Кийинчерээк Римде таажы кийген Ыйык Рим империясынын акыркы императору болууга тагдырлаш болгон Фридрихтин өмүр жолу 1415-жылы Тиролдогу Инсбрук резиденциясында башталган. Ал Ички Австриянын герцогу Эрнст Темир менен анын экинчи жубайы Цимбурга Мазовецкаянын үй-бүлөсүндө төрөлгөн.
Үй-бүлөнүн тун уулу катары Фридрих Габсбургдардын леопольдиндик бутагына таандык болгон. 1379-жылдагы тарыхый Нойберг келишимине ылайык, бул бутакка Штирия, Каринтия жана Крайна герцогдуктарын башкаруу укугу берилген. Бул аймактар жалпысынан Ички Австрия деп аталган.
Фридрихтин балалыгы ошол доордун катаал чындыгы менен коштолгон. Анын сегиз бир тууганынын ичинен үчөө гана бойго жеткенге чейин жашап калган.
Анын жанында кичүү иниси Альбрехт — келечектеги эрцгерцог Альбрехт VI, ошондой эле эки карындашы Маргарита жана Екатерина чоңойгон. Маргарита кийин Саксониянын курфюрст айымы болгон.
1424-жылы Фридрих болгону тогуз жашка чыкканда атасы каза болгон. Жаш мураскер расмий түрдө Фридрих V деген ат менен Ички Австриянын герцогу болгон, бирок чыныгы бийлик регент — анын таякеси Фридрих IV Австрийскийдин колуна өткөн.
Фридрихтин өз алдынча башкарууга болгон умтулуусу эрте эле пайда болгон. 1431-жылдан тартып ал өзүн бойго жеткен деп расмий таанууга жана бийликти өз колуна алууга өжөрлүк менен аракет кылган.
Бирок туугандары анын өтүнүчтөрүн улам четке кагып келишкен. 1435-жылы гана Австрия герцогу Альбрехт V — келечектеги герман падышасы Альбрехт II — жаш Фридрихке анын мыйзамдуу мурастык жерлерин башкарууну өткөрүп берген.
Бирок бийликке жетишүү тынчтык алып келген эмес. Дээрлик ошол замат кичүү иниси Альбрехт биргелешип башкарууга укуктуу экенин талап кыла баштаган.
Бул бир туугандардын ортосунда ондогон жылдарга созула турган узак жана чарчатуучу атаандаштыктын башталышы болгон.
1436-жылы өзүнүн диний жана саясий беделин бекемдөө максатында Фридрих Ыйык жерге чоң ажылык сапарга чыккан.
Бул сапарда аны көп сандаган ак сөөктөр коштоп жүргөн. Алардын көбү Ыйык Мүрзө орденинин рыцарлары деген наамга ээ болушкан.
Бул сапар жаш герцогдун Европа саясий аренасындагы кадыр-баркын олуттуу жогорулаткан.
Көп өтпөй саясий кырдаал Фридрихтин пайдасына өзгөрө баштаган.
1439-жылы анын таякеси жана мурдагы регенти Фридрих IV каза болгон. Натыйжада Фридрих маркумдун жаш мураскери Сигизмунд Австрийскийдин атынан Тироль менен Алдыңкы Австриянын регенти болуп калган.
Ага кайрадан иниси Альбрехт VIнын агрессивдүү талаптарына каршы турууга туура келген. Бирок Тиролдун өзүнө ишенимдүү аристократтарына таянган Фридрих бийлигин сактап калган.
Көп өтпөй анын таасири дагы кеңейген. Ал өзүнүн жээни Ладислав Постумдун атынан Австрия герцогдугунун регенти болгон.
Ладислав — эрте каза болгон падыша Альбрехт II менен Елизавета Люксембургскаянын уулу эле.
Ладислав толук бойго жеткенге чейин жашай албаса да, дал ушул мезгилде Фридрих Габсбургдар үйүнүн талашсыз башчысы катары бекемделген.
Бирок альбертиндик бутакка таандык жерлердеги анын регенттигине жергиликтүү ак сөөктөр ачык шектенүү менен мамиле кылышкан.
Падыша Альбрехт IIнин өлүмү анын бөлөсү Фридрихке жогорку бийликке жол ачкан.
1440-жылдын 2-февралында Франкфуртта князь-курфюрсттар чогулуп, аны бир добуштан Фридрих IV деген ат менен римдиктердин падышасы кылып шайлашкан.
