Фридрих II Гогенштауфен — масштабы жана көп кырдуулугу үчүн тирүү кезинде эле «Дүйнөнүн керемети» (Stupor Mundi) деген лакап атка ээ болгон инсан. Фридрихтин атасы Генрих VI — 1190-жылы Фридрих Барбаросса каза болгондон кийин Вельфтерди талкалап, герман жерлерин өз бийлиги астында бириктире алган катаал император болгон. Ал эми энеси Констанция — улуу Сицилия падышасы Рожер IIнин кызы эле. Алардын 1185-жылы түзүлгөн никеси саясий эсепке негизделген союз болгон. Күйөөсүнөн он бир жаш улуу Констанция сеп катары бай Сицилия падышалыгына болгон укуктарын алып келген. 1189-жылы Вильгельм II Жакшы каза болгондон кийин ал түштүктөгү падышалыктын жалгыз мыйзамдуу мураскери болуп калган, бирок бийликке жолун узурпатор Танкред тоскон. Узакка созулган согуштан кийин гана, 1194-жылы, Генрих VI 25-декабрда Палермодо салтанаттуу түрдө таажы кийип, империя менен түштүктөгү падышалыкты бириктире алган.
Бул эбегейсиз мамлекеттин мураскеринин төрөлүшү чоң окуяга айланган. 1194-жылдын 26-декабрында Констанция күйөөсүнө түштүккө бара жатканда Ези шаарында толгоосу башталган. Өзүнүн кырк жашта экенин жана он жылдык баласыз никеси жаңы төрөлгөн баланын алмаштырылганы тууралуу ушактарды жаратышы мүмкүн экенин түшүнгөн ханыша өзгөчө чечкиндүүлүк көрсөткөн. Ал императордук чатырды түз эле шаар аянтына тигүүнү буйруп, шаардагы каалаган аялга төрөткө күбө болууга уруксат берген. Андан тышкары, ал ушактарга чекит коюу үчүн жаңы төрөлгөн баланы эл алдында эмизген. Ошого карабастан, Гогенштауфендердин душмандары Фридрих жөнөкөй касапчынын уулу болгон деген ушакты дагы көпкө чейин таратып жүрүшкөн. Чөмүлтүлгөндө эки улуу чоң атасынын урматына Фридрих Рожер деген ат алган бала өмүрүнүн алгачкы үч жылын сарайдагы интригалардан алыс, Сполето герцогунун үй-бүлөсүндө өткөргөн.
Бирок бейкапар балалык тез эле жокчулук жана аман калуу үчүн күрөш жылдарына алмашкан. 1196-жылы Генрих VI княздардан эки жаштагы уулун Германиянын падышасы катары таанытууга жетишкен, бирок 1197-жылдын 8-ноябрында Мессинада императордун күтүүсүз өлүмү бардык пландарды талкалаган. 1198-жылдын 27-ноябрында энеси да каза болгондон кийин кичинекей Фридрих ар түрдүү топтордун бийлик үчүн күрөшүндөгү барымтага айланган. Өлүмүнүн алдында Констанция акылман кадам жасап, уулунун камкордугун жана падышалыкты папа Иннокентий IIIгө лен катары өткөрүп берген. Бирок папа Римде турганда Сицилияны германдык ак сөөктөр — Марквард фон Аннвайлер, Дипольд фон Швайншпойнт жана канцлер Вальтер фон Пальяра — ортосундагы жаңжалдар бөлүп-жарып турган. 1201-жылы Марквард Палермону жана падышанын өзүн да басып алган. Тарыхчылар жаш Фридрихтин мүнөзү тууралуу кызыктуу сүрөттөмөнү сактап калышкан: душмандары аны кармоого аракет кылганда бала катуу каарданган, болгон күчү менен каршылык көрсөтүп, айласы кеткенде үстүндөгү кийимдерин айрып салган. Маркварддын 1202-жылы өлүшү бир камоочу-камкорчуларды экинчилери менен гана алмаштырган. 1207-жылы гана Фридрих кайра Вальтер фон Пальяранын коргоосуна өткөн.
