XI кылымдагы Европанын эң күчтүү башкаруучуларынын биринин тарыхы 1016-жылдын 28-октябрында башталган.
Ал Рейн дарыясынын жээктерине жайылган жерлерди башкарган франкон ак сөөк Конрад Вормсскийдин жана тектүү Швабиялык Гизеланын үй-бүлөсүндө төрөлгөн.
Баланын теги чындап эле абдан атактуу болгон. Атасы чоң энеси — Оттон Iнин кызы Лиутгарда аркылуу императордук Оттондор династиясы менен түздөн-түз туугандык байланышта турган.
Апасы Гизела болсо Улуу Карлдын тукумунан чыккан. Бул ага Швабия жана Бургундия жерлерине олуттуу мурастык укуктарды берген.
Конрад үчүн Генрих көптөн күткөн мураскор болгон. 1024-жылдагы королдук документте анын мурунку мүмкүн болгон никесинен төрөлгөн айрым «уулдар» тууралуу кыйыр түрдө айтылганы менен, 1028-жылдын февралынан тартып Генрих атасынын жалгыз уулу катары гана көрсөтүлөт.
Ал эми Гизела үчүн Конрад үчүнчү күйөөсү болгон. Мурунку никелеринен анын үч уулу жана, балким, бир кызы болгон.
Кызыгы, Конрад өзү сабатсыз болуп, окуганды да, жазганды да билген эмес. Бирок Гизела жаш Генрихтин мыкты билим алышына кам көрүп, анын окуу жана жазуу жөндөмүн эң жогорку деңгээлге жеткирген.
Үй-бүлөнүн тагдыры 1024-жылдын 13-июлунда кескин өзгөргөн. Ошол күнү Оттондор династиясынын акыркы монархы — император Генрих II каза болгон.
Ошол эле жылдын 4-сентябрында Камбада чогулган герман ак сөөктөрү Генрихтин атасы Конрадды падыша деп жарыялашкан.
Бирок бул көтөрүлүш тоскоолдуксуз өткөн эмес. Нааразы болгондор коалиция түзүп, ага жаңы падышанын өгөй уулу — Швабия герцогу Эрнст II да кошулган.
1025-жылдын экинчи жарымында козголоңчулар курал көтөрүшкөн, бирок ошол эле жылдын аягына чейин чечкиндүү Конрад алардын көпчүлүгүн багынууга мажбур кылган.
Бурчка такалган Эрнст апасы Гизеладан ортомчу болууну сураган.
1026-жылдын башында ал дээрлик мүмкүн эмес нерсеге жетишкен: сегиз жаштагы Генрихти өзүнүн катаал атасынан улуу өгөй агасын кечирүүнү өтүнүүгө көндүргөн.
Кечирим берилген, бирок Эрнст Конрадга аскердик колдоо көрсөтүүгө салтанаттуу түрдө ант берүүгө аргасыз болгон.
Уулунун жөндөмүнө ишенген Конрад 1027-жылдын февралында Аугсбургдагы жыйында Генрихти расмий түрдө өзүнүн мураскору деп жарыялаган.
Бир жылдан кийин биринчи Италия жортуулуна даярданып жатып, падыша баланын тарбиясын Аугсбург епискобу Бруного тапшырган.
Тарыхчы Штефан Вайнфуртер белгилегендей, бул тандоо эң туура болгон.
Маркум император Генрих IIнин өз бир тууганы болгон Бруно жаш ханзаадага империялык салттарды жана падышалык бийликтин маңызын башкалардан жакшы түшүндүрө алган.
Устаты менен бирге Генрих Римге барып, 1027-жылдын Пасха майрамында атасынын салтанаттуу императордук таажы кийишин өз көзү менен көргөн.
Император болгондон кийин Конрад II Германиядагы королдук бийликти темирдей тартип менен бекемдей баштаган.
Венгрия падышасы Иштван Iнин уулу Имренин Бавария жерлерине болгон дооматтарына көңүл бурбастан, Конрад 1027-жылдын 24-июлунда Регенсбургда бавар ак сөөктөрүн жаш Генрихти герцог катары таанууга мажбур кылган.
