1165-жылдын күзүндө Неймеген шаарындагы асман тиреген, салтанаттуу Валькхоф императордук сарайында Генрих жарык дүйнөгө келген. Ал кубаттуу император Фридрих Барбаросса менен Бургундия графинясы Беатриса Iнин уулу эле. Бул балага Европанын эң таасирдүү башкаруучуларынын бири болуу тагдыры жазылган. Төрт жашында эле, 1169-жылы Элүүнчү күн майрамында, атасы Бамбергдеги салтанаттуу сарай сейминде аны римдиктердин падышасы кылып шайлоого жетишкен. Ошол эле жылдын 15-августунда байыркы Ахен соборунун алдында жаш баланын башына таажы кийгизилген.
Генрихтин алгачкы жылдары ири саясий окуялардын шартында өттү. 1174–1176-жылдары жаш мураскер атасын Ломбард лигасына каршы оор италиялык жортуулда коштоп жүргөн. Анын мыкты билим алуусуна Готфрид Витербоский жетекчилик кылган. Генрих өзгөчө акылдуу жана назик табиттүү адам болуп өскөн: ал латын тилин мыкты билген жана Труа-Фонтенден чыккан жылнаамачы Альберик суктануу менен белгилегендей, «билимге жөндөмдүүлүгү менен айырмаланып, чечендиктин гүлдөрү менен кооздолгон жана канондук да, римдик да укукту жакшы билген». Өз доорундагы көптөгөн катаал башкаруучулардан айырмаланып, Генрих искусствого терең кызыккан. Ал Фридрих фон Хаузен, Блигер фон Штайнах жана Бернгер фон Хорхайм сыяктуу миннезингерлер менен жакын байланышта болуп, поэзиянын колдоочусуна айланган. Бизге Вайнгартен кол жазмасы аркылуу жеткен таасирдүү Kaiser Heinrich ыры да дээрлик сөзсүз анын калемине таандык. Белгилүү Манессе кодексинде — XIV кылымдагы, 140ка жакын акындын чыгармаларын камтыган кол жазмада — Генрих эң биринчи, эң ардактуу орунда турат: ал империялык бүркүт, бийлик белгилери жана түрмөк кагаз менен сүрөттөлгөн. Романтикалык маанайдагы жаш монархка кеминде үч ыр таандык деп эсептелет. Алардын биринде келечектеги катаал император үчүн таң калыштуу болгон сүйүү жөнүндө мындай сөз айтылат: «Андан баш тарткандан көрө, таажымдан баш тартканым артык».
1178-жылы Германияга кайтып келгенден кийин эр жеткен Генрих атасына козголоңчу герцог Генрих Арстанга каршы катаал күрөштө ишенимдүү таяныч болуп калды. Анын бойго жеткен жашоого толук кириши 1184-жылы Майнц шаарында өткөн Элүүнчү күн сейминде белгиленген. Ал жерде Генрих менен анын иниси Фридрих салтанаттуу түрдө рыцардыкка кабыл алынган. Бирок ошол эле жыл анын өмүрүндөгү акыркы жыл болуп кала жаздаган. Буга Эрфурттагы акылга сыйбас жана үрөй учурган кырсык себеп болгон. Эрфурт соборуна жакын имаратта жыйын өтүп жаткан учурда экинчи кабаттын полу кулап, алтымышка жакын атактуу ак сөөктөр түз эле заң чуңкуруна түшүп, ошол жерде маскаралуу өлүмгө дуушар болушкан. Генрихти чыныгы керемет сактап калган: ал таш пайдубалы бар оюкта тургандыктан, ал жер кулаган эмес.