Бирок титул дароо эле чоң бийлик берген эмес. Анын күчүнүн негизги таянычы мурдагыдай эле өзүнүн Ички Австриядагы жерлери — Штирия, Каринтия жана Крайна болгон.
Өзүнүн таасирин кеңейтүүгө аракет кылып, 1442-жылы Фридрих Цюрихтин бургомистри Рудольф Штюсси менен союз түзгөн.
Экөө Эски Цюрих согушунда Эски Швейцария конфедерациясына каршы күрөшүшкөн, бирок бул аскердик аракет Фридрих үчүн жеңилүү менен аяктаган.
Анын дипломатиясы болсо алда канча ийгиликтүү болгон.
1448-жылы Фридрих Ыйык Так менен Вена конкордатына кол койгон. Бул тарыхый документ Габсбургдар менен папалыктын мамилелерин жөнгө салып, 1806-жылы Ыйык Рим империясы жоюлганга чейин күчүндө болгон.
Фридрихтин амбицияларынын туу чокусу 1452-жыл болгон.
37 жашында ал Италияга чоң саякатка жөнөгөн. Анын эки негизги максаты болгон: болочок жубайы менен жолугушуу жана императордук таажы кийүү.
Анын тандаган жары Португалиянын падышасы Дуарте Iнин кызы, он жети жаштагы инфанта Элеонора болгон.
104 күнгө созулган оор деңиз сапарынан кийин Элеонора Ливорно шаарына келип түшкөн.
Ал өзү менен бирге Фридрихтин карыздарын азайтып, анын саясий позициясын бекемдөөгө жардам бере турган эбегейсиз сеп алып келген.
Фридрих менен Элеонора 24-февралда Сиена шаарында жолугуп, андан соң Римге жөнөшкөн.
Байыркы салт боюнча, таажы кийүү аземинин алдындагы түндү алар Римдин дубалдарынын сыртында өткөрүшкөн.
9-мартта алар салтанаттуу түрдө шаарга кирип, папа Николай V менен достук маанайда жолугушкан.
Бирок дипломатиялык кыйынчылыктар да болгон.
Миландын башкаруучусу Франческо I Сфорца менен болгон курч конфликттен улам Фридрих Монца соборунда сакталган Ломбардиянын Темир таажысын ала алган эмес жана Миландын архиепискобунун колунан Италиянын падышасы катары таажы кийүү мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган.
Фридрих кырдаалдан дипломатиялык жол менен чыккан.
Ал папаны аны Италиянын падышасы катары Германиядан атайын алып келинген герман таажысы менен таажы кийгизүүгө көндүргөн.
Бул азем 1452-жылдын 16-мартынын таңында, миландык элчилердин катуу нааразычылыгына карабастан өткөрүлгөн.
Ошол эле күнү түштөн кийин папа Фридрих менен Элеонораны никеге тургузган.
Акыры, 19-мартта, Ыйык Пётр соборунда Ыйык Рим чиркөөсүнүн вице-канцлери кардинал Франческо Кондульмер жубайларга ыйык май сүйкөп, папа Фридрих IIIнүн башына императордук таажыны кийгизген.
Ошентип, Фридрих Римдин өзүндө таажы кийген Ыйык Рим империясынын акыркы императору катары тарыхка кирген.
Анын чөбөрөсү Карл V кийин папа тарабынан таажы кийгизилген акыркы император болмок, бирок анын аземи Римде эмес, Болоньяда өтмөк.
Император болгондон кийин Фридрих өзүнө гана мүнөздүү өзгөчө башкаруу стилин көрсөткөн.
Ал өтө этияттыгы, атайын жай кыймылдаганы жана чечимдерди чексиз кийинкиге калтырууга болгон жакындыгы менен айырмаланган.
Анын сарайында кызмат кылган италиялык гуманист Энеа Сильвио Пикколомини, келечектеги папа Пий II, император бүт дүйнөнү «өз ордунда отуруп алып эле» багындыргысы келген деп тамашалаган.
Алгачкы тарыхчылар муну Фридрихтин алсыздыгы катары кабыл алышса, кийинчерээк айрым изилдөөчүлөр бул тактиканы анын саясий аман калуу ыкмасы катары чечмелешкен.
Аймактык жактан бири-биринен алыс жайгашкан зор ээликтерди башкарган Фридрих татаал кырдаал анын пайдасына өзгөргөнгө чейин өтө чыдамкайлык менен күтүүнү билген.
Жеке жашоосунда император жабык мүнөздүү болгон.
Замандаштары анын жубайы Элеонора жана өз балдары менен да эмоционалдык жакындык түзүүсү кыйын болгонун белгилешкен.
