Миң жылдык тарыхы бар Ыйык Рим империясынын акыркы башкаруучусу болуу тагдыры жазылган монархтын өмүр жолу Италиянын жылуу күнүнүн астында башталган.
Франц Тоскананын ажайып борбору Флоренцияда, бул жерлерди 1765–1790-жылдары башкарган улуу герцог Леопольд II менен анын жубайы, Испаниянын королу Карл IIIнүн кызы Испаниялык Мария Луизанын үй-бүлөсүндө төрөлгөн.
Жаш эрцгерцогдун балалыгы чыныгы бактылуу өткөн. Ал жумшак жана кечиримдүү Флоренция сарайында, көптөгөн бир туугандарынын арасында чоңойгон.
Бирок анын үй-бүлөсү мындай бейкапар жашоо түбөлүккө созулбасын жакшы түшүнгөн. Францтын таякеси, Ыйык Рим империясынын императору Иосиф II эки никесинен тең тирүү калган балалуу болгон эмес. Демек, келечекте улуу тактыны дал ушул жаш флоренциялык мурасташы керек болчу.
1784-жылы баланы жогорку тагдырына даярдоо үчүн жаш эрцгерцогду үй-бүлөсүнөн ажыратып, Венадагы императордук сарайга жөнөтүшкөн.
Бул жерде Иосиф II анын тарбиясын жеке өзү жетектеген. Мындай өзгөрүү жаш Франц үчүн чыныгы шок болгон.
Императордун катаал жана аскеттик режими Леопольддун үйүндөгү жылуулуктан кескин айырмаланган.
Иосиф өзүнүн жээнине өтө нааразы болгон. Каттарында ал Францты ачык эле «физикалык өнүгүүсү артта калган» деп атап, анын «кыймылдары жана жүрүм-туруму олдоксон» экенин белгилеген жана аны «эркелетилген апасынын баласынан башка эч нерсе эмес» деп айыптаган.
Император катаал жыйынтык чыгарган:
«Ага он алты жылдан ашык убакыт бою кандай мамиле жасалганы өзүнүн жеке коопсуздугун сактоо жашоодогу жалгыз маанилүү иш деген иллюзияны анын ичинде сөзсүз бекемдеши керек эле».
Франц өз алдынча жетекчилик кылууга жана көз карандысыз ой жүгүртүүгө таптакыр жөндөмсүз деп эсептеген Иосиф ага карата «коркуу жана кыйынчылыктарга» негизделген катуу кайра тарбиялоо ыкмасын иштеп чыккан.
Жаш жигитти атайылап айланасындагы адамдардан обочолонткон. Мунун жардамы менен анын мүнөзүн чыңдап, өз алдынча болууга үйрөтөбүз деп үмүттөнүшкөн.
Франц катаал таякесинен калчылдап коркконуна карабастан, ошол эле учурда ага терең суктанган.
Бул катуу мектептин акыркы этабы армия болгон. Франц Венгрияда жайгашкан полкко кызмат өтөөгө жөнөтүлгөн.
Көпчүлүктү таң калтыргандай, жаш жигит аскердик тартипке салыштырмалуу оңой көнүп кеткен.
1789-жылы ал 1788–1791-жылдардагы Австрия-Түркия согушунун жүрүшүндө Белградды курчоого катышып, биринчи согуштук тажрыйбасын алган.
1790-жылы Иосиф II каза болуп, императордук таажыны Францтын атасы Леопольд кабыл алган.
Жаш эрцгерцог үчүн бул чоң саясат менен биринчи реалдуу таанышуу мезгили болгон — ал Венада Леопольддун орун басарынын милдеттерин аткара баштаган.
Жаңы император өзү болсо кеңири ээликтерин тынымсыз кыдырып, маркум Иосиф IIнин катаал реформаларына каршы чыккан калктын катмарларынын ишенимин кайра кайтарууга аракет кылып жүргөн.
Эбегейсиз нервдик чыңалуу Леопольддун ден соолугун тез начарлаткан.
1791-жылдын кышында ал катуу ооруп, 1792-жылдын башында абалы кескин начарлай баштаган.
Ошол эле жылдын 1-мартында күндүз Леопольд болгону 44 жашында күтүүсүздөн каза болгон.