Ошол учурда император Фридрих Барбаросса алысты көздөгөн династиялык пландарды түзүп жаткан. 1184-жылы эле ал Сицилиянын падышасы Вильгельм II менен Генрихти сицилиялык монархтын таежеси Констанцияга үйлөндүрүү тууралуу сүйлөшүүлөрдү баштаган. Констанция ал кезде отуз жаштар чамасында болчу. Уламыштар боюнча, ал Палермодогу Сантиссимо-Сальваторе монастырында жашап, «анын никеси Сицилияны кыйратат» деген караңгы пайгамбарлыктан улам өмүр бою турмушка чыкпай калууга тийиш болгон. Бирок Вильгельм IIнин баласыздыгы Констанцияны бай падышалыктын жалгыз мыйзамдуу мураскери кылган. 1186-жылдын 27-январында Миланда Генрих менен Констанциянын салтанаттуу үйлөнүү тою өткөн.
Көп өтпөй Генрих өзүнүн аскер башчылык жөндөмүн көрсөтүүгө мажбур болду. Гогенштауфендер династиясы менен папа Урбан III ортосундагы жаңжал күчөгөн маалда ал Тоскана маркасына басып кирип, өзүнүн ишенимдүү адамы Марквард фон Аннвайлердин жардамы менен Папа облусуна жакын жайгашкан аймактарды аёосуз талап-тоногон. Германияга кайтып келгенден кийин Барбаросса Үчүнчү крест жортуулуна аттанганда, Генрих империяны иш жүзүндө өзү башкара баштаган.
Генрих бийлигин бекемдөөгө жигердүү киришти: Төмөнкү жерлерде ал граф Бодуэн V де Энону Намюр маркграфы даражасына көтөрүп, анын атаандашы Брабант герцогу Генрих менен мунаса табууга аракет кылган. Бирок ошол учурда империянын үстүнө Генрих Арстандын көлөкөсү кайрадан түштү. Вельфтер тукумунан чыккан сүргүндөгү герцог Англиядан өз алдынча кайтып келип, Саксониядагы мурдагы жерлерин күч менен кайтарып ала баштаган. Генрих ага каршы согуш ачкан, бирок өнөктүктү шашылыш токтотууга туура келген. Мунун себеби бүткүл Европадагы күчтөрдүн катышын өзгөрткөн кабар болгон: 1189-жылдын 18-ноябрында Сицилиянын падышасы Вильгельм II каза болгон.
Генрихтин алдында императордук жана сицилиялык таажыларды бириктирүү мүмкүнчүлүгү ачылды. Бирок түштүктө баары план боюнча жүргөн жок. Сицилиялык вице-канцлер Маттео д’Аджелло Рим куриясынын колдоосуна таянып, Лечче графы Танкредди такка отургузду. Аялынын укуктарын коргоо үчүн Генрих Танкреддин атаандашы — Андрия графы Рожерди колдоп, Италияга масштабдуу жортуулга даярдана баштады. 1190-жылы Фульдада ал Генрих Арстан менен убактылуу тынчтык келишимин түзүп, Аугсбургду көздөй жөнөдү. Дал ошол жерде аны үрөй учурган кабар тосуп алды: 1190-жылдын 10-июнунда анын улуу атасы Фридрих Барбаросса Салеф дарыясынан өтүп жатканда сууга чөгүп, трагедиялуу түрдө каза болгон.
Толук укуктуу монарх болгондон кийин Генрих дароо Италияга шашкан эмес, анын армиясы ал жакка жөнөп кеткенине карабастан, өзү Германияда калып, Тюрингиянын тагдырын чечүүгө аракет кылган. Анын ландграфы Людвиг III да крест жортуулунда каза болгон. Генрих Тюрингияны мураскери жок калган лен катары таажынын жерлерине кошууну пландаган, бирок маркумдун бир тууганы Герман каршылык көрсөтүп, акыры бул аймактарды өзүнө өткөрүп алууга жетишкен.