Он жаштагы баланы мындай жогорку кызматка дайындоо ошол доор үчүн болуп көрбөгөндөй көрүнүш болгон.
Ошол эле жылдын күзүндө амбициялуу Конрад көзүн Чыгышка буруп, Страсбург епискобу Вернерди Константинополго жөнөткөн.
Анын максаты Генрихке Византия императордук үй-бүлөсүнөн колукту табуу болгон.
Бирок Вернердин күтүүсүз өлүмү император Константин VIII менен сүйлөшүүлөрдү үзгүлтүккө учураткан.
Ошентсе да Конрад токтоп калган эмес.
Атасынын демилгеси менен «дин кызматкерлери жана эл» жаш Генрихти тең башкаруучу кылып шайлашкан.
1028-жылдын Пасха майрамында салтанаттуу Ахенде Кёльн архиепискобу Пилигрим Генрихтин башына королдук таажыны кийгизген.
Ошондон тартып атасынын расмий мөөрлөрүндө византиялык салтты туурап, жаш тең башкаруучу imperator in spe — «империянын үмүтү» деп атала баштаган.
Көп өтпөй Конрад Византияга, император Роман III Аргирге жаңы элчилик жөнөткөн.
Ал Генрихке өзүнүн эже-сиңдилеринин бирин колукту катары сунуштаган.
Бирок герман элчиси, Донаувёрт графы Манегольд византиялык ханбийкенин буга чейин турмушка чыкканын билип, бул варианттан кескин баш тарткан.
1029-жылдын 6-апрелинде Генрихтин ишенимдүү устаты Аугсбургдук Бруно каза болгон.
Анын ордуна Фрайзинг епискобу Эгильберт келген.
Көп өтпөй жаш падышага согуштун катаал чындыгы менен бетме-бет келүүгө туура келген.
Бавариялыктар Венгрияга бир нече тайманбас жортуул жасап, чоң жооп чабуулуна себеп болушкан.
1030-жылдын июнунда Конрад бавар, лотаринг жана богем аскерлерин чогултуп, Венгрияга басып кирген.
Бирок азык-түлүктүн жетишсиздиги армиянын духун сындырган.
Немистер чегинүүгө аргасыз болуп, венгрлер аларды кууп жетип, Венага жакын жерде талкалашкан.
Бавариядан чыгып баратып ачууланган Конрад конфликттин кесепеттерин чечүүнү он эки жаштагы уулуна тапшырган.
Генрихтин атынан акылман Эгильберт Иштван I менен сүйлөшүүлөрдү баштаган.
Чек арадагы айрым жерлерди туткундарга алмаштырууга макул болгондон кийин, 1031-жылдын башында Генрих Венгрия падышасы менен жеке жолугуп, тынчтык келишимине кол койгон.
1033-жылдын жайында, июнь айынын аягында же июлдун башында, Фрайзингдик Эгильберт Генрихтин тарбиячысы кызматынан кеткен.
Генрих салтанаттуу түрдө рыцарь наамына ээ болгон.
19-июлда болсо епископ ишенимдүү кызматы үчүн мол белектер менен сыйланган.
Ошол эле учурда Конрад II көңүлүн Бургундияга бурган.
Рудольф III каза болгондон кийин ал Бургундия мурасына укугун жарыялап, 1033 жана 1034-жылдары эки оор жайкы жортуул жүргүзүп, атаандашы Блуа графы Эд IIни жеңген.
1034-жылдын 1-августунда Женева соборунда Бургундия расмий түрдө Ыйык Рим империясынын курамына кошулган.
1035-жылдын 18-майында Генрих Даниялык Гунхильдага кудаланган.
Ал Нормандиялык Эмманын жана Дания, Англия жана Норвегиянын күчтүү өкүмдары Улуу Кнуддун кызы болгон.
Ошол эле окуяларга бай күнү Конрад бутпарас славян лютичтерине согуш жарыялап, өзүнүн тууганы — Каринтия герцогу Адальберону катаал түрдө бийликтен ажыраткан.
Үйлөнүү белеги катары Улуу Кнуд Түштүк Ютландияны алган.
Салтанаттуу үлпөт тою 1036-жылы Элүүнчү күн майрамында Неймегенде өткөн.