Бул трагедиядан бир аз мурда гана жыйырма төрт жашка чыккан Франц императордук бийликтин оор жүгүн өзү күткөндөн кыйла эрте көтөрүүгө аргасыз болгон.
Анын башкаруусу болуп көрбөгөндөй геосаясий бороон-чапкындардын доорунда башталган.
Ыйык Рим империясынын башчысы жана Борбордук менен Чыгыш Европадагы эбегейсиз аймактардын башкаруучусу катары жаш Франц Француз революциясынын окуяларын, андан кийин Наполеон Бонапарттын тездик менен кеңейишин барган сайын көбүрөөк тынчсыздануу менен байкап турган.
Француз коркунучу ал үчүн эки тараптуу мааниге ээ болгон.
Монархты аймактык басып алуулар гана эмес, жеңүүчү француз армиялары өз найзалары менен кошо алып келген радикалдуу социалдык жана саясий реформалар да коркуткан.
Вена менен Париждин мамилеси эң жогорку чыңалууга жеткен.
1793-жылы, Францтын башкаруусунун башында, француз революционерлери анын өз таежеси — тактан кулатылган Людовик XVIнын жубайы, ханыша Мария Антуанеттаны гильотинада өлүм жазасына тартышкан.
Белгилей кетчү нерсе, император өзү анын трагедиялуу тагдырына салыштырмалуу кайдыгер мамиле кылып, туугандык сезимдерден көбүрөөк мамлекеттик кызыкчылыктарды жетекчиликке алган.
Көп өтпөй Франц Ыйык Рим империясын революциялык Францияга каршы узакка созулган согуштардын чынжырына тарткан.
1794-жылы Фландрия кампаниясынын жүрүшүндө бир нече убакыт союздаш аскерлерди өзү да жеке башкарган.
Бирок кийин командалыкты өзүнүн бир тууганы — көрүнүктүү кол башчы, Тешен герцогу эрцгерцог Карлга акылдуулук менен өткөрүп берген.
Бардык аракеттерге карабастан, австриялык курал Наполеондун аскердик генийине каршы күрөштө ийгиликсиздиктерге учураган.
Кампо-Формио тынчтык келишиминин шарттары боюнча Франц стратегиялык маанилүү Рейндин сол жээгин Францияга берүүгө аргасыз болуп, анын ордуна Венеция менен Далмацияны алган.
Бирок тынчтык узакка созулган эмес.
Көп өтпөй император Экинчи коалиция согушунун отунда өз армияларын кайрадан француздарга каршы жөнөткөн.
Европанын саясий көрүнүшү кайтарылгыс түрдө өзгөрүп жатканын түшүнгөн Франц болуп көрбөгөндөй кадамга барган.
1804-жылдын 11-августунда Наполеондун өзүн француздардын императору деп жарыялоосуна жооп катары ал Франц I деген ат менен Австриянын мурастык императору титулун кабыл алганын жарыялаган.
Байыркы империялык мыйзамдардын көз карашынан алганда бул акт өтө күмөндүү болуп, калыптанган укукка түздөн-түз карама-каршы келген.
Бирок Наполеон алдын ала бул саясий өзгөрүүгө үн катпастан макулдук берген жана чечим ишке ашырылган.
Кийин белгилүү болгондой, Франц окуяларды алдын ала сезген.
Үчүнчү коалиция согушунда австриялык армия Аустерлиц салгылашында кыйратуучу жеңилүүгө учураган.
Андан кийин түзүлгөн Пресбург тынчтык келишими Австрияга өтө оор сокку уруп, Ыйык Рим империясынын акыркы кыйрашына кириш сөз болуп калган.
Окуялар өтө тез өнүккөн.
1806-жылдын июлунда Париждин эбегейсиз басымы астында Бавария жана дагы он беш герман мамлекети Наполеон протектор деп салтанаттуу жарыяланган Рейн союзун түзүү жөнүндөгү уставга кол коюшкан.
Бул мамлекеттер империялык рейхстагга империянын курамынан дароо чыгып жатканын расмий билдиришкен.
22-июлда Наполеон Францка катуу ультиматум коюп, акыркы соккуну урган.