Кийинки жылы гана Генрих Альп тоолорун ашып өткөн. Лоди шаарында ал Англиянын падышасы Генрих IIнин жесири Алиенора Аквитанская менен өтө кылдат дипломатиялык оюн жүргүзгөн. Император анын уулу Ричард Арстан Жүрөктүн француз падышасынын кызы Алиса менен болгон кудалашуусун бузуп, Танкредди колдогон Ричардды обочолонтууну көздөгөн. Бирок тажрыйбалуу Алиенора жаш монархты дипломатиялык жактан жеңип чыккан. Ал Генрихтен Ричард менен француз падышасы Филипп IIнин ортосундагы жаңжалга кийлигишпөө кепилдигин алган. Өз кезегинде ал Генрихтин иниси Конраддын Кастилиялык Беренгария менен никесин үзүүгө жардам берүүнү убада кылган, муну менен Гогенштауфендердин дагы күчтөнүшүнө жол бербөөгө аракет кылган.
Ломбард лигасы менен маселелерди жөнгө салып, Тускул шаарын папа Целестин IIIгө өткөрүп бергенден кийин Генрих негизги максатына жеткен. 1191-жылдын 15-апрелинде, Пасхадан кийинки дүйшөмбүдө, Римде Целестин III Генрих менен Констанцияга салтанаттуу түрдө император жана императрица таажыларын кийгизген. Кийинчерээк англиялык жылнаамачы Роджер Ховеденский кеңири тараган, бирок каардуу уламышты айтып чыккан: ага ылайык, папа Генрихке таажыны буту менен кийгизип, андан соң өзүнүн үстөмдүгүн көрсөтүү үчүн таажыны кайра буту менен уруп түшүргөн имиш.
Бирок Сицилиянын таажысы анын колунан чыгып бараткан. Сицилиялык ак сөөктөр Танкредди өз падышасы катары тандап алышкан. Апулияга басып кирген Генрих Неаполду курчоого алган, бирок катуу каршылыкка туш болгон. Танкреддин таланттуу флот башчысы Маргарит Бриндизийский императордун пизалык флотун талкалап, жардамга келген генуялыктардын кемелерин да дээрлик чөктүрө жаздаган. Мындан тышкары, императордук лагерде катуу эпидемия башталган. Курчоону алып салууга туура келген. Чегинүү кырсыкка айланды: шаарлар кайрадан Танкред тарапка өтүп кетишти, ал эми Генрих жакында кайтып келеринин белгиси катары Салернодо калтырган Констанция жергиликтүү тургундардын чыккынчылыгы менен Танкредге туткунга өткөрүлүп берилди.
Генрих шашылыш Германияга кайтууга аргасыз болгон, анткени ал жерде кайрадан козголоң башталган. Генрих Арстан Асканийлер үйү жана Шауэнбург графтары менен жаңжал чыгарган, ал эми анын уулу Генрих Брауншвейгский Италиядагы императордук армиядан качып кеткен. 1192-жылы Элүүнчү күн майрамында Вормста Генрих аны мыйзамдан тышкары деп жарыялаган. Бирок кеңири масштабдагы согушка ресурстар жетишсиз эле: негизги саксондук союздашы, Магдебург архиепискобу Вихман каза болгондон кийин император Вельфтер менен дагы бир жолу убактылуу тынчтык түзүүгө мажбур болгон.
Констанциянын туткунга алынышы да Генрихтин эркин сындыра алган жок. Ал папа Целестин IIIнүн Танкред менен тынчтык түзүү жөнүндөгү чакырыктарын кескин четке каккан. Танкред кун алуудан баш тартып, саясий таанууну талап кылган, ал эми Генрих папага ачуулуу арыздарды гана жөнөтүп турган. Акыры 1192-жылдын июнунда папа Констанцияны бошотууга жетишкен жана мунун ордуна Танкредди падыша катары тааныган. Императрица Римге куриянын саясий барымтасы катары жеткирилмек, бирок императордук аскерлер Папа облусунун чек арасында тайманбас буктурма уюштуруп, аны кайра тартып алышкан.
