган Генрих Сицилиянын падышасы Фридрих III Арагонский менен стратегиялык союз түзгөн.
1312-жылы Генрих акыры императордук таажыны алуу үчүн Римге багыт алган. Жолдо ал жагымсыз кабар уккан: папа Климент V аземге жеке катышуудан баш тарткан.
Түбөлүк шаар Генрихтин армиясын башаламандык менен тосуп алган.
Рим экиге бөлүнүп турган: күчтүү Орсини үй-бүлөсү Неаполь падышасы Робертти колдосо, Колонна үй-бүлөсү Римдин тар көчөлөрүндө Генрих үчүн салгылашып жаткан.
Ыйык Ангел сепили жана Ватикан району неаполитандыктардын күчтүү анжуй гарнизонунун колунда болгон.
1312-жылдын 7-майында герман аскерлери Мильвий көпүрөсү аркылуу согуш менен Римге киришкен, бирок душманды Ыйык Петр базиликасынан сүрүп чыгара алышкан эмес.
Генрих Латеран базиликасынын, Санта-Мария-Маджоренин жана Колизейдин айланасындагы Колонна көзөмөлдөгөн аймактар менен гана чектелүүгө аргасыз болгон.
Дал ошол жерде, Латеранда, 1312-жылдын 29-июнунда көптөн күткөн окуя болгон — Генрих VII Ыйык Рим империясынын императору катары таажы кийген.
Аземди анын жортуулунда коштоп жүргөн үч гибеллин кардинал өткөргөн.
Чыңалуу ушунчалык күчтүү болгондуктан, салтанаттуу той учурунда эле душмандардын арбалетчилери Латеран сарайынын залына жебе жаадырышкан.
Неаполь падышасы Роберт Генрихке ультиматум коюп, Тоскананы өз уулуна берүүнү жана коронациядан төрт күн өткөндөн кийин Римден чыгып кетүүнү талап кылган.
Генрих сыймыктуу түрдө баш тарткан.
Императордун бийлиги папанын бийлигинен жогору экенин жана бүт Италия ага укук боюнча таандык экенин жарыялап, ал папа сунуштаган тынчтык келишимин четке каккан жана Неаполго басып кирүү менен коркуткан.
Фридрих Арагонский менен союзун бекемдегенден кийин Генрих дүрбөлөңгө түшкөн Римди таштап, Тосканадагы гибеллиндердин кеңеши боюнча Ареццого чегинген.
1312-жылдын сентябрында Ареццодо император Робертке каршы катаал өкүм чыгарып, аны козголоңчу вассал деп жарыялаган.
Авиньондун жанындагы Карпантрада отурган папа Климент V бул кадамды колдогон эмес.
Ал Франциянын таасиринен да — Роберт анын тарапташы болгон — жана жеңишке жеткен император өз ээликтерин папалык жерлердин айланасына курчап алышынан да кооптонгон.
Бирок түштүккө жол Флоренция аркылуу өтчү. Шаар Ломбардиядагы козголоңчуларды тынымсыз каржылап, курчоого даярданып жаткан.
Сентябрдын ортосунда императордук күчтөр — болжол менен 15 000 жөө аскер жана 2 000 рыцарь — шаарга жакындаган.
64 миң аскерге ээ болгон жана Сиена, Болонья менен Луккадан келген отряддар менен күчөтүлгөн флоренциялыктар ачык салгылашуудан качып, императордук армияны тактикалык жактан жеңишкен.
Алар дубалдардын артына бекинишкен, бирок курчоочуларга карама-каршы тараптагы дарбазаларды атайылап жаппай, камсыздоо жолдорун сактап калышкан.
Алты жума натыйжасыз курчоодон кийин император лагерди жыйнап кетүүгө аргасыз болгон.
Флоренция алдындагы ийгиликсиздикке карабастан, 1312-жылдын аягына карата Генрих Тоскананын көп бөлүгүн өзүнө баш ийдирген жана жеңилгендерге таң каларлык ырайымдуулук көрсөткөн.
1313-жылдын мартында өзүнө берилген Пизага кайтып келгенден кийин ал радикалдуу чараларга өткөн.