1208-жылы Фридрихтин бойго жетиши жаңы доордун башталышын билдирген. Мамлекеттин казынасы бош, жерлер барондор тарабынан басылып алынган болчу, бирок жаш падыша темирдей эркке ээ эле. Папанын кеңеши боюнча ал өзүнөн он беш жаш улуу Констанция Арагонскаяга үйлөнгөн. Бул нике ага беш жүз рыцардын колдоосун алып келген жана алардын жардамы менен Фридрих мамлекетте тартип орното баштаган. 1209-жылы ал ак сөөктөрдүн көтөрүлүшүн чечкиндүү түрдө басып, мурда күч менен алынган бардык артыкчылыктарды кайра карап чыгарын жарыялаган. Чума эпидемиясы Констанциянын бир тууганынын жана көптөгөн жоокерлердин өмүрүн алып кеткенине карабастан, Фридрих аралдагы бийликти бекем кармап калган.
Ошол учурда Германияда императордук таажы үчүн Филипп Швабский менен Вельфтер династиясынан Оттон IV ортосунда күрөш жүрүп жаткан. 1208-жылы Филипп өлтүрүлгөндөн кийин Оттон жалгыз башкаруучу болуп калган, бирок берген убадаларын аткарбай, көп өтпөй папа менен мамилесин бузган. Иннокентий III өз катасын түшүнүп, мурдагы тарбиялануучусу Фридрихке көңүл бурган. 1211-жылдын сентябрында герман княздары Фридрихти император деп жарыялашкан. Түндүккө жол өтө кооптуу болчу: аны пизалыктардын флоту жана миландыктардын аскерлери аңдып турган. 1212-жылы куугунтуктоочулардан драмалуу түрдө качып баратып, Фридрих Ламбро дарыясынан ат менен өтүүгө мажбур болгон. Миландык жылнаамалар шылдыңдап, ал дарыянын суусунда «шымын куткарган» деп жазышкан. Ошого карабастан, 1212-жылдын сентябрында ал Боден көлүнө жетип, Оттон келгенге болгону үч саат калганда Констанц шаарына кирген.
Германия жеринде Фридрих чыныгы мамлекет башчысы сыяктуу аракет кылган. 1212-жылдын 26-сентябрында ал чех союздаштарын сыйлап, «Сицилиянын алтын булласына» кол койгон. Анын марттыгы жана жагымдуулугу көптөгөн барондорду өз тарабына тарткан. 1212-жылдын 9-декабрында ал Майнцта таажы кийген, ал эми 1213-жылы «Эгердин алтын булласында» чиркөөнүн укуктарын ырастаган. Акыркы жеңиш Оттондун 1214-жылы Бувин салгылашында жеңилүүсүнөн кийин келген. 1215-жылдын 24-июлунда Фридрих Ахенге кирип, Карл Улуунун тактысына салтанаттуу түрдө отурган жана легендарлуу императордун жаңы саркофагына мыктарды өзү кагып, бийликтин мураскерлигин баса белгилеген. Дал ошол учурда ал биринчи жолу крест жортуулуна катышууга ант берген. Бул маселе Төртүнчү Латеран соборунун негизги темаларынын бири болгон.