Бара-бара Генрих өзүнүн позицияларын калыбына келтире баштаган. Ал Генрих Арстандын бөлөсү Вельф VIнын швабдык жерлерин мураска алып, чиркөө шайлоолоруна катаал кийлигишкен. Льежде ал аялынын таякеси Альберт де Ретелди колдогон, бирок Констанция туткунда турган учурда Брабанттын душман герцогунун бир тууганы Альберт Лувенский жеңип чыккан. 1192-жылдын январында Генрих өз бийлиги менен шайлоонун жыйынтыгын жокко чыгарып, өз канцлери Лотарь фон Хохштаденди дайындаган. Күзүндө император армиясы менен Льежге өзү келип, шайлоочуларды баш ийүүгө мажбур кылган. Альберт де Ретель акчалай компенсацияны ачууланып четке каккан, ал эми Альберт Лувенский Реймске качып барып, диний сан алган, бирок көп өтпөй жалданма киши өлтүргүчтөр тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөн. Бул киши өлтүрүү бүт Европаны дүрбөлөңгө салган. Маркумдун бир тууганы Генрих Брабантский расмий түрдө тынчтыкка барганы менен, ичинде күчтүү жек көрүү сезимин сактап калган. Ошол эле учурда император Бремен архиепискобу Хартвиг IIни кызматтан алып, Мейсен маркасындагы Веттиндердин — Альбрехт I, Дитрих жана Тюрингия ландграфы Германдын — өз ара жаңжалына кийлигишкен.
Генрихтин өзүм билемдигине каршы чоң коалиция түзүлдү: Брабант менен Лимбург герцогдору, Кёльн жана Майнц архиепископтору, Богемиянын падышасы Отакар I, тынчы жок Генрих Арстан, швабдык Церингендер, Рим папасы жана Англиянын таажысы. Империя кыйрап калчудай көрүнгөн.
Бирок ошол учурда тагдыр Генрихке падышага татыктуу белек тартуулады. Бабенбергдер династиясынан чыккан Австрия герцогу Леопольд V крест жортуулунан кайтып келе жаткан Англиянын падышасы Ричард Арстан Жүрөктү туткунга алган. 1193-жылдын 28-мартында Шпайерде Леопольд атактуу туткунду императорго өткөрүп берген. Ричард караңгы Трифельс сепилине камалган. Бул Ричарддын Танкред менен түзгөн союзу үчүн идеалдуу өч алуу болгон. Крест жортуулунун катышуучусун туткундаганы үчүн папанын чиркөөдөн четтетүү коркунучтарына көңүл бурбастан, Генрих укмуштуудай чоң кун талап кылган — 150 000 күмүш марка. Анын бир бөлүгү Ричарддын жээнинин Леопольддун уулуна турмушка чыгышы үчүн сеп катары расмий катталган.
Англиянын алтынынан кол үзгөн германдык оппозиция ыдырай баштады. Ричард өзүнүн таажысын бир тууганы Иоанндан жана француз падышасы Филипптен сактап калуу үчүн — аларга Алиенора Аквитанская жигердүү каршы турган — Генрихтин бардык шарттарына макул болгон. Генрих Ричардды өзүнө вассалдык ант берүүгө мажбур кылып, өзү жогорку арбитр катары чыгып, Иоанндан Ричарддан тартып алган жерлерин кайтарып берүүнү талап кылган. 1194-жылы Ыйык аптанын алдында Шпайерде Ричард эл алдында императордун алдында тизе бүгүп, андан кийин бошотулган. Ошол эле учурда Генрих Вельфтер менен биротоло элдешип, жээни Агнессти Генрих Брауншвейгскийге турмушка берген. Тынчтык 1194-жылдын мартында түзүлгөн.
Эми артында тынчтанган Германия жана тоодой үйүлгөн англиялык күмүш турган Генрих кайра түштүккө көңүл бурду. Ал жерде абал өтө начар эле: Танкреддин кайын иниси Ричард Ачеррский Апулияны кайра басып алган. Бирок 1194-жылдын февралында Танкред күтүүсүздөн каза болгон. Такка энеси Сибилланын камкордугундагы жашы жете элек Вильгельм III отурган. Ломбарддар менен эркин өтүү тууралуу макулдашып, 1194-жылдын май айында императордук армия Сицилияны көздөй жүрүшкө чыккан. Бул өнөктүк чыныгы жеңиштүү жүрүшкө айланган. Элүүнчү күн майрамында Генрих Миланда болгон, августта Неаполду алган, ал эми 20-ноябрда дээрлик каршылыксыз Палермого кирген.