Ал Францтан 10-августтан кечиктирбестен Ыйык Рим империясынын императору титулунан баш тартууну талап кылган.
Беш күн өткөндөн кийин, кырдаалдан чыгуунун жолу жок экенин түшүнгөн Франц сөзсүз болчу нерсеге моюн сунган.
Тарыхый кайрылуусунда француз ультиматумун дипломатиялык түрдө айтпай, Пресбург тынчтыгынан кийин императордук милдеттерин аткаруу үчүн колунан келгендин баарын жасаганын билдирген.
Бирок Рейн союзунун түзүлүшү ага мурда берген антына ылайык империяны мындан ары башкара албай турганын түшүндүргөн.
Франц салтанаттуу түрдө мындай деп жарыялаган:
«Ушуну менен биз империянын мамлекеттери менен ушул убакка чейин бизди бириктирип келген байланыш токтотулду деп эсептей турганыбызды жарыялайбыз».
Ушул кыска билдирүү менен герман улутунун Ыйык Рим империясынын миң жылдык тарыхы аяктаган.
Ошол эле учурда Франц өзүнүн бардык мурастык ээликтерин империялык юрисдикциядан юридикалык жактан чыгарып, мындан ары Австриянын императору Франц I катары гана башкарууну уланткан.
Жеңилүүлөр менен келише албаган Франц 1809-жылы жаңы кагылышуу сөзсүз болот деген бүтүмгө келген.
Венадагы согушту жактаган сарай чөйрөлөрүнүн басымына моюн сунуп, ал Францияга кайрадан кол салган.
Австриялыктар Наполеондун негизги көңүлү жана күчтөрү Испаниядагы Пиреней согушуна тартылганынан пайдаланып, ийгиликке жетебиз деп үмүттөнүшкөн.
Бирок үмүттөр кыйраган — Австрия кайрадан талкаланган.
Кемсинтүү мурда болуп көрбөгөндөй болгон.
Франц өзүнүн аймактарынын бир бөлүгүн Француз империясына берүүгө жана кыйратуучу Континенталдык системага кошулууга гана эмес, династиялык союзга да барууга мажбур болгон.
Ал өзүнүн кызы Австриялык Мария Луизаны башкы душманы Наполеон Бонапартка турмушка берген.
Чексиз Наполеон согуштары Австрияны өтө алсыраткан.
Мамлекет деңизге чыгуучу жолун толугу менен жоготуп, герман княздыктарынын арасындагы мурдагы талашсыз үстөмдүгү өлүм коркунучуна кабылган.
Лидерлик макам акырындык менен күч алып жаткан Пруссия падышалыгына өтө баштаган.
1813-жылы гана Австрия француз үстөмдүгүнө каршы бешинчи жана акыркы жолу чыгууга күч тапкан.
Улуу Британия, Россия, Пруссия жана Швеция менен күчтүү коалиция түзүп, Австрия империясы Наполеондун гегемониясын биротоло кулатууда негизги ролдордун бирин аткарган.
Бул эмгектин урматына 1815-жылдагы тагдыр чечүүчү Вена конгрессин өткөрүү үчүн дал Австриянын борбору тандалган.
Дипломатиялык аренада Францтын кызыкчылыктарын Клеменс фон Меттерних виртуоздук менен коргогон.
Император өзү жеңүүчүлөрдүн бул жыйынына жеке төрагалык кылган.
Конгресс Франц үчүн чоң жеке триумф болгон.
Ал Венада Европанын ондогон монархтарын, дипломаттарын жана эң жогорку даражалуу адамдарын чоң салтанат менен кабыл алган.
Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында «Европалык концерт» системасы жана Ыйык союз түзүлүп, континентте узакка созулган консервативдүү саясат доору башталган.
Мындан тышкары, эски империянын урандыларында Борбордук Европанын мамлекеттеринин эркин бирикмеси болгон Герман союзу түзүлгөн.
Бирок кооз балдардын жана салтанаттардын артында Франц өтө прагматикалык, атүгүл циникалык оюн жүргүзгөн.
