Ыйык Рим империясынын эң карама-каршылыктуу жана күчтүү башкаруучуларынын бири болгон Генрих IVнүн тарыхы Салийлер династиясы өзүнүн күч-кубатынын туу чокусунда турган учурда, Гослардагы императордук сарайда башталган.
Анын атасы император Генрих III жана апасы Пуатьелик Агнесса буга чейин үч кызды тарбиялап жаткан, бирок империяга эркек мураскор өтө зарыл эле.
Генрих III отуз үч жашка чыкканда анын тилеги орундалган: 1050-жылдын 11-ноябрында көптөн күткөн уул жарык дүйнөгө келген.
Алгач ымыркайга чоң атасы Конрад IIнин урматына Конрад деген ысым берүү пландалган. Бирок үй-бүлөнүн жакын досу, Клюни аббаты Гуго руханий таасир көрсөтүп, балага Генрих деген ысым берилген.
Салтанаттуу чөмүлтүлүү 1051-жылдын Пасха майрамында Кёльнде өткөн. Клюни реформасынын активдүү жактоочусу болгон ошол эле аббат Гуго келечектеги монархтын өкүл атасы болгон.
Конрад деген ысым болсо эки жылдан кийин Генрихтин кичүү инисине берилип, ал кийинчерээк Бавариянын герцогу болгон.
Генрихтин саясий келечегин ал бешикте жаткан кезден тартып эле камсыз кыла башташкан.
1050-жылдын Рождествосунда император букараларынан жаңы төрөлгөн уулуна берилгендик антын берүүнү талап кылган.
1053-жылдын ноябрында Трибурдагы сеймде үч жаштагы Генрих расмий түрдө падыша болуп шайланган.
Бирок ошол учурда эле коркунучтуу белги байкалган: княздар ага «чыныгы башкаруучу» болгон шартта гана берилгендик сактай тургандыктарын билдиришкен.
1054-жылдын 17-июлунда Ахенде таажы кийүү аземи өткөн.
1055-жылы беш жаштагы бала Туриндик Бертага кудаланган. Каносса династиясы менен түзүлгөн бул союз империянын күчтүү душманы Готфрид Сакалдууга каршы тең салмак болушу керек эле.
Генрихтин дүйнөсү 1056-жылдын 5-октябрында атасы каза болгондо кыйраган.
Өлүм алдында Генрих III алты жаштагы уулун папа Виктор IIнин камкордугуна тапшырган.
Понтификтин дипломатиясынын аркасында бийликтин өтүшү тынч өткөн. Ал сарайды Готфрид Сакалдуу менен элдештирип, Түштүк Германия княздарынын берилгендигин камсыз кылган.
Бирок 1057-жылы Виктор II каза болгондон кийин кырдаал тез начарлай баштаган.
Пуатьелик Агнессанын регенттиги катастрофалык болуп чыккан.
Мамлекеттик ишмер катары жетиштүү жөндөмгө ээ болбогон ал таасир рычагдарын жоготуп, Швабия, Бавария жана Каринтия сыяктуу негизги герцогдуктарды кийинчерээк анын уулунун эң коркунучтуу душмандарына айлана турган адамдарга таратып берген.
1062-жылга карата Агнессанын башкаруусуна болгон нааразычылык эң жогорку чекке жеткен.
Апрель айында императордук үй-бүлө Кайзерсверттеги сарайда турган учурда Кёльн архиепискобу Анно II тайманбас мамлекеттик төңкөрүш жасаган.
Ал он бир жаштагы Генрихти амал менен кооз кемеге түшүргөн.
Бала палубага кадам таштаары менен кайыкчылар кемени дарыянын ортосуна карай тез айдай башташкан.
Корккон жаш падыша аны өлтүрүүгө аракет кылып жатышат деп ойлоп, Рейндин муздак суусуна секирип кеткен жана аз жерден чөгүп кете жаздаган.
Аны Брауншвейг графы Экберт гана куткарып калган. Ал Генрихтин артынан сууга секирип, баланы сууруп чыккан.
Бул окуя Генрихтин мүнөзүнө өмүр бою өчпөс из калтырган.
Анно II императордук регалияларды колго алып, Бремендик Адальберт жана башка епископтор менен бирге бийликти иш жүзүндө басып алган.
Өсүп келе жаткан падышанын көз алдында княздар мамлекеттик казынаны талап-тоноп жатышкан.
Бул басынтуунун аягы 1065-жылдын 29-мартында келген.
Он беш жашка чыккан Генрих рыцарь наамына ээ болгон.
Анын биринчи каалоосу өзү жек көргөн Кёльндук Анного каршы кылыч көтөрүү болгон.