1216-жылы Иннокентий III каза болуп, Гонорий III папалык такка отургандан кийин Фридрих императордук коронацияга даярдана баштаган. Ал чиркөө менен мамлекеттин кызыкчылыктарынын ортосунда тең салмак сактоого аракет кылган. Уулу Генрихке Германиянын падышасы титулун алып берип, ошол эле учурда Сицилия менен Германиянын биригишинен папаны чочулатпоо үчүн анын сицилиялык титулдарын расмий түрдө жокко чыгарган. 1220-жылдын 22-ноябрында Римде Фридрих менен Констанция император жана императрица катары таажы кийишкен. 1220-жылдын декабрында Сицилияга кайтып келген Фридрих дароо Капуада сейм чакырып, 20 мыйзамдан турган «Капуа ассизаларын» чыгарган. Бул чыныгы юридикалык революция болгон: ал 1189-жылдан бери уруксатсыз курулган бардык сепилдерди бузууга, жеке согуштарды тыюуга жана артыкчылыктарды катуу көзөмөлдөөгө буйрук берген.
Фридрих II жаңы типтеги мамлекет куруп жаткан. 1224-жылы ал Неаполь университетин негиздеген — бул Европада монархтын эрки менен түзүлгөн жана чиркөөдөн көз каранды болбогон биринчи жогорку окуу жайы болгон. Ага дин кызматкерлери эмес, мамлекетке берилген юристтер жана чиновниктер керек эле.
Ошол эле учурда ал Сицилиядагы мусулман калкынын маселесин чечүүгө аракет кылган. 1222–1225-жылдардагы узак согуштан кийин Фридрих адаттан тыш чечим кабыл алган: миңдеген сарациндер Апулиядагы Лучера шаарына көчүрүлгөн. Ал душмандарын жок кылуунун ордуна, ислам динин тутууга уруксат берип, анын ордуна аскердик кызмат өтөөнү талап кылып, аларды өзүнө берилген кызматчыларга айландырган. Ошентип, мусулмандардын сурнайларынын үнү жана латын мыйзамдарынын жаңырыгы астында Гогенштауфендер үйүнүн күчүнүн туу чокусу да, ошол эле учурда анын келечектеги кулашынын башталышы да болгон империя калыптанып жаткан.
Фридрих II менен папа Гонорий IIIнүн мамилелери чыңалган. 1217–1221-жылдары Бешинчи крест жортуулунун аскерлери Египетте согушуп жаткан учурда император герман жерлериндеги бийлигин бекемдөөгө басым жасап, өзүнүн жеке катышуусун улам кийинкиге жылдырып турган. Бул Римдин нааразычылыгын күчөткөн. Гонорий III Фридрихтин дооматтарын көз жаздымда калтырып, Пьер де Куртенени Константинополдун падышасы деп атайылап жарыялаганда чыңалуу андан да күчөгөн.
Ошого карабастан, император толугу менен четте калган эмес: ал Ыйык жерге Бавария герцогу Людвигдин командачылыгы астында чоң флот жана аскер жөнөткөн. Бирок папалык легат Пелагийдин текебердиги катастрофага алып келген. Фридрихтин негизги күчтөрүнүн келишин күтпөстөн, Пелагий султан аль-Камилдин Дамиеттанын ордуна Иерусалимди кайтарып берүү тууралуу пайдалуу сунушун четке каккан. Натыйжада 1221-жылы Дамиетта жоготулуп, крест жортуулу толук ийгиликсиз аяктаган. Гонорий III императордун жоктугу үчүн күнөөнү ага жүктөгөн, ал эми жоокерлерди азык-түлүк менен камсыз кылып турган Фридрих курияны калп айтууда айыптаган.
Кайчы пикирлерди Тевтон орденинин улуу магистри Герман фон Зальцанын ортомчулугу менен убактылуу жумшартууга мүмкүн болгон. 1222-жылы биринчи жубайы Констанция каза болгондон кийин Фридрих папанын Иерусалим тактысынын мураскери болгон он бир жаштагы Иолантага — Изабеллага — үйлөнүү сунушун кабыл алган. 1225-жылдын ноябрында түзүлгөн бул никенин терең саясий мааниси болгон: Иерусалимдин падышасы болгондон кийин Фридрих Ыйык жерди бошотууга түздөн-түз жеке кызыкдар болуп калган. Үйлөнүү тоюнан кийин эле ал өзүнүн катаал мүнөзүн көрсөтүп, жаңы кайнатасы Иоанн де Бриеннди титулунан ажыратып, өзүн расмий түрдө Иерусалимдин башкаруучусу деп жарыялаган.