Тилекке каршы, үй-бүлөлүк бакыт узакка созулган эмес.
1038-жылы Генрих атасына жардам берүү үчүн Италияга жөнөгөн.
Кайтып келе жатканда Адриатика жээгинде катуу эпидемия тарап, жаш Гунхильданын өмүрүн алган.
Ушул эле оору Неаполго жакын жерде Швабиялык Герман IVнү да өлтүргөн.
Ал эми 1039-жылы император Конрад II өзү каза болуп, Генрих толук укуктуу башкаруучуга айланган.
Өз алдынча башкаруусун баштаган Генрих эбегейсиз чоң ээликтерин кыдырып чыккан.
Төмөнкү жерлерде ал Лотарингия герцогу Гоцело Iнин вассалдык антын кабыл алган.
Кёльнде анын кербенине архиепископ Герман II кошулуп, падышаны Саксонияга чейин коштоп барган.
Дал ошол жерде тоо этектеринин сулуулугуна суктанган Генрих Госларды чоң масштабда кайра курууга киришкен.
Ал шаарды империянын жүрөгүнө — Салий династиясынын Kaiserpfalz, башкача айтканда императордук резиденциясына айландырууну көздөгөн.
Госларда салтанаттуу сарай, Ыйык Симон жана Иуда коллегиалдык чиркөөсү, Ыйык Ульрихтин сарай капелласы жана Кудай Энесинин чиркөөсү курулган.
Андан кийин монарх Тюрингияга жөнөгөн.
Мейсен маркграфы Эккехард II менен жолугушууда Богемия герцогу Бржетислав Iнин Польшадагы кооптуу ийгиликтери талкууланган.
Богемияга кирген Генрих жергиликтүү ак сөөктөрдү баш ийүүгө мажбурлап, барымтадагыларды алып, армиясын тараткан.
Андан соң Баварияга барган.
Бирок ал жерден кетери менен Венгрия падышасы Петер Орсеоло шваб жерлерине кол салган.
Ульмда чакырылган империялык сеймде Генрих италиялык княздардын колдоосуна ээ болгон.
Ингельхаймда болсо Бургундиядан жана Милан архиепискобу Ариберттен келген элчиликтерди кабыл алган.
Бул Италияны саясий жактан тынчтандыруу жолундагы маанилүү кадам болгон.
Ошол учурда монархтын күчү теңдешсиз деңгээлге жеткен.
Ал жеке өзү үч герцогдукту — Баварияны, Швабияны жана мурасталган Каринтияны — башкарган.
Ошол эле учурда үч королдуктун — Германиянын, Бургундиянын жана Италиянын — башында турган.
Аскердик сыноолор көп күттүргөн эмес.
1040-жылы Бржетиславдын көз карандысыз Богемия архиепископтугун түзүшүнө жол бербөө максатында Генрих Ставлодо аскер чогултуп, Гослардан резервдерди Регенсбургга алып келген.
13-августта ал жортуулга чыккан.
Бирок Богем токоюнун караңгы өткөөлдөрүндө, Брюдекке жакын жерде, анын армиясы буктурмага түшүп, оор жеңилүүгө учураган.
Падыша артка чегинүүгө аргасыз болгон.
Туткунга алынган рыцарларын бошотуу үчүн ал көптөгөн богемиялык барымтадагыларды, анын ичинде Бржетиславдын уулун да кайтарып берген.
Ошол эле 1040-жылы Венгрияда төңкөрүш болгон.
Падыша Петерди Шамуэль Аба бийликтен кулатып, Петер Генрихке качып келген.
Мурунку таарынычтарды унуткан герман монархы сүргүндөгү падышаны кабыл алган.
Бржетислав венгр союздашынан ажырагандан кийин Генрих өч алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон.
Так бир жылдан кийин, 1041-жылдын 15-августунда, королдук туулар кайрадан Богемиянын чек арасынан өткөн.
Бул жолу жортуул толук жеңиш менен аяктап, Регенсбургда туруктуу тынчтык келишими түзүлгөн.
1042-жылдын башында Бургундиядагы иштерин жөнгө салгандан кийин Генрих венгрлердин жаңы чабуулдары тууралуу кабар алган.