Кызуу кандуу иниси Альбрехттен жана келечектеги уулу Максимилиандан айырмаланып, Фридрих токтоо, дээрлик аскеттик жашоо образын карманган.
Ал турнирлерге жана майрамдарга негизинен кызматтык милдети үчүн гана катышып, бай дасторкондорду жана шаан-шөкөттү чындап жактырган эмес.
Кийинчерээк жаш Максимилиан шарапка, ызы-чуулуу тойлорго жана аялдарга кызыга баштаганда Фридрих буга олуттуу тынчсызданган.
Фридрихтин эмоционалдык алыстыгынан улам балдарды тарбиялоо жана билим берүү жоопкерчилигинин негизги бөлүгүн Элеонора өзүнө алган.
Бул аркылуу ал Габсбургдар династиясынын келечектеги көтөрүлүшүнө өтө маанилүү салым кошкон.
Бул татаал никеден беш бала төрөлгөн:
Кристоф — 1455-жылдын ноябрынан 1456-жылдын мартына чейин гана жашаган;
Максимилиан — 1459-жылдын 22-мартында төрөлүп, кийин атактуу император болгон;
Елена — 1460-жылдын ноябрынан 1462-жылдын февралына чейин жашаган;
Кунигунда — 1465-жылдын 16-мартында төрөлгөн;
Иоганн — 1466-жылдын августунан 1467-жылдын февралына чейин жашаган.
Алардын никесин бактылуу деп айтуу кыйын болгону менен, Элеоноранын өлүмү Фридрих үчүн оор сокку болгон.
Ал өмүрүнүн аягына чейин кайра үйлөнгөн эмес.
Императордун саясий демилгелери сейрек учурда өтө тайманбас көрүнгөн, бирок парадоксалдуу түрдө көп учурда ийгилик алып келген.
Анын бийликке келиши Альбрехт Vтин мураскерине камкордук кылуу шарты менен байланышкан.
Ладислав Постум төрөлгөндөн кийин Фридрих аны өз камкордугуна алган.
Иш жүзүндө ал Австриянын, Чехиянын жана Венгриянын мыйзамдуу башкаруучусу болгон жээнин туткун сыяктуу кармап турган.
Бул Фридрихке Төмөнкү Австрияны көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берген.
Ошол эле сыяктуу, ишенимдүү шериги Фридрих II фон Грабендин кеңешине таянып, ал Тиролдогу бөлөсү Сигизмунддун амбицияларын да чектеп турган.
Фридрихке каршы улам-улам көтөрүлүштөр чыгып турган.
1452-жылы Төмөнкү Австриянын сословиелери Ладиславды күч менен бошотуп алышкан.
Бирок императордун эң башкы ички душманы анын өз бир тууганы Альбрехт VI болгон.
Фридрих аны ачык согушта жеңе албагандыктан, көбүнчө кылдат саясий интригаларды колдонгон.
1462-жылы Альбрехт Венада көтөрүлүш чыгарып, императорду өзүнүн резиденциясында курчоого алган.
Ошол учурда Фридрихке Чехиянын падышасы Йиржи из Подебрад жардамга келген.
Акырында императордун атаандаштарын «баарынан узак жашап жеңүү» стратегиясы иштеген.
1457-жылы Ладислав каза болуп, Фридрих Төмөнкү Австрияны мыйзамдуу түрдө алган.
Көп өтпөй козголоңчу Альбрехт VI да каза болуп, Жогорку Австрия бир тууганы Фридрихке калган.
Тынымсыз конфликттерден улам императордук сарай жарым көчмөн жашоо образын карманган.
Сарай Грацтан Линцке, андан Винер-Нойштадтка көчүп турган.
Винер-Нойштадт Фридрихтин башкаруусунда кооз сепилге жана белгилүү «Жаңы монастырга» ээ болгон.
Император диний жактан бийлигин бекемдөөгө да аракет кылган.
1469-жылы ал бүгүнкү күнгө чейин бар болгон Ыйык Георгий орденин негиздеген.
Анын алгачкы кабыл алуу аземи Римдеги Латеран базиликасында папа Павел IIнин тушунда өткөн.
Ошондой эле Фридрих мурдагы башкаруучулар жетише албаган нерсеге жетип, Венада жана Винер-Нойштадтта епископтуктарды түздүргөн.
Бирок чыгыштан империяга коркунучтуу душман жакындап келе жаткан.
1463-жылы Осмон империясы Боснияны басып алып, анын чек аралары Габсбургдардын жерлерине өтө жакындаган.