Робертти Гвельфтер лигасын жетектегени үчүн мамлекеттик чыккынчылыкка расмий айыптап, козголоңчу шаарлардын тургундарынын мүлкүн конфискациялоого жана аларды дарга асууга буйрук берген.
Генрих Пизанын байыркы душманы Луккага кол салып, ошол эле учурда пизалыктардан эки миллион флоринге жакын эбегейсиз чоң сумма чогулткан.
Кошумча күчтөрдү күтүп, 1313-жылдын 8-августунда император 4 000 рыцарь жана атайын даярдалган флот менен көптөн күткөн Неаполь жортуулуна чыккан.
Жолдогу биринчи максат гвельфтик Сиена болгон.
Бирок бул жерде тагдыр кийлигишкен: курчоо маалында Генрих безгек менен ооруп калган.
Оорусу тез күчөгөн.
22-августта абалы өтө оорлошкондо ал лагерден чыгып, Буонконвенто деген жерге баш калкалаган.
1313-жылдын 24-августунда Генрих VII ошол жерде каза болгон.
Улуу кыялкечтин сөөгү өзүнө берилген Пизага жеткирилген.
Анын акыркы деми менен Италияда бирдиктүү жана күчтүү императордук бийликти кайра жаратуу үмүтү да тараган.
Кийинки ондогон жылдарда Италия саясатынын башкы арбитри Генрихтен узак жашаган Неаполь падышасы Роберт болгон.
Ошол эле учурда Генрихтин улуу уулу Иоанн Сокур — 1310-жылдан бери Богемиянын падышасы — Люксембургдар династиясынын линиясын уланткан.
Империянын өзүндө Бавариялык Людвиг менен Габсбургдардан чыккан Фридрих Сулуу ортосунда таажы үчүн катуу күрөш башталган.
Бул күрөш 1322-жылдын 28-сентябрында Мюльдорф салгылашында Фридрихтин кыйратуучу жеңилүүсү менен гана аяктаган.
Бавариялык Людвигдин 1327–1329-жылдары Генрихтин Италиядагы ийгилигин кайталоо аракети да ийгиликсиз аяктаган.
Генрихтин Италиядагы эң туруктуу саясий мурасы, балким, ал дайындаган викарийлердин мыкты карьералары болгон: Миланда Маттео Висконти жана Веронада Кангранде I делла Скала.
Гибеллиндердин Пизасы өз императорунун элесин ыйык туткан.
1315-жылы атактуу сиеналык скульптор Тино ди Камаино Генрих VII үчүн укмуштуудай монументалдык мүрзө курган.
Башында ал кафедралдык собордун эң ардактуу жеринде — апсидада, башкы алтардын түз артында жайгашкан.
Мүрзөнүн үстүндө периштелер менен ыйыктардын курчоосунда жаткан монархтын айкели турган.
Кийин саясий өзгөрүүлөрдөн улам бул шедевр бөлүктөргө ажыратылып, анын бөлүктөрү собор аянтынын ар кайсы жерине тараган.
1985-жылга карата гана мүрзө собордун оң трансептинде, ыйык Раньеринин мүрзөсүнүн жанында туруктуу жайгаштырылган.
Бүгүн статуялар жана уникалдуу алтын буюмдар Пиза соборунун чыгармалар музейинде көрсөтүлөт. Генрихтин жана анын кеңешчилеринин скульптуралары мурда Кампосанто монументалдык көрүстөнүндө турган.
Ал эми 1890-жылы куюлган мүрзөнүн гипс көчүрмөсү Виктория жана Альберт музейинде сакталат.
Бирок императорго арналган эң улуу эстеликти, балким, Данте Алигьери жараткан.
Өзүнүн «Кудайлык комедиясында» акын монархты «улуу Генрих» (alto Arrigo) деген ат менен түбөлүккө калтырган.
«Бейиштин» XXX ырында Данте асманда бош турган тактыны көрсөтөт. Ал такты «Италияны оңдоо үчүн келген, бирок Италия ага али даяр эмес болгон» адам үчүн даярдалган.
Ал эми «Тазаланууда» император светтик бийликти калыбына келтирип, Чиркөөнүн амбицияларын ооздуктоого тийиш болгон көптөн күткөн куткаруучу катары сүрөттөлөт.