Негизги союздаштары — Россиянын императору Александр I жана Пруссиянын королу Фридрих Вильгельм III — билбей турган учурда, ал француз тактысына жаңы гана кайра келген Людовик XVIII менен жашыруун өзүнчө келишим түзгөн.
Тышкы саясаттагы бороон-чапкындар Францтын ички саясатына да таасирин тийгизбей койгон эмес.
Француз революциясынын кандуу башаламандыгы императордун, Европанын башка көптөгөн башкаруучулары сыяктуу эле, ар кандай радикализмден паникалык коркуу сезимин түбөлүккө калтырган.
1794-жылы эле Австрия менен Венгриянын аскер бөлүктөрүндө «якобинчилердин кутуму» деп аталган окуя ачылган.
Тергөө кыйын жүрүп, жашыруун тармактын бир бөлүгүн гана аныктай алган.
Францтын бир тууганы, ошол учурда Венгриянын палатининин милдетин аткарган эрцгерцог Александр Леопольд императорго тынчсыздануу менен:
«Көптөгөн күнөөлүүлөрдү камакка алганыбызга карабастан, бул иштин чыныгы өзөгүнө али жете элекпиз», — деп билдирген.
Жаза көрсөтмөлүү болгон.
Көтөрүлүшкө терең аралашкан эки офицер дарга асылып, алардын денелери башкаларды коркутуу үчүн дарга илинип калтырылган.
Көптөгөн башка адамдар түрмөгө камалып, айрымдары чыдагыс шарттардан ошол жерде каза болушкан.
Табиятынан шектенүүгө жакын Францтын мүнөзү оор турмуштук тажрыйбасы менен кошулуп, Австрияда чыныгы полициялык мамлекеттин түзүлүшүнө алып келген.
Император саясий башкача ой жүгүртүүнүн эң майда белгисин да аныктоо үчүн тыңчылардын, агенттердин жана катаал цензорлордун эбегейсиз тармагын түзгөн.
Бул жагынан ал атасынын ишин татыктуу уланткан.
Леопольд башкарып турган убакта эле Тоскана Улуу герцогдугу Европадагы эң мыкты жана натыйжалуу жашыруун полиция системаларынын бири менен белгилүү болгон.
Монархтын шектенүүсү чек билген эмес — жашыруун көзөмөл өзүнүн үй-бүлөсүнө да жүргүзүлгөн.
Анын бир туугандары, аскердик каармандар эрцгерцог Карл менен Австриялык эрцгерцог Иоганндын жолугушуулары, сүйлөшүүлөрү жана бардык иш-аракеттери полиция агенттери тарабынан кылдат жазылып турган.
Цензура кээде абсурдга чейин жеткен.
Белгилүү жазуучу Франц Грильпарцердин окуясы муну жакшы көрсөтөт.
Габсбург монархиясынын чыныгы жана ишенимдүү патриоту болгон жазуучу күтүүсүздөн өзүнүн жаңы пьесасын коюуга тыюу салынганын билген.
Таң калган автор цензордон анын себебин сурап, тексттин кайсы бөлүгү кабыл алынгыс деп табылганын билүүгө аракет кылганда, чиновник кайдыгер түрдө:
«О, эч нерсе өзгөчө эмес. Болгону эмне болуп кетерин эч качан билбейсиң деп ойлодум», — деп жооп берген.
Демек, тыюу кандайдыр бир абсурддуу «сактык чарасы» катары гана киргизилген.
Аскер маселелеринде Франц да карама-каршылыктуу саясат жүргүзгөн.
Наполеон менен болгон эң оор согуштар учурунда ал бир тууганы Карлга аскерлерди башкаруу боюнча кеңири укуктар берүүгө аргасыз болгон.
Бирок император аскердик бийликтин бир адамдын колуна өтө көп топтолушуна катуу ишенбеген.
Ошондуктан ал талаа командирлери менен Венадагы Гофкригсрат — Сарай аскер кеңешинин ортосунда тең салмак түзүп, командалык милдеттерди катуу бөлүп кармоого аракет кылган.
Башкаруусунун акыркы, тынч жылдарында Франц аскердик чыгымдарды чектөө идеясына дээрлик берилип кеткен.
Ал жыл сайын армияны кармоого кеткен чыгымдар эч кандай шартта 40 миллион флоринден ашпоого тийиш деген катуу жарлык чыгарган.
