Келечектеги императордун түпкү тагдыры бүтпөгөн атаандаштыктын шартында калыптанган. Анын атасы, өзүнүн ээликтерин кеңейтүү идеясын көздөгөн Генрих II Өжөр император Оттон II менен ачык каршылыкка чыккан. Чех жана поляк княздары колдогон 974-жылдагы бир катар кутумдар менен көтөрүлүштөрдөн кийин Генрих Ингельхаймда камакка алынган. 976-жылы тайманбастык менен качып чыгып, каршылыгын улантканына карабастан, ал Пассауда биротоло жеңилип, 978-жылдын Пасха майрамында епископ Фолькмардын көзөмөлү астында Утрехтке сүргүнгө жөнөтүлгөн.
Дал ушул окуялар жаш Генрихтин өзгөчө тагдырын алдын ала аныктаган. Үй-бүлөсүнөн алыс калган ал Хильдесхаймдагы собордук мектепке — ошол кездеги империянын эң мыкты окуу жайларынын бирине — берилген.
Бул жерде катуу монастырдык тартиптин шартында аны такка эмес, руханий кызматка даярдашкан. Окуу программасы өтө кеңири болгон: классикалык риторикадан, диалектикадан жана латын тилинен тартып геометрия, астрономия, музыка жана ал тургай зергерчилик өнөрүнүн назик ыкмаларына чейин окутулган.
Ушул мектепте анын келечектеги Падерборн епискобу Майнверк менен достугу башталган. Бул достук өмүрүнүн акырына чейин анын негизги таянычтарынын бири болуп калган.
983-жылы Оттон IIнин өлүмү гана үй-бүлөгө саясий куугунтуктан чыгууга жол ачкан. Татаал сүйлөшүүлөрдөн кийин 985-жылдын 29-майында Франкфурттагы рейхстагда Бавария жерлери кайра кайтарылган. Генрих мектептен чыгып, билимин Регенсбургда уланткан.
988-жылга карата ал атасынын тең башкаруучусу катары расмий түрдө иш алып барып, чыныгы аскердик жортуулдарда согуш өнөрүн жана дипломатияны үйрөнө баштаган.
995-жылдын жайында славяндарга каршы жортуул учурунда Генрих Өжөр ооруп калган. Гандерсхаймда өлөр алдында ал уулуна падыша менен тынчтыкты сактоону осуят кылган.
995-жылдын 28-августунда Генрих Генрих IV деген ат менен Баварияны башкарууну колуна алган.
1000-жылга жакын мезгилде ал Люксембургдук Кунигундага үйлөнүп, өзүнүн саясий абалын бекемдеген. Балдары болбогонуна жана кийинчерээк жубайынын бир туугандары менен кагылышууларга карабастан, алардын никеси терең өз ара урматтоонун жана берилгендиктин үлгүсү бойдон калган.
Генрих ишенимдүү вассал жана кеңешчи катары император Оттон IIIнү жортуулдарында коштоп жүргөн.
1001-жылы Римдеги баш аламандыктар маалында ал өзүн чечкиндүү жетекчи катары көрсөткөн. Армияда оорулар жайылып, ак сөөктөр нааразы болуп турганына карабастан, Генрих императордун эң ишенимдүү таянычы болуп калган.
Бирок 1002-жылдын 24-январында жаш Оттон IIIнүн күтүүсүз өлүмү баарын өзгөрткөн.
Бул кайгылуу кабарды уккан Генрих Поллингге бара жаткан аза күтүү кербенин тосуп чыгып, императордук регалияларды — мыйзамдуу бийликтин белгилерин — чечкиндүү түрдө өз колуна алган.
Так үчүн күрөш өтө курч болгон.
Генрихке каршы күчтүү талапкерлер чыгышкан: Мейсен маркграфы Экхард, пфальцграф Эццо жана Швабия герцогу Герман II.
Абалды күтүүсүз окуя чечкен. 1002-жылдын апрелинде Мейсендик Экхард Пёльдеде табышмактуу жагдайда өлтүрүлгөндөн кийин Генрих саксон ак сөөктөрүн өз тарабына тарта алган.
1002-жылдын 7-июнунда Майнц шаарында архиепископ Виллигис анын башына королдук таажыны кийгизген.