1194-жылдын 25-декабрында анын башына Сицилия падышалыгынын таажысы кийгизилген. Эртеси күнү тагдыр ага дагы бир чоң жеңиш тартуулады: Ези шаарында Констанция көптөн күткөн мураскерди — келечектеги улуу император Фридрих IIни төрөгөн. Жаш Вильгельм менен Сибилла Лечче графтыгын алуу шарты менен багынып беришкен, бирок ырайымдуулук Генрихтин жакшы сапаттарынын бири эмес эле. Бир нече күндөн кийин кутум уюштурду деген айып менен Норман падышалык үй-бүлөсүнүн бардык мүчөлөрү жана ак сөөктөрдүн башчылары камакка алынган. Жаза өтө мыкаачы болгон: императордун буйругу менен жаш Вильгельмдин көзүн оюп, бычып салышкан. Ал болжол менен 1198-жылы Швабиядагы туткунда каза болгон. Көптөгөн нормандык аристократтар тирүүлөй өрттөлгөн. Ошол эле учурда Евгений Палермский сыяктуу пайдалуу чиновниктерди Генрих кызматта калтырган.
1195-жылдын мартында Бариде өткөн сеймде Генрих Констанцияны Сицилиянын башкаруучу ханышасы кылып дайындаган. Ал Италияны өзүнө ишенимдүү вассалдардын тармагы менен курчаган: Конрад фон Урслинген императордук викарий жана Сполето герцогу, Марквард фон Аннвайлер Равенна герцогу болуп дайындалган жана түштүккө кеткен жолдорду көзөмөлдөгөн; епископ Вальтер Палеарский канцлер болгон, ал эми императордун бир тууганы Филипп Швабский Тоскананы алган. Абсолюттук бийликке жеткен Генрих пизалык жана генуялык флотторду эч кандай убада кылынган артыкчылыктарды бербестен эле таратып жиберүүгө да батынган. Түштүк толугу менен анын бут алдына жыгылган.
Генрих VIнын Палермого кириши кезектеги аскердик жеңиш гана эмес, Европанын геосаясий көрүнүшүн өзгөрткөн салтанаттуу учур болгон. Сицилия падышалыгын басып алуу императорго эсепсиз байлык алып келген: эми Гогенштауфендердин жеке жана императордук кирешелери христиан дүйнөсүндөгү эч бир мамлекетте теңдешсиз болуп калган. Ушул финансылык күчкө таянып, Генрих Сицилияны өз династиясынын экинчи, бузулгус тирегине айлантууну көздөгөн. Анын глобалдык максаты Сицилия падышалыгын империя менен расмий бириктирүү — unio regni ad imperium болгон. Бирок Рим папасы Целестин III Гогенштауфендердин түндүк менен түштүктөн «болот кычкачына» түшүп калуудан катуу коркуп, сүйлөшүүлөрдү ар кандай жолдор менен создуктуруп турган. Генрих мунун ордуна масштабдуу крест жортуулун уюштурууну сунуштаганына карабастан, папа макул болбой койгон.
Жаш монархтын амбициялары Италиянын чегинен алда канча ары кеткен. Универсалдуу монархия идеясына жана translatio imperii — «империянын өткөрүлүшү» концепциясына шыктанган Генрих Византияга түздөн-түз чакырык таштаган. Анын Чыгыштагы экспансиялык саясаты укмуштай натыйжаларды бере баштаган: император Киликиялык Армениянын падышасы Левон I менен Кипрдин падышасы Аморини өзүнө вассал катары баш ийүүгө мажбур кылып, аларды өзүнүн ленчилерине айландырган. 1195-жылы Константинополдогу императордук элчилер күч позициясынан сүйлөшө башташкан: алар Адриатика деңизинин чыгышындагы маанилүү аскер-деңиз базасы болгон Диррахийдин — азыркы Албаниядагы Дуррес шаарынын — аймагындагы мурдагы италиялык-нормандык ээликтерге укук талап кылышкан. Мындан тышкары, Византиядан алдыдагы крест жортуулун каржылоо ультиматум түрүндө талап кылынган.