Жортуулга даярдык Түндүк Италиядагы кырдаал курчуп жаткан маалда жүргүзүлгөн. 1226-жылы Фридрих Ломбардиянын эркин коммуналарынын үстүнөн императордук бийликти калыбына келтирүүнү көздөп, Кремонада сейм чакырган. Буга жооп катары шаарлар Ломбард лигасын кайра түзүп, Альп ашууларын бөгөп, императордун герман княздары менен байланышын үзүшкөн. Бул жаңжал ондогон жылдарга созулган.
Бирок 1227-жылы Гонорий IIIнүн ордуна келген папа Григорий IX крест жортуулу боюнча берилген антты дароо аткарууну талап кылган. 1227-жылдын августунда Фридрих акыры Бриндизиден деңизге чыккан, бирок үч күндөн кийин башталган эпидемиядан улам кайтып келген. Папанын чыдамы түгөнгөн. 1227-жылдын 29-сентябрында Григорий IX Фридрихти ооруну жасалмалады деп айыптап, чиркөөдөн чыгарган.
Чиркөөдөн чыгарылган адам катары формалдуу түрдө крест жортуулун жетектөөгө укугу жок болсо да, Фридрих 1228-жылы кайрадан жолго чыккан. Бул учурда анын экинчи жубайы Иоланта төрөт учурунда каза болуп, алардын уулу Конрад Иерусалимдин мураскери болуп калган.
Ыйык жерге келген Фридрих папага баш ийген жергиликтүү рыцардык ордендердин дээрлик эч кандай колдоосуна ээ болгон эмес. Ошондо ал өзүнүн негизги куралын — Египеттин султаны аль-Камиль менен жашыруун сүйлөшүүлөрдү — колдонгон. Тамплиерлер императордун кыймылдары жөнүндө султанга маалымат берип, ага чыккынчылык кылууга аракет кылып жаткан учурда Фридрих менен аль-Камиль болуп көрбөгөндөй келишимге жетишкен.
1229-жылдын 11-февралында он жылдык тынчтык келишими түзүлгөн: христиандар Иерусалимди, Вифлеемди жана Назаретти алышкан, бирок Аска күмбөзү менен аль-Акса мечити мусулмандардын көзөмөлүндө калган. 1229-жылдын 18-мартында Фридрих II Ыйык Мүрзө храмында таажыны өз башына өзү кийгизген. Бул тарыхта максаты кан төгүү аркылуу эмес, дипломатиялык эсеп менен ишке ашкан биринчи крест жортуулу болгон. Бирок бул папанын ачуусун гана күчөтүп, ал Иерусалимге интердикт салган.
1229-жылы Италияга кайтып келген Фридрих өз жерлерин кайнатасы Иоанн де Бриенн жетектеген папалык аскерлер басып алганын көргөн. Император жоготкон жерлерин чагылгандай тез кайтарып алган. 1230-жылы Сан-Джерманодо тынчтык келишими түзүлүп, анын чиркөөдөн чыгарылышы жокко чыгарылган.
Салыштырмалуу тынчтык Фридрихке Сицилия падышалыгынын ички түзүлүшү менен алектенүүгө мүмкүнчүлүк берген. 1231-жылдын августунда ал ошол мезгил үчүн революциялык мыйзамдар жыйнагы болгон «Мельфи конституцияларын» (Liber Augustalis) жарыялаган.
Фридрих жеке феодалдык согуштарды тыюу жана феодалдык кошуундарды сарацин жалданма аскерлеринен турган туруктуу армия менен алмаштыруу аркылуу феодалдык өз алдынчалуулукту дээрлик жок кылган. Ал бирдиктүү сот системасын киргизип, анда ордалиялар — «Кудайдын соттору» — күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү жана документтик далилдер менен алмаштырылган.