Ахен анын атаандашы Швабиялык Герман тарабынан ээленип тургандыктан, салт бузулуп, Генрихке бүт империяны өзүнүн бийлигин таанууга мажбур кылуу үчүн дагы жети ай күрөшүүгө туура келген.
Ал муну кылычтын күчү жана дипломатия аркылуу ишке ашырып, 1002-жылдын 8-сентябрында Ахенде кайрадан таажы кийүү менен процессти аяктаган.
Такка жаңыдан бекем отурган Генрих II башкаруусундагы эң олуттуу коркунучтардын бири — поляк князы Болеслав I Эр Жүрөктүн амбициялары менен бетме-бет келген.
Империядагы баш аламандыктан пайдаланып, Болеслав Лужица жерлерин жана Мейсенди басып алган.
1002-жылы Мерзебургда жарашуу аракети чоң чатак жана княздын өмүрүнө кол салуу менен аяктаган. Ошондон кийин дээрлик он алты жылга созулган оор согуш башталган.
Генрих дин кызматкерлеринин арасында өтө нааразычылык жараткан, буга чейин дээрлик болуп көрбөгөн кадамга барган.
Ал Польшага биргелешип сокку уруу үчүн бутпарас лютичтер жана ратарлар уруулары менен аскердик союз түзгөн.
Жортуулдар бири-бирин алмаштырып турган.
1004-жылы Генрих Чехияга тез жортуул жасап, Праганы басып алган жана такка өзүнө берилген Яромирди отургузган.
1005-жылы Познань шаарын курчоо болуп, убактылуу тынчтык келишими менен аяктаган.
Бирок Болеслав бул келишимди эки жылдан кийин эле бузган.
1010–1015-жылдары Будишин, Кроссен жана башка жерлерде бир катар кандуу салгылашуулар жана курчоолор болуп, жеңиш бир тараптан экинчи тарапка өтүп турган.
Болеславдын уулу Мешконун императордун жээни Рыксага үйлөнүшү да кастыкты токтото алган эмес.
Болеслав Генрихтин Италиядагы жортуулдарга катышуу тууралуу чакырыктарын ачык эле четке кагып, иш жүзүндө анын императордук наамын тааныбай турганын көрсөткөн.
1018-жылы гана согуштан чарчаган эки тарап Бауцен тынчтык келишимине кол коюшкан.
Анын шарттары боюнча Болеслав талаштуу Лужица жерлерин өзүндө сактап калган. Бул жагдайды көптөгөн замандаштар Генрихтин жеңилүүсү катары кабыл алышкан.
Ошентсе да келишим чыгыш чек араларга көптөн күткөн тынчтыкты алып келип, императорго ички реформаларга жана чиркөөгө негизделген бийлик вертикалын бекемдөөгө көңүл бурууга мүмкүнчүлүк берген.
Генрих II өзүнүн кыялкеч мурункусу Оттон IIIдөн айырмаланып, катаал реалист болгон.
Анын саясаты байыркы Римди кайра жаратуу жөнүндөгү кыялдарга эмес, Герман рейхинин конкреттүү чек араларын жана бийлик институттарын бекемдөөгө негизделген.
Бул таажыны Кудайдын ырайымынын белгиси гана эмес, саясий жоопкерчиликтин оор жүгү катары кабыл алган «темир падышанын» жолу болгон.
Генрих чыгыш чек араларда согуш жүргүзүп жаткан учурда Италияда сепаратизм күчөп жаткан.
1002-жылдын 15-февралында герман үстөмдүгүнө баш ийүүнү каалабаган италиялык ак сөөктөр Иврей маркграфы Ардуинди өздөрүнүн падышасы кылып шайлашкан.
Генрихтин жообу 1004-жылы келген. Ага берилген епископтордун чакыруусу менен ал Италияга биринчи жортуулун баштаган.
Тосулган Верона капчыгайынан ийгиликтүү өтүп, Генрих Ардуинди качууга мажбур кылган.
1004-жылдын 14-майында Павиядагы Сан-Микеле чиркөөсүндө ал Италиянын падышасы деп жарыяланган, ал эми эртеси күнү легендарлуу Лангобарддардын Темир таажысын кийген.
Бирок салтанат кан төгүү менен коштолгон.
Таажы кийген күнү эле Павияда катуу көтөрүлүш башталган.