Византия императору Исаак II Ангел тактан кулатылгандан кийин Генрих дипломатиялык кысымдан түздөн-түз басып кирүү коркунучтарына өткөн. Анын алысты көздөгөн пландарынын арасында иниси Филиппти Исаактын кызы — ханбийке Ирина Ангелинага үйлөндүрүү да бар болчу. Кааласа да, каалабаса да, бул нике Батыш жана Чыгыш империяларын Гогенштауфендердин бийлиги алдында бириктирүүгө жол ачкан укмуштуудай мүмкүнчүлүк жаратып турган. Византиялык тарыхчы Никита Хониаттын маалыматы боюнча, басым ушунчалык күчтүү болгондуктан, жаңы василевс Алексей III Ангел Генрихтин элчилерине эбегейсиз чоң салык — «немис салыгы» деп аталган төлөмдү берүүгө убада кылган. Императордун күтүүсүз өлүмү гана Константинополду бул кемсинтүүчү төлөмдөн куткарган.
Генрихтин чыгыш саясаты күчтүү деңиз республикаларынын кызыкчылыктарына да тиешелүү болгон. Пиза менен Венециянын ортосундагы тынчтык келишиминин мөөнөтү аяктагандан кийин, византиялык император Алексей III тарабынан жашыруун колдоого алынган пизалыктар Мрамор деңизиндеги венециялык кемелерге кол салып, Константинополдогу алардын соода факторияларын талап-тоноого киришкен. Чыныгы согуш башталган. 1197-жылы Генрих жогорку арбитр катары чыгып, эки тарапты тынчтыкка күч менен мажбур кылган. Бул өтө кылдат оюн болгон: Пиза менен Генуя Италияны басып алууда ага активдүү жардам беришкенине, ал эми Венеция бейтарап болгондугуна карабастан, Генрих союздаштарын сыйлыкка бөлөөгө шашылган эмес. Ал пизалыктар менен генуялыктарга убада кылынган кеңири артыкчылыктарды берүүдөн качып, тескерисинче, 1195 жана 1197-жылдары Венецияга бир катар укуктарды берген. Бирок венециялыктар да тынчсызданып турушкан. Генрихтин Фессалоника менен Константинополго пландаган жортуулу алардын соода империясын обочолонтуп коюшу мүмкүн эле, ал эми Алексей IIIнүн германдык монархка баш ийүүсү республикага өзүнүн таасир рычагдарынан ажырап калуу коркунучун жараткан. Генрихтин өлүмү Византия үчүн гана эмес, Венеция үчүн да куткарылуу болгон.
Бул мезгилде Генрих VI атак-даңктын таң калыштуу туу чокусуна жетип, христиан дүйнөсүндөгү эң күчтүү монархка айланган. Анын титулдарында Ыйык Рим империясынын, Германиянын, Бургундиянын, Италиянын жана Сицилиянын таажылары бириккен. Ал Англиянын, Кипрдин жана Кичи Армениянын падышаларынын сюзерени болгон, атүгүл Түндүк Африканын башкаруучулары да ага салык төлөп турушкан.
Бул эбегейсиз чоң державаны институттук жактан бекемдөө керек экенин түшүнгөн Генрих 1195-жылдын жайында Германияга кайтып келген. Анын негизги максаттары крест жортуулуна күч топтоо жана тактынын мураскерлиги маселесин түп-тамырынан чечүү болгон. Бирок Альп тоолорун ашаары менен император кайра кылычын суурууга мажбур болгон. Мейсен маркасында маркграф Альбрехт I каза болгондон кийин Гогенштауфендерге тиешелүү императордук аймак — Плейснерланд үчүн ички күрөш башталган. Маркумдун иниси Дитрих мураска болгон укугун жарыялаган, бирок Генрих анын талаптарын катаал түрдө четке кагып, бай Мейсен жерлерин салкын кандуулук менен таажынын ээлигине кошуп алган. 1195-жылдын октябрында Гельнхаузенде ал дипломатиялык ийкемдүүлүк көрсөтүп, Бремен архиепискобу Хартвиг менен элдешкен, андан кийин саксондук жана тюрингиялык ак сөөктөрдүн крест жортуулуна колдоосун алган. Жортуулдун башталышы 1196-жылдын Рождествосуна белгиленген.