Баварияны тууганы Генрих VIIнин көзөмөлүнө калтырып, падыша 1042-жылдын сентябрында Батыш Венгрияны от менен кылыч аркылуу аралап өткөн.
Узурпатор Аба чыгышка качкан.
Кийинки Рождествону Генрих Госларда салтанаттуу түрдө өткөргөн.
Бул жерге багындырылган Бржетислав өзү келген.
Ошондой эле ар түрдүү элчиликтер келген.
Киев Русунан келген куда түшүү сунушу четке кагылган.
Польша князы Казимир Iнин элчилерине да терс жооп берилген, анткени князь өзү жеке келбеген.
Көп өтпөй Ивуада Франция падышасы Генрих I менен маанилүү жолугушуу болуп, герман монархын Аквитания ханбийкесине үйлөндүрүү маселеси талкууланган.
Ийгиликтерден күч алган Генрих Венгрияга дагы басым жасап, Абаны Иштван I бир кезде Конрадга «достук үчүн» — pro causa amicitiae — берген Дунай боюндагы жерлерди кайтарып берүүгө мажбур кылган.
Бул окуянын тарыхый мааниси абдан чоң болгон: ошол учурда белгиленген австрия-венгр чек арасы 1920-жылга чейин дээрлик өзгөрүүсүз калган.
1043-жылдын мартында Генрих оор жоготууга учураган.
Анын апасы Гизела каза болгон.
Ал Шпайерде салтанаттуу түрдө жерге берилген.
Анын сөөгүн узатуу учурунда болгон окуя замандаштарын таң калтырган.
Европанын эң күчтүү башкаруучусу табыттын артынан жылаңайлак, орой тобо кийимин кийип, колдорун көкүрөгүнө кайчылаштырып баскан.
Ал ыйлап турган элдин алдында жерге жыгылып, толук момундуктун жана өзүнөн баш тартуунун идеалын көрсөткөн.
Кийин тарыхчылар анын башкаруу стилин «Христосту туураган монархия» деп аташкан.
Генрих Шпайер соборун өзгөчө колдоп, аны залкар королдук көрүстөнгө айландырган.
Италияга жортуул алдында ал чиркөөгө атактуу Шпайер Инжилин — Codex Aureus Escorialensis белек кылган.
1043-жылдын октябрында Констанц соборунда Генрих тынчтык идеалдарына берилгендигин дагы бир жолу көрсөткөн.
Ал кафедрадан «Тынчтык жана Кудайдын элдешүүсүн» жарыялап, бул күндү «Кечирим күнү» деп атаган.
Монарх эл алдында бардык өч алуудан баш тартканын жарыялап, ага жасалган бардык кордуктарды кечирген.
Ал өзүнүн букараларын да анын үлгүсүн ээрчүүгө чакырган.
Ошол эле жылы Генрих Пуатьелик Агнессага үйлөнгөн.
Ал Аквитания герцогунун кызы болуп, Анжу графы Жоффруа Мартелдин сарайында тарбияланган.
Дин кызматкерлеринин жашыруун нааразычылыктарына карабастан, нике түзүлгөн.
Каршылыктын негизги себеби күйөө менен колуктунун кандык туугандыгы болгон: экөө тең Генрих Кушчунун тукумунан чыгышкан.
Ошондой эле Агнессанын француздук байланыштары да шек жараткан.
Ошентсе да нике болуп, Агнесса Майнцта таажы кийген.
Кышты падыша Утрехтте өткөрүп, жалпы кечирим идеяларын жарыялаган.
Бирок тынч жашоо көпкө созулган эмес.
1044-жылдын апрелинде Лотарингия герцогу Гоцело Iнин өлүмү жаңы кризис жараткан.
Вассалдардын өтө күчөп кетишин каалабаган Генрих Лотарингияны экиге бөлгөн.
Төмөнкү Лотарингияны маркумдун кичүү уулу Гоцело IIге берип, Жогорку Лотарингияны улуу уулу Готфридге калтырган.
Муну кордук катары кабыл алган Готфрид көтөрүлүш чыгарган.
Неймегенде бир туугандарды жараштыра албаган Генрих аскердик жортуулга чыккан.