Апасынын кийлигишүүсү гана кан төгүүнү токтоткон.
Ошондон кийин Генрих бийликти өз колуна алган.
Өз алдынча башкаруучу болгондон кийин Генрих IV жоголгон жерлерди, өзгөчө Гарц тоолорунун аймагындагы ээликтерди активдүү түрдө кайтара баштаган.
Ал бул жерлерде өзүнө берилген министериалдарга таянып чептерди курган.
Бул саксон ак сөөктөрүнүн катуу ачуусун жараткан.
1073-жылы Оттон Нортхаймский жетектеген чоң көтөрүлүш башталган.
Король курчоого алынган Гарцбургдан Вормска качып кетүүгө жана убактылуу басынтуучу жеңилдиктерге барууга аргасыз болгон.
Бирок саксондуктардын императордук жерлерди талап-тоношу Генрихке жаңы согуш баштоого негиз берген.
1075-жылдын 9-июнунда Гомбургдагы салгылашта ал козголоңчуларды толук талкалап, өзүнүн беделин убактылуу калыбына келтирген.
Бирок анын башкы сыноосу согуш талаасында эмес, Ватикандын дубалдарынын ичинде күтүп турган.
Ошол учурда папа Григорий VII Чиркөөнү светтик бийликтин таасиринен тазалоо боюнча радикалдуу күрөштү баштаган.
Бул тарыхта инвеститура үчүн күрөш деп белгилүү болгон.
Конфликт 1075-жылдын сентябрында курч фазасына өткөн.
Генрих Римдин эркин этибарга албай, Миланга епископту өзү дайындаган.
Папа буга атактуу Dictatus papae документи менен жооп берип, руханий бийлик императордук бийликтен жогору турарын жарыялаган.
Ошондой эле Генрихке баш ийүүнү талап кылган катуу кат жөнөткөн.
Генрих чакырыкты кабыл алган.
1076-жылдын январында Вормстагы рейхстагда ал герман епископтору менен бирге папаны кызматтан алынган деп жарыялаган.
Ал Григорийге ачуулуу кат жөнөтүп, аны:
«Түш, түш!»
— деген чакырык менен аяктаган.
Григорий VII буга дароо жана болуп көрбөгөндөй жооп берген.
Ал Генрихти Чиркөөдөн гана чыгарган эмес, тактан да түшүрүлгөн деп жарыялап, бардык букараларын ага берген анттан бошоткон.
Чиркөөдөн чыгарылуу Генрих үчүн катастрофага айланган.
1076-жылдын октябрында Трибурдагы жыйында княздар Генрихке ультиматум коюшкан: эгер ал февралга чейин пападан кечирим албаса, тактан түшүрүлмөк.
Жалгыз калган Генрих өмүрүндөгү эң белгилүү жана айласыз кадамга барган.
1076–1077-жылдардын кышында ал аз сандагы ишенимдүү адамдар менен кар баскан Альпы тоолорун ашып, Григорий VII жашынып турган Каносса чебине келген.
1077-жылдын 25–28-январында үч күн бою падыша жылаңайлак, күнөөсүнө тобо кылган адамдын кийиминде чептин дубалдарынын алдында туруп, кечирим сураган.
Папа акыры аны Чиркөөгө кайра кабыл алууга аргасыз болгон.
Бул Генрих үчүн тактикалык жеңиш болгон, бирок императордук бийлик үчүн чоң моралдык басынтуу катары кабыл алынган.
Каноссадагы кечирим оппозицияны токтоткон эмес.
1077-жылдын 15-мартында Рудольф Райнфельденский антикороль болуп шайланган.
Германияда кандуу жарандык согуш башталган.
Генрих шаарларга жана майда рыцарларга таянса, Рудольф ири ак сөөктөрдү колдогон.
1078-жылы Мелльрикштадтта жана 1080-жылы Фларххеймде Генрих бир катар жеңилүүлөргө учураган.
Бирок конфликттин тагдыры 1080-жылдын 15-октябрында Вайсе-Эльстердеги салгылашта чечилген.
Генрих техникалык жактан салгылашта жеңилген.
Бирок анын атаандашы Рудольф өлүмгө алып келген жараат алып, оң колунан ажыраган.
Бул дал ошол кол болчу — бир кезде Генрихке берилгендик антын берген кол.
Көптөр муну Кудайдын жазасы катары кабыл алышкан.
Бирок Рудольфтун ордуна жаңы талапкер келген.
1081-жылы Герман Зальмский антикороль болуп таажы кийген.
Ал мурунку атаандашындай харизмага ээ болгон эмес жана көп жылдык саясий маневрлерден кийин 1088-жылы ички кагылышта абройсуз каза болгон.