Эми Генрих өзүнүн эң тайманбас саясий кадамына — Ыйык Рим империясын шайланма монархиядан мураскердик монархияга айландырууга даяр болгон. Ал жашы жете элек уулу Фридрих IIни дароо римдиктердин падышасы кылып таажы кийгизүүнү каалаган, бирок катуу каршылыкка туш болгон. Каршылыктын башында Кёльн архиепискобу Адольф турган. Кыш мезгилин император Хагенау сепилинде өткөрүп, ал жерде өзүнүн ишенимдүү министериалдары менен бирге революциялык реформа долбоорун иштеп чыккан. Светтик княздарды монархты шайлоо боюнча байыркы укугунан баш тарттырууга аракет кылып, Генрих аларга мурда болуп көрбөгөн жеңилдик сунуштаган: алардын өздөрүнүн императордук лендери да толугу менен мураска өтүүчү болуп, атүгүл аял тукуму аркылуу өткөрүлүшүнө уруксат берилмек. Ал эми руханий княздарды таажынын Jus Spolii укугунан — каза болгон чиркөө жетекчилеринин мүлкүн өзүнө алуу укугунан — баш тартуу жана бош калган епископтук кафедралардын кирешелерин жыйноону токтотуу аркылуу өз тарабына тартууга аракет кылган.
Жеңиш жакындап калгандай көрүнгөн. 1196-жылдын март–апрель айларында Вюрцбургдагы сеймде Генрих оппозициянын каршылыгын бузуп, княздардын көпчүлүгүнүн макулдугун алууга жетишкен. Бирок бул жеңиш элес болуп чыкты. Кёльндук Адольф сеймди атайылап тоготпой койгон, ал эми Саксония менен Тюрингиянын княздары долбоорго саботаж кылууну улантышкан. Июлда Генрих папа менен жолугуу үчүн Бургундияга жана Италияга кеткен, анын колдоосуна үмүт кылган. Бирок Сицилия менен Германиянын биригүү коркунучунан дагы эле чочулаган Целестин III сүйлөшүүлөрдү токтоткон. Ошол учурда Германияда нааразычылык күчөй берген. Октябрда Эрфуртта өткөн сеймде немис княздары мураскердик монархия долбоорун биротоло четке каккан. Ошого карабастан, императордун кадыр-баркы ушунчалык жогору болгондуктан, 1196-жылдын Рождествосунда Франкфуртта анын уулу Фридрих II эски эрежелер боюнча болсо да римдиктердин падышасы болуп шайланган.
Германияда тактынын тагдыры чечилип жаткан учурда түштүктө кырсык бышып жетилип жаткан. Капуада турган Генрих императордук министериал Дипольд фон Швайнспойнттун туткунундагы граф Ричард Ачеррскийди мыкаачылык менен өлтүрүүгө буйрук берген. 1197-жылдын мартында император крест жортуулуна акыркы даярдык көрүү үчүн Мессинага келген, бирок Сицилия эбак эле жалындап турган. Гогенштауфендердин катаал башкаруусу Катаниянын аймагында жана аралдын түштүгүндө ири көтөрүлүштөрдү пайда кылган. Козголоңчулар атүгүл граф Иордан Бовинскийди такка отургузууга аракет кылышкан. Бирок козголоң Марквард фон Аннвайлер жана Генрих фон Кальден башында турган германдык аскер башчыларынын жазалоочу отряддары тарабынан канга чөктүрүлгөн.