Илимге жана коомдук тартипке өзгөчө көңүл бурулган. 1231-жылдагы Салерно эдикти Европада биринчи жолу дарыгер менен дарыканачынын кесиптерин юридикалык жактан бөлүп, медициналык билим берүүнүн катуу стандарттарын орнотуп, дары-дармектердин бааларын бекиткен. Фридрихтин падышалыгында медицина мамлекеттин камкордугундагы тармакка айланып, беш жылдык окууну жана милдеттүү практиканы талап кылган.
Император түштүктү тартипке келтирип жатканда Германияда, түндүктө, катастрофа жакындап келе жаткан. Княздардын көзөмөлүндө падыша болуп калган анын тун уулу Генрих атасынын кызыкчылыктарына түздөн-түз каршы саясат жүргүзө баштаган. Өз бийлигин бекемдөөгө аракет кылып, Генрих жогорку ак сөөктөргө кысым көрсөткөн. Натыйжада 1232-жылы Фридрих феодалдардын берилгендиги үчүн Германиядагы императордук реалдуу бийликти дээрлик жок кылган «Княздардын пайдасына чыгарылган токтомду» ырастоого аргасыз болгон.
Чыр ачык көтөрүлүшкө айланган. Генрих Ломбард лигасы менен союз түзүп, оппозицияны чогултууга аракет кылган. 1235-жылы Фридрих Германияга армиясыз келген, бирок анын бедели ушунчалык күчтүү болгондуктан, уулунун тарапташтары тез эле тарап кетишкен.
Вормста Генрих атасынын бутуна жыгылып, кечирим сураган, бирок Фридрих кечиримсиз болгон: ал уулун таажыдан ажыратып, өмүрүнүн акырына чейин түрмөгө каматкан. Генрихтин тагдыры кайгылуу аяктаган — 1242-жылы 31 жашында каза болгон.
Козенца соборунда анын сөөгүнө жүргүзүлгөн соңку изилдөөлөр пес оорусунун белгилерин аныктаган. Бул анын обочолонушуна жаңыча көз караш берет: балким, бул атасынын ачуусу менен гана эмес, коркунучтуу оору менен да байланыштуу болгон. Германиянын тактысына Фридрихтин башка уулу — Конрад IV шайланган.
1235-жылы Майнцта Фридрихтин жеңишин даңазалаган зор гофтаг өткөн. Бул жерде немис тилинде жарыяланган биринчи мыйзамдар жыйнагы — «Майнц жер тынчтыгы» жарыяланган. Император Вельфтер үйү менен расмий түрдө элдешип, Оттон Балага Брауншвейг-Люнебург герцогу титулун берген.
Ошол эле учурда анын үчүнчү никеси — Англиянын падышасы Генрих IIIнүн карындашы Изабелла Английская менен никеси — түзүлгөн. Бул герман оппозициясын тышкы колдоонун маанилүү булагынан ажыраткан.
Фридрихтин өмүр баянында 1236-жылы Фульдада болгон окуя өзгөчө орунда турат. Тегирмендеги өрттөн кийин еврейлер христиан балдарын ритуалдык түрдө өлтүрдү деп айыпталган. Германияда погромдор башталган учурда Фридрих XIII кылым үчүн болуп көрбөгөндөй рационалдуулук көрсөткөн.
Ал мурда иудаизмди тутуп, кийин христиан динин кабыл алган окумуштуулардан кеңеш түзгөн. Алар иудаизмдин сырларын билишет, бирок эми жашырышпайт деп эсептеген. Алардын корутундусуна таянып, император еврейлерди кан колдонуу жөнүндөгү айыптоолордон толугу менен актаган жана империяда «кандуу жалаага» тыюу салган жарлык чыгарган.