1469-жылы түрктөр Крайнага басып киришкен, ал эми 1471-жылдан тартып Штирияга дээрлик жыл сайын кол сала башташкан.
1473–1483-жылдар аралыгында осмон атчан аскерлери Каринтияга беш жолу кыйратуучу чабуул жасап, көптөгөн адамдардын өлүмүнө жана чоң кыйроолорго себеп болушкан.
Ак сөөктөрдүн элди коргой албашы 1478-жылдагы Каринтия дыйкандарынын көтөрүлүшүнө алып келген.
Карапайым эл өз алдынча коргонуу союзун түзүүгө аракет кылган.
Осмон коркунучу Фридрихти «табор» деп аталган көптөгөн коргонуу жайларын — бекемделген чиркөөлөрдү жана сепилдерди — курууга мажбурлаган.
Кырдаал 1491-жылы осмондор Врпиле салгылашында оор жеңилүүгө учурагандан кийин гана жеңилдеген.
Чыгыштагы дипломатиялык фронтто Фридрих өзүнүн эң чоң ийгиликсиздиктеринин бирине туш болгон.
1459-жылдын 27-февралында ал өзүн Венгриянын падышасы деп жарыялап, күчтүү Матьяш Корвинге чакырык таштоого аракет кылган.
Бирок императордун аскердик таланты жетишсиз болгондуктан, кампания ийгиликсиз аяктаган.
Анын мурдагы катчысы, кийин папа Пий II болгон Энеа Сильвио Пикколомини Мантуадан Фридрихке кат жазып, бул жаңжалды токтотууну өтүнгөн.
Ал Венгрияны «бүт христиан дүйнөсүнүн калканы» деп атап, тышкы душмандардын басып кирүү коркунучу жөнүндө эскерткен.
Бул эскертүүлөргө жетиштүү көңүл бурулбай, кийин Чех-венгер согушу (1468–1478) жана кыйратуучу Австрия-венгер согушу (1477–1488) башталган.
1483-жылы Фридрих Венанын Хофбургунан Винер-Нойштадтка качууга аргасыз болгон.
Бирок Корвиндин аскерлери аны ошол жерден да курчап алышкан.
18 айга созулган курчоодон кийин 1487-жылы чеп кулаган.
Матьяш Корвин 1485-жылы Венанын өзүн да басып алып, өлгөнгө чейин шаарды өз колунда кармаган.
Курфюрсттардан жардам ала албаган император адегенде Грацка, андан кийин Линцке көчүп жүрүүгө аргасыз болгон.
Бирок Фридрих согуш талаасында жеңилип жатса да, династиялык саясатта өтө чоң ийгиликтерге жеткен.
Анын өмүрүндөгү эң чоң триумфтардын бири 1477-жылы болгон.
Карл Эр жүрөк каза болгондон кийин анын кызы жана эбегейсиз Бургундия байлыктарынын мураскери Мария Бургундская Фридрихтин уулу Максимилиан Австрийскийди күйөө катары тандаган.
Бул нике Габсбургдарды Европадагы үстөм күчтөрдүн бирине айлантып, тарыхта белгилүү болгон:
«Башкалар согушсун, сен болсо, бактылуу Австрия, нике кый!»
деген династиялык принципти даңазалаган.
Картайып бараткан монарх үчүн бийликтин мураскерлигин камсыз кылуу негизги максат болуп калган.
1486-жылдын 16-февралында Франкфурттагы рейхстагда алты курфюрст Максимилианды бир добуштан римдик-германдык падыша кылып шайлашкан.
Чехия бул добуш берүүгө катышкан эмес, анткени анын добушуна Корвин таасир эте алмак.
9-апрелде Фридрих Ахендеги уулунун таажы кийүү аземине сыймыктануу менен катышкан.
Мүнөздөрү бири-биринен абдан айырмаланганына карабастан, Фридрих уулунун дипломатиялык жөндөмүн тааныган.
Максимилиан атасынын негизги тең башкаруучусуна айланган.
Экөө биргелешип он жылдык земство тынчтыгын жарыялашкан.
1488-жылы Фридрих Виттельсбахтардын экспансиясын токтотуу үчүн күчтүү Швабия союзун түзүүнү демилгелеген.
Династиялык саясат кээде үй-бүлөлүк драмаларга да алып келген.
1487-жылы Бавария герцогу Альбрехт IV империялык жерлерди мыйзамсыз басып алып, андан кийин Фридрихтин кызы Кунигунданын колун сураган.
Ал басып алган ошол эле жерлерди никелик белек катары сунуштаган.