Императрица Констанцияны ачык эле жек көргөн айрым немис жылнаамачылары ал өз күйөөсүнө каршы козголоңчуларды жашыруун башкарып турган деген ушактарды таратышкан. Азыркы илим, анын ичинде теолог жана тарыхчы Тео Кёльцердин изилдөөлөрү, анын түздөн-түз чыккынчылык кылганын четке кагат. Бирок Кёльцер Генрих Констанциянын мекенинде колдонгон үрөй учурган «тартипти сактоо ыкмалары» алардын никесин кайтарылгыс түрдө бузганын белгилейт. Ошондуктан императрица козголоңчу мекендештерине пассивдүү түрдө тилектеш болушу мүмкүн эле.
Окуянын аягы күтүүсүздөн келген. Фьюмединизиге жакын токойдо аңчылык кылып жүргөн учурда император катуу калтырай баштаган. Оорусу өтө тез күчөгөн. 1197-жылдын 28-сентябрында Генрих VI Мессинада болгону 32 жашында каза болгон. Аны, сыягы, безгек өлтүргөн, бирок 1191-жылы Неаполдун жанында жуккан эски инфекциясы кайра күчөп, өлүмгө алып келиши да мүмкүн. Ошол замат Констанция өзүнүн катаал күйөөсүн ууландырып өлтүргөн деген караңгы ушактар тарап кеткен, бирок муну тастыктаган эч кандай далил болгон эмес. Алгач император Мессинада жерге берилген, бирок 1198-жылы анын сөөгү Палермодогу улуу кафедралдык соборго көчүрүлгөн. Көп кылымдар өткөндөн кийин, XVIII кылымдын аягында, мүрзө ачылган. Бүгүнкү күндө андан алынган буюмдар — бут кийимдин калдыктары, баш боо жана кымбат жибек кездеме — Британ музейинде сакталат.
Генрихтин өлүмү кыйроо механизмин ишке киргизди. Анын жаш уулу Фридрих эки таажыны тең алышы керек эле, бирок империя анархиянын туңгуюгуна кулады. Германияда Кёльн архиепискобу Адольф жетектеген оппозициялык княздар Гогенштауфендердин эски душманы Генрих Арстандын уулу Оттон Брауншвейгскийди анти-падыша кылып шайлашкан. Династияны сактап калуу үчүн маркум императордун бир тууганы Филипп Швабский 1198-жылдын мартында өзү да римдиктердин падышасы болуп таажы кийген. Германиянын тактысы үчүн өлкөнү дээрлик жыйырма жыл кыйнаган оор согуш башталган. 1212-жылы гана эр жеткен Фридрих II өз таажысын кайра кайтарып алган, ал эми 1214-жылы Бувиндин жанында француздардан жеңилген Оттон 1218-жылы унутта калып каза болгон.
Тарыхый эс тутумда Генрих VI көбүнчө атасы Фридрих Барбаросса менен уулу Фридрих II сыяктуу залкар инсандардын ортосунда калып кетет. Бирок объективдүү баа анын башкаруусун өзгөчө көрүнүш катары мүнөздөйт. Тарыхчы Гельмут Кёнигсбергер Генрихти «өзгөчө жөндөмдүү саясатчы» деп түздөн-түз атаган жана анын саясий генийи Батыш Европадагы падышалардын союзун талкалаганын белгилеген. Трагедия мына ушунда болгон: бул эбегейсиз империя бир гана адамдын темирдей эркине таянып турган. Анын мезгилсиз өлүмү герман улуттук мамлекетинин калыптануу процессине оор сокку урган. Сицилиядагы катаал жазалоолор анын атына кандуу так калтырган, бирок азыркы тарых илими үчүн Генрих VI өзүнүн катаал доорунун чыныгы өкүлү болуп саналат: гениалдуу, ырайымсыз башкаруучу, тарыхтын борбордон четке түрткөн күчтөрүн ооздуктоого аракет кылган, бирок акырында өз империясын ушунчалык эбегейсиз масштабга чейин кеңейткендиктен, ал өзүнүн жаратуучусунан кийин жашап кете алган эмес.