1237-жылы Фридрих Ломбард лигасын биротоло талкалоо үчүн Германиядан түбөлүккө кеткен. 27-ноябрда Кортенуова салгылашы болуп, шаарлар кыйратуучу жеңилүүгө дуушар болушкан.
Император жеңишин Кремонада байыркы Римдеги триумф сыяктуу майрамдаган: шаар аркылуу Венеция дожунун туткунга түшкөн уулун миландыктардын согуш арабасы — карроччого — байлап алып өтүшкөн. Анын артынан султан белек кылган согуш пили көрсөтүлгөн.
Анын бийлигинин күчөгөн мезгили ири курулуштар менен да белгиленген. Архитектор Риккардо да Лентини император үчүн Апулиядагы табышмактуу Кастель-дель-Монте сыяктуу фортификация жана архитектура шедеврлерин курган. 1239–1241-жылдары Фридрих 225тен ашык сепилди калыбына келтирип же жаңысын куруп, Сицилия падышалыгында кубаттуу коргонуу тармагын түзгөн.
Бул мезгилдин акыркы жылдары чиркөө менен жаңы согуштун башталышы менен белгиленген. Фридрих никесиз төрөлгөн уулу Энцону Сардиниянын падышасы деп жарыялагандан кийин папа Григорий IX 1239-жылы императорду кайрадан чиркөөдөн чыгарган.
Фридрихке каршы катуу каралоо өнөктүгү башталган: аны Антихрист деп аташкан. Буга жооп кылып император Римди курчоого алып, деңизде демилгени өз колуна алган. 1241-жылдын 3-майында Джильо салгылашында сицилиялык-пизалык флот папа чакырган соборго прелаттарды алып бара жаткан генуялыктарды талкалаган. Жүздөн ашык жогорку чиркөө иерархы туткунга түшкөн.
Римге жол ачылган, бирок 1241-жылдын 22-августунда Григорий IX күтүүсүздөн каза болгон. Негизги душманынын өлүмү бийликте убактылуу боштук жаратып, Европа Фридрих универсалдуу империя жөнүндөгү кыялын толугу менен ишке ашыра алабы деген суроонун жообун күтүп калган.
Фридрих IIнин өмүрүнүн жана башкаруусунун акыркы этабы — анын империясынын улуулугу чыныгы апокалиптикалык чакырыктарга туш болгон мезгил. Император тынчы жок Италияны баш ийдирүү жана Рим менен чексиз талаш-тартыштар менен алек болуп турган учурда христиан дүйнөсүнүн чыгыш чек араларында Европа буга чейин көрбөгөн коркунуч пайда болгон.
1237-жылы эле доминикандык кечил Юлиан монгол аскерлеринин жакындап келе жатканы тууралуу кабар алып келген, бирок өз ара чыр-чатактарга баткан батыш монархтары жакындап келе жаткан катастрофанын масштабын баалашкан эмес.
Кырсык 1241-жылдын жазында болгон. 9-апрелде монголдор Легницада поляк аскерлерин талкалашкан, эки күндөн кийин Шайо дарыясындагы салгылашта Венгриянын падышасы Бела IV жеңилген.
Венгрия талкаланып, Бела IV качып жүрүп императордон жардам сурап жатканда Фридрих II таң каларлык, атүгүл кооптондурарлык токтоолук көрсөткөн. Анын папа Григорий IX менен болгон жаңжалы ушунчалык тереңдеп кеткендиктен, жалпы душмандын алдында да биримдикке жетүү мүмкүн эмес болгон.
Фридрих папанын тарапташтары деп эсептеген венгрлерди куткарууга бардык күчтөрүн жөнөтүүгө шашкан эмес. Анын ордуна «Альптын бул тарабындагы» коргонууну бекемдөөгө көңүл бурган. Ал Швабия, Австрия жана Богемиядагы вассалдарына талаа салгылашууларынан качууга, сепилдерди бекемдөөгө жана азык-түлүк топтоого буйрук берген.