1044-жылдын 6-июлунда Менфёдөгү салгылашта анын армиясы Шамуэль Абанын саны жагынан артык күчтөрүн толугу менен талкалаган.
Узурпатор туткунга алынып, башы алынган.
Петер Орсеоло болсо Секешфехерварда Венгрия тактысына салтанаттуу түрдө кайтарылган.
Ошол эле учурда Лотарингиялык Готфрид интрига уюштуруп, Франция падышасы Генрих Iди өз тарабына тартууга аракет кылган.
Герман монархы тез аракет кылган.
Козголоңчуну Ахенге чакырып, аны герцогдуктан жана Верден графтыгынан ажыраткан.
Готфрид куралдуу көтөрүлүш менен жооп берген.
1045-жылдын башында Генрих козголоңчунун Бёккельхайм сепилин курчап алган.
Андан кийин Бургундиядагы сепаратизм очокторун баскан.
Монбельяр графы Людовик козголоңчулардын тарапташтарын талкалаган.
Ошентип Бургундия империяга толук баш ийген.
1045-жылдын жайына карата Генрих өзүнүн күч-кубатынын туу чокусуна жеткен.
Госларда ал жерлерди кайра бөлүштүргөн.
Венгрияда падыша Петер ага түбөлүк берилгендиктин белгиси катары Алтын найзаны тапшырган.
Июль айында Готфриддин каршылыгы биротоло талкаланып, ал Гибихенштайнга камалган.
Бирок жыл трагедия менен да коштолгон.
Венгрия жортуулуна даярдык көрүү учурунда резиденциянын жыгач полу урап түшүп, Генрихтин ишенимдүү өнөктөшү Вюрцбург епискобу Бруно каза болгон.
Күзүндө Трибурда падыша өзү да катуу ооруп, бул дээрлик династиялык кризиске алып келген.
Бирок монархтын күчтүү ден соолугу жеңип чыккан.
1046-жылы Төмөнкү Лотарингиядагы жаңы баш ийбестиктерди баскандан кийин Генрих Римге көңүлүн бурган.
Ал Дирк Голландскийге таандык Флиссингенди чабуул менен алган жана кызы Беатрисаны Мейсенде аббатиса кылып дайындаган.
Ошол кезде Түбөлүк шаардагы абал катастрофалык болгон.
Ыйык Пётрдун тактысы үчүн бир убакта үч папа — Бенедикт IX, Сильвестр III жана Григорий VI — күрөшүп жаткан.
Генрих Верона аркылуу Павияга өтүп, 1046-жылдын 20-декабрында Сутридеги собордо үчөөнү тең кызматтан четтеткен.
Андан кийин Римдеги синод курияны жергиликтүү саясий интригалардан тазалаган.
Генрихтин каалоосу менен Бамбергдик Суидгер папалык тиараны кийип, Климент II деген ат алган.
1046-жылдын Рождествосунда жаңы папа Генрих менен Агнессанын башына императордук таажыларды кийгизген.
Римдиктер жаңы Европа өкүмдарын Алтын чынжыр жана патриций — patricius наамы менен сыйлашкан.
Түштүк Италияга жөнөгөн император аймактын саясий картасын кайра өзгөрткөн.
Ал Капуяны князь Пандульф IVгө кайтарып берген.
Ошондой эле күчтүү норман кол башчылары Дрого Отвиль менен Райнульф Дренгону түздөн-түз императордук таажынын вассалдары кылган.
Бул чечим күчтөрдүн тең салмактуулугун түп-тамырынан өзгөртүп, лангобарддардын нааразычылыгын жараткан.
1047-жылы Германияга кайтуу жаңы көтөрүлүштөр менен коштолгон.
Тынчы жок Лотарингиялык Готфрид Голландиялык Дирк жана Фландриялык Балдуин менен союз түзгөн.
Голландиялыктар Улуу Карлдын Неймегендеги сарайын талап-тоноп, Верденди өрттөгөнгө чейин барышкан.
Бирок 1049-жылы Дирк согушта каза болгон.
Балдуин менен Готфрид императордук армиялар тарабынан кысымга алынып, папа тарабынан чиркөөдөн чыгарылгандан кийин жеңүүчүнүн ырайымына багынышкан.