Бул мезгилдеги акыркы олуттуу душмандардын бири Мейсендик Экберт болгон.
1088-жылы ал Генрихти Глейхендеги салгылашта да жеңген.
Бирок көп өтпөй анын да жылдызы өчкөн.
Регенсбургдагы рейхстагда ээликтеринен ажыратылып, 1090-жылдын 3-июлунда тегирменде чыккынчылык менен өлтүрүлгөн.
Генрих IV узак ички күрөштөн жеңүүчү болуп чыккандай көрүнгөн.
Бирок алдыда аны андан да оор сыноолор жана эң жакын адамдардын чыккынчылыгы күтүп турган.
1080-жылдын мартында папа Григорий VII өзүнүн союздаштарынын жеңилүүсүн тааныгысы келбей, Генрихти экинчи жолу Чиркөөдөн чыгарган.
Императордун жообу чечкиндүү болгон.
Ошол эле жылдын 25-июнунда герман жана ломбард епископтору антипапа катары Равенна архиепискобу Вибертти шайлашкан.
Ал Климент III деген ат алган.
Европа биротоло экиге бөлүнгөн.
Эми дүйнөдө эки падыша жана эки папа бар эле.
Ар бир герцогдук бийлик үчүн күрөштүн аренасына айланган.
Рудольф Райнфельденскийди жеңгенден кийин Генрих Римге бет алган.
Италия кампаниясы бир нече жылга созулган.
Шаарды үч жолу курчоого туура келген.
Чабуулдардын ортосунда император Түндүк Италияда саясий жана аскердик маневрлерди жүргүзүп, өзүнүн негизги атаандашы — Григорий VIIнин «оң колу» болгон Тоскана маркграфинясы Матильданы ооздуктоого аракет кылган.
1084-жылдын мартында гана Түбөлүк шаар кулаган.
24-мартта Климент III папалык такка расмий отуруп, узакка созулган чиркөө бөлүнүүсүнүн башталышын белгилеген.
Бир жумадан кийин, 1084-жылдын 31-мартында Пасха жекшембисинде ал Генрих менен анын жубайы Бертанын башына императордук таажыларды кийгизген.
Бирок салтанат көлөкөдө калган.
Генрих жеңишин майрамдап жатканда, Ыйык Периште сепилинде камалып калган Григорий VII Роберт Гвискар жетектеген нормандардан жардам күтүп турган.
Императордун алсыраган армиясы араб жана норман күчтөрүнө туруштук бере алган эмес.
Генрих Римден чыгып кеткен.
Папаны бошотууга келген аскерлер шаарды ушунчалык катуу талап-тоноп жана өрттөп салышкандыктан, ачууланган римдиктер Григорий VIIнин өзүн да шаардан качууга мажбур кылышкан.
Ал 1085-жылдын 25-майында Салернодо сүргүндө каза болгон.
Папалык так дээрлик эки жыл бош калган.
1087-жылы ханыша Берта каза болгондон кийин Генрих саксон ак сөөктөрү жана чыгыштагы коңшулар менен союзду бекемдөөгө аракет кылган.
1089-жылдын 14-августунда ал Киев князы Всеволод Iнин кызы Евпраксия Всеволодовнага үйлөнгөн.
Католик динин кабыл алгандан кийин ал Адельгейда деген ысым алган.
Тосканадык Матильда Бавария герцогунун уулу Вельфке үйлөнгөндө кырдаал кайрадан курчуган.
Бул нике Германия жана Италиядагы императордун душмандарын бириктирген.
1090-жылы Генрих кайрадан Италияга келген.
Бирок бул жолу ийгилик андан жүз бурган.
1092-жылы Каноссага жакын жерде жеңилүүгө учурап, андан кийин тун уулу Конрад папанын тарабына өткөн.
Император Веронада үч жыл бою — 1093-жылдан 1096-жылга чейин — камалып калгандай абалда жашаган.
Бул мезгил анын жеке жана саясий жашоосундагы эң терең кризиске айланган.
Экинчи жубайы Адельгейда Тосканадык Матильдага качып барып, чиркөө жыйындарында күйөөсүнө каршы өтө оор айыптоолорду айткан.
Ал Генрихти никелик чыккынчылыкка мажбурлаган деп айыптаган.
Папа Урбан II Генрихти кайрадан анафемага салган.
Жылнаамалардын маалыматы боюнча, император өз жанын кыюуга чейин жеткен абалда болгон.
1097-жылы Матильда менен Вельфтин никеси бузулгандан кийин гана Генрих Италиядагы саясий тузактан чыгып, Регенсбургга кайта алган.
Генрих IV тарыхка жоокер катары гана эмес, прагматикалык реформатор катары да кирген.