Анын Батый менен жашыруун союз түзгөнү тууралуу ушактар да тараган. Бул ушактарга императордун хандын баш ийүү талабына берген ирониялуу жообу да түрткү берген: Фридрих тамаша иретинде, шумкар менен аңчылыкты мыкты билгендиктен, монгол башкаруучусунун сарайында жакшы шумкарчы боло аларын айткан.
Ошого карабастан, анын аскердик көрсөтмөлөрү абдан так болгон. Ал монголдордун тактикасы күчтүү таш сепилдерге каршы начар экенин түшүнгөн жана негизги үмүтүн дал ошол сепилдерге арткан. Улуу хан Өгөдөй каза болгондон кийин монгол аскерлери кайра Чыгышка кайтып кетишкен.
1241-жылы Григорий IX өлгөндөн жана Целестин IVнүн кыска башкаруусунан кийин папалык так бир жарым жыл бош калган. Акыры 1243-жылдын 25-июнунда Иннокентий IV папа болуп шайланган.
Башында Фридрих бул дайындоону кубаныч менен кабыл алган, анткени мурда кардинал менен достук мамиледе болгон. Бирок чындык башкача болуп чыккан. «Мен кардиналдын достугун жоготтум, бирок мунун ордуна папанын душмандыгын жоготтум», — деп тамаша менен белгилеген ал.
Витербодогу көтөрүлүштөн кийин жаңжал кайра күчөгөн. Иннокентий IV өтө таланттуу жана катаал дипломат болуп чыгып, жашыруун түрдө Лионго качып кеткен. Ал жерде 1245-жылы Лион соборун чакырган.
Бул собор акыркы ажырымдын символу болгон. Папа Фридрихти тактан түшүрүлгөн деп жарыялап, ага каршы ересь, сарациндер менен байланыш, гарем кармоо жана Ыйык жерге чыккынчылык кылуу сыяктуу айыптоолорду койгон.
Европа жарандык согуштардын башаламандыгына чөмүлгөн. Германияда папа «анти-падышаларды» — адегенде Генрих Распени, андан кийин Вильгельм Голландскийди — колдогон.
Сицилиянын өзүндө да императордун жакын адамдарынын кутуму бышып жетилип жаткан. Ал 1246-жылы гана ашкереленген. Уламыш боюнча, Фридрих орозо учурунда аны өлтүрүүгө аракет кылган чыккынчыларды сокур кылган.
Фридрихтин башкаруусунун акыркы жылдары бир катар оор соккулар менен коштолгон. 1247-жылдын июлунда мурда ишенимдүү болгон Парма көтөрүлүш чыгарган. Фридрих шаарды курчоого алып, анын жанында жыгачтан чоң чеп куруп, өзүнө ашыкча ишенип аны «Виттория» — «Жеңиш» деп атаган.
Ал казынасын, сарайын, атүгүл жаныбарлар коллекциясын да ошол жерге көчүрүп, убактысын аңчылык менен өткөргөн. Бирок 1248-жылдын 18-февралында Пармалыктар тайманбас чабуул жасап, императордук лагерди басып алып өрттөп салышкан. Казынаны жана абройду жоготуу оор кесепеттерге алып келген: император Борбордук Италиянын үстүнөн көзөмөлүн жоготкон.
Жеке трагедияларга 1249-жылы Фоссальта салгылашында анын сүйүктүү уулу Энцонун туткунга түшүшү кошулган. Энцо Болоньяда камалып, өмүрүнүн акырына чейин ошол жерде калган.
Дал ошол мезгилде Фридрихтин эң жакын кеңешчиси, укук илиминин генийи Пьетро делла Винья да кулаган. Коррупцияга жана монархты ууландырып өлтүрүүгө аракет кылууга айыпталган Пьетронун көзү оюлуп, ал түрмөдө каза болгон. Мунун баары Фридрихти терең жалгыздыкка калтырган.