Фридрих башында макул болгон.
Бирок Альбрехт Регенсбургду да басып алгандан кийин император ачууланып, кудалашууну жокко чыгарган.
Бирок бул кабар Инсбрукка өз убагында жеткен эмес.
Натыйжада 1487-жылдын 2-январында Кунигунда Альбрехтке турмушка чыккан.
Максимилиандын дипломатиялык чеберчилиги гана кайнатасы менен күйөө баласынын ортосунда чоң согуш чыгып кетишине жол бербей калган.
1488-жылы Линцке барып жашай баштаган Фридрих башкаруусунун акыркы жылдарын княздар сунуштап жаткан Империялык реформага пассивдүү каршылык көрсөтүү менен өткөргөн.
Реформаларды Майнц архиепискобу Бертольд фон Геннеберг баштаган княздар тобу колдогон.
Фридрих бул өзгөрүүлөрдү өз бийлигине коркунуч катары кабыл алган.
Ал эми ортомчу ролун аткарган Максимилиан реформаларга кыйла ачык мамиле кылган.
Маданий жактан Фридрихтин мурасы кыйла бай болгон.
Ал музыкага колдоо көрсөтүп, Батыш Европанын ар кайсы жерлеринен таланттуу музыканттарды өз сарайына тарткан.
Анын болгону 110 томдон турган чакан китепканасы кийин чоң Bibliotheca Regiaнын, азыркы Австрия улуттук китепканасынын, түпкү негизи болуп калган.
1471-жылы Фридрих Нюрнбергдик чебер Эрхард Эцлаубга татаал астрономиялык аспаптарды, анын ичинде көчмө астролябияны жасоого буйрук берген.
Мындан тышкары Фридрих еврейлерди коргогон башкаруучу катары да белгилүү болгон.
Мунун айынан душмандары аны шылдыңдап, «Ыйык Рим императоруна караганда көбүрөөк еврейге окшош» деп аташкан.
Фридрих жана анын жубайы еврей окумуштууларына, анын ичинде кийин христиан-гебраист Иоганн Рейхлиндин мугалими болгон Яков бен Йехиэль Лоанска ачык колдоо көрсөтүшкөн.
Изилдөөчү Урсула Шаттнер-Ризер бул көрүнүштү алгачкы гуманизм идеялары менен байланыштырат.
Жаш Максимилиан башында ата-энесинин тынчсыздануусун жараткан антисемиттик көз караштарды көрсөтсө да, кийин анын мамилеси жумшара түшкөн.
Императордун өмүрүнүн акыркы мезгили Дунайдын аймагында өткөн.
1492-жылы ал Алтын жүн орденинин рыцары болуу урматына ээ болгон.
Бирок 1493-жылдын февралынан тартып анын ден соолугу кескин начарлай баштаган.
Улуу орозо маалында дарыгерлер анын сол бутунда ошол кезде «карылыктын күйүүсү» деп аталган ооруну аныкташкан.
Азыркы медицина бул абалды атеросклероздун оор түрү катары түшүндүрөт.
1493-жылдын 8-июнунда Линц сепилинде хирург Ганс Зайфф Орто кылымдар үчүн өзгөчө болгон жана майда-чүйдөсүнө чейин документтештирилген операция жүргүзүп, жабыркаган бутун кесип салган.
Башында 77 жаштагы Фридрих операцияны таң калычтуу деңгээлде жакшы көтөргөн.
Бирок 1493-жылдын 19-августунда Фридрих Линц шаарында каза болгон.
Анын өлүмүнүн себептери боюнча замандаштары ар кандай пикирде болушкан.
Айрымдары муну ампутациянын кесепеттери жана карылык менен байланыштырса, башкалары коонду ашыкча жегенден пайда болгон катуу ич өткөк себеп болгон деп айтышкан.
24-августта анын ички органдары Линцтеги приходдук чиркөөгө коюлган.
Осмон коркунучунан улам Максимилиандын кайтып келиши кечигип, императордун негизги акыркы сапарга узатуу аземи 1493-жылдын 6–7-декабрында гана Венадагы Ыйык Стефан соборунда өткөрүлгөн.
Фридрих кесилген буту менен кошо скульптор Николаус Герхарт жасаган кереметтүү күмбөзгө коюлган.
Бул күмбөз кеч Орто кылымдагы искусствонун чыныгы шедеврлеринин бири болуп, император каза болгондон жыйырма жыл өткөндөн кийин гана — 1513-жылы — толугу менен бүткөрүлгөн.