Ири княздарга толук ишенүүгө болбой турганын түшүнүп, ал бийликтин жаңы таянычын — министериалдарды, башкача айтканда эркин эмес катмардан чыккан кызматчы ак сөөктөрдү түзгөн.
Аларга таасир жана кызматтык мүмкүнчүлүктөрдү берүү аркылуу ал алардын жеке берилгендигин камсыз кылган.
Император өсүп жаткан шаарларды да активдүү колдогон.
Шпайер, Вормс жана Гослар сыяктуу шаарларды борборлоштурулган бийликтин таянычтарына айландырган.
Анын башкаруусунда еврей жамааттарын коргоо өзгөчө орун ээлейт.
1090-жылы Генрих Вормс менен Шпайердеги еврейлерге ошол доор үчүн абдан прогрессивдүү коргоо грамоталарын берген.
Аларда төмөнкү укуктар кепилденген:
• өмүрүнүн жана мүлкүнүн кол тийгистиги;
• дин тутуу жана соода жүргүзүү эркиндиги;
• өзүнүн ички сот системасына ээ болуу укугу.
Биринчи крест жортуулу погромдордун толкунун алып келгенде Генрих IV зордук-зомбулукту токтотууга аракет кылган саналуу башкаруучулардын бири болгон.
1097-жылы ал күч менен христиан динине өткөрүлгөн еврейлерге кайрадан иудаизмге кайтууга уруксат берген.
1103-жылы болсо еврейлерди коргоону «жер тынчтыгы» — Landfrieden тууралуу салтанаттуу антка киргизген.
Генрих өзүнүн улуулукка болгон умтулуусун архитектурада да көрсөткөн.
1061-жылы анын тушунда Шпайер кафедралдык собору ыйыкталган.
Кийин император аны өз бийлигинин Кудайдан берилген мүнөзүнүн символу болгон залкар Kaiserdom — Императордук соборго айландырууну чечкен.
Өлүмүнүн алдында Майнц соборун кайра куруу иштерин да баштаган.
Мындан тышкары Саксония жана Тюрингия боюнча Виганштайн, Хазенбург жана башка күчтүү чептердин тармагы курулган.
Алар козголоңчу аймактарды императордук көзөмөлдө кармоого тийиш болгон.
Генрих IVнүн трагедиясы анын папалар же герцогдор тарабынан эмес, өз балдары тарабынан кулатылганында болгон.
Козголоңчу уулу Конрад каза болгондон кийин император үмүтүн кичүү уулу Генрих Vге арткан.
Ал уулунан атасына каршы эч качан чыкпоого ант алган.
Бирок 1104-жылы Генрих Кичүү атасынын анафемасы анын өзүнүн таажысына коркунуч жаратышы мүмкүн деп кооптонуп, жашыруун түрдө армиядан чыгып кетип, көтөрүлүштү жетектеген.
1105-жылы Генрих V амал жана алдоо жолу менен атасын Бёккельхайм чебине чакырган.
Ал жерде аны императордук регалияларды өткөрүп берүүгө жана тактан баш тартуу документине кол коюуга мажбур кылган.
Бирок улгайып калган Генрих дагы деле багынган эмес.
Льежге качып барып, Генрих IV өзүнүн тактан баш тартуусун жараксыз деп жарыялаган.
1106-жылдын мартында Маас дарыясындагы көпүрөнүн жанында уулунун аскерлерин талкалаган.
Жеңиш жакындап калгандай көрүнгөн.
Бирок императордун күчүн күтүүсүз оору сындырган.
1106-жылдын 7-августунда Генрих IV 55 жашында каза болгон.
Өлүм алдында ал рухунун улуулугун көрсөтүп, уулуна өзүнүн регалияларын — кылычын жана шакегин — аталык батасы менен кошо жөнөткөн.
Бирок өлгөндөн кийин да Генрих дароо тынчтык тапкан эмес.
Анын сөөгү бир нече жолу башка жерге көчүрүлгөн.
Алгач Льежде коюлган.
Бирок каза болгон адам анафемада болгондуктан, Чиркөөнүн басымы астында собор бул көмүүдөн улам булганган деп жарыяланган.
1106-жылы табыт Шпайерге жеткирилген.
Ал жерде беш жыл бою Ыйык Афранын ыйыкталбаган капелласында турган.
1111-жылы гана Генрих V пападан атасынын өлгөндөн кийинки анафемасын алып салууга жетишкен.
Ошондон кийин, Генрих IVнүн өлүмүнүн беш жылдыгында, анын сөөгү салтанаттуу түрдө Шпайер соборундагы үй-бүлөлүк криптага — атасы менен чоң атасынын жанына — коюлган.