Ошого карабастан, император кайра чабуулга өтүүгө күч таап, 1250-жылы Чинголиде папалык аскерлерди талкалап, Романьяны кайра көзөмөлүнө алган.
«Дүйнөнүн кереметин» өлүм күтүүсүздөн тапкан. 1250-жылдын 13-декабрында ичинин катуу оорушунан — сыягы, дизентериядан — азап тарткан Фридрих Фьорентино сепилинде каза болгон.
Тагдырдын тамашасы: ага бир кезде «гүлгө байланыштуу аталышы бар жерде» өлөрү айтылган экен. Ошондуктан ал көп жылдар бою Флоренциядан качып жүргөн, бирок тагдыр аны Апулиядагы Фьорентино сепилинде тапкан.
Анын никесиз төрөлгөн уулу Манфред атасын жаздык менен муунтуп өлтүргөн деген уламыштар тараган. Бирок Палермодогу Фридрихтин мумиясына жүргүзүлгөн заманбап изилдөөлөр уулануу же зордук-зомбулук версиясын тастыктаган эмес.
Император бул дүйнөдөн жөнөкөй түрдө — цистерциандык кечилдин кийимин кийип — кеткен. Артында улуу кыялдын урандыларын жана тактыны уулдары Конрад менен Манфредге сактап калууга аракет кылган керээзин калтырган.
Бирок Гогенштауфендер династиясы анын өлүмүнөн кийин узак жашай алган эмес: кийинки ондогон жылдарда анын балдары менен неберелери түрмөлөрдө же өлүм жазасына тартылып каза болуп, империя ыдыраган.
Фридрих II тарыхта башкаруучу катары гана эмес, өз доорунун эң улуу интеллектуалдарынын бири катары да калган. Ал Сицилияны «маданияттарды бир жерге топтогон айнекке» айландырган.
Дал анын сарайында Сицилия поэзия мектеби пайда болуп, сонеттер биринчи жолу латын тилинде эмес, эл сүйлөгөн италия тилинде жазыла баштаган.
Фридрих Леонардо Фибоначчинин колдоочусу болгон жана мусулман философтору менен кат алышып, аларга рухтун өлбөстүгү жана дүйнөнүн түзүлүшү тууралуу суроолорду берген. Бул суроолор «Сицилиялык суроолор» деп белгилүү.
Анын билимге болгон умтулуусу кээде таң калыштуу жана катаал формаларга ээ болгон. Жылнаамачы Салимбене Пармский анын эксперименттерин сүрөттөгөн: Фридрих эки адамды тамактандырып, бирин уктоого, экинчисин аңчылыкка жөнөтүп, кийин алардын денесин ачып, тамак сиңирүүнүн сапатын салыштырган имиш.
Ошондой эле ал балдарды толук тынчтыкта өстүрүп, адамзаттын «алгачкы тилин» билүүгө аракет кылганы айтылат.
Анын «Канаттуулар менен аңчылык кылуу өнөрү» (De Arte Venandi cum Avibus) аттуу китеби бүгүнкү күнгө чейин Европада догмаларга эмес, түз байкоого негизделген биринчи илимий орнитологиялык эмгек катары каралат.
Фридрихтин инсандыгына берилген баалар ар дайым карама-каршы болуп келген. Рим үчүн ал «аюунун таманы бар желмогуз» жана Антихрист болгон. Данте Алигьери үчүн ал еретик болуп, анын тагдыры тозоктун алтынчы айлампасында деп сүрөттөлгөн.
Ал эми араб дүйнөсү үчүн Фридрих таланттуу монарх жана мусулмандардын досу катары белгилүү болгон. Кайра жаралуу жана Рисорджименто доорлорунда аны «тактагы биринчи заманбап адам» жана италиялык улуттун атасы деп аташкан.