Айтмакчы, Рим папасы катары Тульдук Брунону дал Генрих дайындаган.
Ал тарыхка Лев IX деген ат менен кирген.
Дал ушул понтификтин тушунда христиан чиркөөсүнүн Улуу ажырашуусу болмок.
Улуу императордун башкаруусунун акыркы жылдары өтө оор болгон.
1051-жылы Венгриядагы Вертеш салгылашында ал катуу жеңилүүгө учураган.
Бул тоолуу аймактын аталышы «Сооттуу» деген маанини билдирет, анткени качкан рыцарлар жүздөгөн оор соотторун ошол жерде таштап кетишкен.
1052-жылдагы жортуул да ийгилик алып келген эмес.
Пресбургду курчоо натыйжасыз аяктап, Генрих Венгрияны багындыруу планынан биротоло баш тарткан.
Италия саясаты да трагедия менен коштолгон.
1053-жылдын 18-июнунда Чивитатедеги салгылашта норман лидерлери Роберт Гвискар жана Капуялык Ричард Генрих папа Лев IXга жардамга жөнөткөн шваб аскерлерин толугу менен талкалашкан.
Алдыда чоң өзгөрүүлөр келе жатканын сезген император эң маанилүү маселеге — тактынын мураска өтүшүнө — көңүл бурган.
1053-жылдын 26-июнунда Трибурда анын 1050-жылдын 11-ноябрында төрөлгөн жаш уулу Германиянын падышасы болуп шайланган.
1054-жылдын 17-июлунда ал Ахенде таажы кийген.
1055-жылдын Рождествосунда Цюрихте жаш Генрих IV Туриндик Бертага кудаланган.
Ошол эле жылы император Италияга акыркы жортуулун жасап, Фридрих Барбароссага жүз жылдай калганда эле Ронкальяда атактуу сот сеймин өткөргөн.
Ал ошондой эле Бардык Беатрисанын жана анын кызы Матильданын саясий амбицияларын баскан.
Империя өзгөрүп жаткан.
Эски душмандар өлүп жатышкан: козголоңчу Бавариялык Куно чумадан каза болгон.
Бирок Генрихтин ишенимдүү өнөктөштөрү да дүйнөдөн кайта баштаган.
1056-жылдын май айында Ивуада Генрих Франция падышасы менен үчүнчү жолу жолуккан.
Дипломатиялык сүйлөшүү катуу чатакка айланып, акыры ачууланган француз падышасы Ыйык Рим империясынын башкаруучусун жеке дуэлге чакырган.
Генрих болсо кадыр-баркын сактап, түн ичинде лагерден чыгып кеткен.
Өз жерлерине кайтып келген монарх славяндардын көтөрүлүшүн басууга жөнөгөн.
Бирок жолдо катуу ооруп калган.
Гарц тоолорундагы Бодфельд аңчылык сарайында төшөгүнүн жанына эң жогорку даражалуу ак сөөктөрдү жана папа Виктор IIни чакырган.
Виктор II император өзү дайындаган төрт понтификтин акыркысы болгон.
Генрих алардын баарынан жаш уулуна берилгендик жөнүндө ант алган.
Акыркы христиандык ырайымынын белгиси катары туткундагы Матильда менен Беатрисаны бошоткон.
1056-жылдын 5-октябрында Генрих III каза болгон.
Ал кырк жашка да чыга элек эле.
Анын жүрөгү өзү өзгөчө сүйгөн Госларда жерге берилген.
Шаардын кооз сарайлары менен храмдары Генрихтин улуулугунун түбөлүк белгиси болуп калган.
Ал эми денеси үй-бүлөлүк көрүстөн болгон Шпайер соборунун криптасына жеткирилген.
Генрих III тарыхтан абсолюттук беделге ээ монарх катары кетти.
Анын Чиркөө жана мамлекет үстүндөгү болуп көрбөгөндөй бийлиги Ыйык Рим империясын мурда болуп көрбөгөн бийиктикке чыгарган.
Бирок ошол эле учурда бул бийлик келечектеги чоң кризистин пайдубалын түптөгөн.
Ал кризис — инвеститура үчүн күрөш — менен эми анын уулу Генрих IV бетме-бет келмек.