Шаар согуш талаасына айланып, өрттүн кесепетинен дээрлик толугу менен талкаланган. Герман аскерлери Павияны талап-тоношкон, ал эми Генрихтин тууганы Гизельберт оор жаракат алып, кийин каза болгон.
Ыйык Пётр монастырына чегинген Генрих күнөөсүн мойнуна алып келген шаар тургундарынын делегациясын кабыл алган.
Ал аларга катуу шарт койгон: шаарды жана падышалык резиденцияны толугу менен калыбына келтирүү.
Ийгиликке карабастан Генрих императордук таажы үчүн Римге барган эмес. Ал биринчи кезекте Германиядагы тартипти калыбына келтирүүнү чечкен.
1006–1012-жылдар Генрих үчүн батыштагы татаал дипломатиялык күрөштүн мезгили болгон.
1006-жылы ал өзүнүн таякеси, Бургундия падышасы Рудольф III менен жолуккан.
Бул жолугушуу келечекте Бургундия жерлеринин империяга кошулушуна негиз салган. Баласы жок Рудольф өзүнүн мураскору катары Генрихти көргөн.
1007-жылы Генрих Фландрия графы Балдуинди күч менен тынчтандырууга мажбур болгон. Ал Гент менен Валансьенди басып алган.
Эң оор сыноолордун бири анын өзүнүн жубайы Кунигунданын бир туугандары менен болгон жаңжал болуп чыккан.
1008-жылы анын бир тууганы Адальберт Трир архиепискобунун кызматын өз алдынча ээлеп алган.
Генрих бул кызматта кыйла тажрыйбалуу Мейгингаудду көргүсү келгендиктен, жубайынын туугандары менен ачык кагылышууга барган.
Трирди курчоо он алты жумага созулган.
Кунигунданын дагы бир бир тууганы, Бавариялык Генрих V козголоңчуларга качып кетүүгө жардам бергенде, падыша аны герцогдуктан ажыраткан.
1012-жылга карата гана кыйратуучу жортуулдар жана кылдат дипломатиялык келишимдер, анын ичинде пфальцграф Эццо менен түзүлгөн союз аркылуу Генрих Люксембург үйүнүн каршылыгын талкалап, тынчтыкты калыбына келтире алган.
Көтөрүлүш басылгандан кийин 1013-жылы Италияга экинчи жортуул башталган.
Бул он жылга созулган императордук таажыга даярдыктын логикалык жыйынтыгы болгон.
Ал убакта Римде күчтүү Кресценцийлер үйүнүн таасири астындагы бир нече папа алмашып кеткен.
Бенедикт VIII папалык такка келгенден кийин абал өзгөргөн. Ал Генрихтен коргоо издеп кайрылган.
1014-жылдын 14-февралында чоң тарыхый окуя болгон: Бенедикт VIII Ыйык Пётр соборунда Генрих менен Кунигунданы император жана императрица катары таажы кийгизген.
Дал ушул күнү Генрихтин талабы боюнча Римдин диний кызматында «Филиокве» — Ишеним символундагы маанилүү догматикалык кошумча — расмий түрдө колдонууга киргизилген деп эсептелет.
Жортуул кыска, бирок маанилүү болгон.
Генрих Иврейлик Ардуинди биротоло сүрүп чыгарган. Ардуин көп өтпөй монастырга кетип, 1015-жылы каза болгон.
1020-жылга карата Италиянын үстүндө Византиянын коркунучу күчөй баштаган.
Император Василий II жарым аралдын түштүгүндө өзүнүн позицияларын бекемдеп, Римдин өзүнө чейин коркунуч жаратып жаткан.
Папа Бенедикт VIII буга чейин дээрлик болуп көрбөгөн кадамга барып, Альп тоолорун өзү ашып өтүп, Бамбергде Генрихтен жардам сураган.
Ошол жерде император Бариден чыккан козголоңчу апулиялык лидер Мелону да кабыл алган.
Мело өкүмдарга дүйнөлүк бийликтин символу болгон кооз «Жылдыздуу плащты» белек кылган.
1021-жылдын күзүндө Италияга ири үчүнчү жортуул башталган.
Генрих түштүктүн бүт аймагын камтуу үчүн армиясын үч колоннага бөлгөн.
1022-жылы күчтүү византиялык Троя чебин эки айга созулган курчоо жортуулдун негизги окуяларынын бири болгон.
Генрих шаарды кан төгүүсүз багынтууну кабыл алып, ырайымдуулук көрсөткөн.
Аскерлердин арасындагы оорулардан улам Апулиядагы ийгиликтер убактылуу болгонуна карабастан, империянын кадыр-баркы кайра калыбына келген.
Түштүктөгү лангобард княздыктары кайрадан рейхтин үстөмдүгүн таанышкан.
Өмүрүнүн акыркы жылдарын Генрих чиркөө жана укуктук реформаларга арнаган.
Ал монастырлар жана епископтуктар үчүн бирдиктүү кылмыш-жаза кодексин түзүүгө аракет кылып, мамлекеттик биримдик жөнүндөгү идеяларды алдын ала иштеп чыккан.
Бирок бул ишин аягына чыгарууга жетишкен эмес.
1024-жылдын 13-июлунда Гроне шаарында император каза болгон.
Анын керээзине ылайык, сөөгү өзү өзгөчө сүйгөн Бамберг шаарына жеткирилип, кафедралдык собордо жерге берилген.
Кунигунда мамлекеттик акылмандык көрсөтүп, 1024-жылдын сентябрына чейин регент катары бийликти өз колунда сактаган.
Андан кийин такка Салий династиясынан Конрад II келген.
Генрих II тарыхка Renovatio regni Francorum — «Франктар королдугун кайра жаратуу» урааны менен кирген.
Ал Оттондордун империялык универсализмин улуттук кызыкчылыктарды прагматикалык коргоого алмаштырган.
Анын чиркөө менен болгон мамилеси өзгөчө болгон: ал епископторду иш жүзүндө мамлекеттик аппараттын негизги таянычтарынын бирине айландырган, башкача айтканда, «мамлекеттик түйшүктүн бир бөлүгүн епископтордун ийнине жүктөгөн».
1007-жылы Бамберг епископтугунун негизделиши Генрихтин эң чоң мурастарынын бири болгон.
Бул кадам Бамбергди Европанын маанилүү руханий жана маданий борборуна айландырган.
1146-жылы Рим папасы Евгений III тарабынан Генрихтин ыйыктар катарына кошулушу анын жеке такыбалыгын гана эмес, Европанын жүрөгүндө христиандык тартипти бекемдөө боюнча эмгегин да таануу болгон.
Генрих IIнин өмүр баянынын акыркы бөлүгү аны жоокер жана дипломат катары гана эмес, герман мамлекеттүүлүгүнүн негиздерин өзгөрткөн терең ишенимдүү реформатор катары да көрсөтөт.
Бул мезгилде биз байыркы Римдин улуулугун кайра жаратуу жөнүндөгү кыялдардан баш тартып, бекем «Франктар королдугун» курууну көздөгөн башкаруучуну көрөбүз.
Бул мамлекетте монархтын эрки өзүм билем герцогдордун каалоолоруна эмес, Чиркөөнүн беделине таянууга тийиш болгон.
X кылымдын аягында, Генрихтин мурунку башкаруучуларынын тушунда империянын түштүгүндөгү герцогдордун бийлиги дээрлик падышалык деңгээлге жеткен.
Швабия менен Бавария мамлекеттик башкарууда өзгөчө роль ойноого талаптанып, уруулук бытырандылык рейхти бош байланышкан конфедерацияга айлантуу коркунучун жараткан.
Генрих II такка отургандан кийин алдына башка максат койгон: бирдиктүү жана борборлоштурулган мамлекет түзүү.
Оттон Iден айырмаланып, такты өз туугандары менен курчоого умтулбаган Генрих ири аристократия менен үй-бүлөлүк байланыштардан аң-сезимдүү түрдө алыстоого аракет кылган.
Ал жер ээликтерин өзүнүн мурунку башкаруучуларына караганда эркин башкарган, козголоңчуларды чечкиндүү жазалап, өз алдынча бийлик жүргүзүү аракеттеринин баарын баскан.
Азыркы тарыхчылар, анын ичинде Герд Альтхофф, Генрих II өзүнүн ата-бабаларына мүнөздүү болгон «ырайымдуулукка» анчалык ээ болбогонун белгилешет.
Ал Бавария менен Швабиядагы аракеттери көп жылдык жаңжалдарды жараткан катаал саясатчы болгон.
Бирок акырында дал ушул саясат борбордук бийликтин вертикалын олуттуу бекемдөөгө алып келген.