Туруктуу инфляция шартында бул куралдуу күчтөрдүн каржыланышынын катастрофалык деңгээлде төмөндөшүнө алып келген.
Сандар муну ачык көрсөтөт.
1817-жылы армия жалпы мамлекеттик бюджеттин болжол менен жарымын колдонсо, 1830-жылга карата бул үлүш болгону 23 пайызга чейин түшүп калган.
Башкаруусунун катаалдыгына карабастан, Франц элге жакын, боорукер монарх — чыныгы «улуттун атасы» деген коомдук образды чебердик менен түзгөн.
Аптасына эки жолу эртең менен император жеке кабыл алуулар үчүн атайын убакыт бөлгөн.
Таң калычтуусу, империянын кайсы гана букарасы болбосун, теги, байлыгы же коомдук абалына карабай, алдын ала жазылып, монархтын жеке кабинетинде аны менен бетме-бет жолуга алган.
Франц келген адамдар менен алардын эне тилдеринде сүйлөшүүгө чын жүрөктөн аракет кылып, өз мамлекетинин көп улуттуу мүнөзүнө урмат көрсөткөн.
Бирок бул жеткиликтүүлүк эч кимди адаштырган эмес.
Баары боорукер башкаруучунун маскасынын артында өз эркин талашсыз эң жогорку бийлик деп эсептеген абсолюттук автократ турганын жакшы түшүнүшкөн.
Дал ушул эрк ага Европаны таң калтырган чечимдерди эч күмөн санабастан кабыл алууга мүмкүнчүлүк берген.
1804-жылы мыйзам боюнча так негиздери болбосо да, Ыйык Рим империясынын императору катары өз бийлиги менен өзүн Австриянын да императору кылган.
Ал кезде «Австрия» бирдиктүү державага караганда так эмес географиялык түшүнүк катары кабыл алынган.
Эки жылдан кийин да дал ошондой болду — ал бир калем шилтөө менен кыйроого жакындап калган эски герман империясын жойгон.
Француз коркунучунун алдында калкты бириктирүүгө аракет кылган Франц 1797-жылы эле патриоттук гимн түзүү демилгесин көтөргөн.
Ошентип «Gott erhalte Franz den Kaiser» — «Кудай император Францты сактасын» аттуу чыгарма жаралган.
Анын музыкасын улуу композитор Йозеф Гайдн жазган.
Ыр расмий Kaiserhymne — императордук гимнге айланган.
Доорлор алмашып, гимндин сөздөрү кийин Габсбургдар династиясынын жаңы башкаруучуларынын урматына бир нече жолу өзгөртүлгөн.
Бирок Гайдндын улуу мелодиясы өлбөс болуп чыгып, бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган жана азыр Германиянын мамлекеттик гимни — «Deutschlandlied» катары жаңырып келет.
Австриянын биринчи императорунун доору 1835-жылдын жазында аяктаган.
2-мартта, атасы Леопольд каза болгондон туура кырк үч жыл бир күн өткөндөн кийин, 67 жаштагы Франц Венада күтүүсүз ысытма кармоодон капысынан каза болгон.
Монарх акыркы саатын көптөгөн үй-бүлө мүчөлөрүнүн курчоосунда өткөрүп, талап кылынган бардык диний таинстволорду кабыл алууга жетишкен.
Империя өзүнүн негиздөөчүсү менен укмуштай салтанат менен коштошкон.
Үч күн бою Венанын жашоочуларынын токтобогон агымы Хофбург сарайынын сарай капелласында коштошуу үчүн коюлган императордун ачык табытынын жанынан өтүп турган.
Франц Габсбургдар династиясынын салттуу көмүлгөн жеринде — Венадагы Нойер-Маркт аянтынын алдындагы Императордук криптанын караңгы салтанатында акыркы жайын тапкан.
Бүгүн ал ошол жерде №57 мүрзөдө жатат.
Анын айланасында узак өмүрүндө бирге жашаган төрт жубайынын саркофагдары тегерете жайгашкан.
Бул дүйнөдөн кетип жатып Франц уулу жана мураскери Фердинандга саясий керээз калтырган.
Анда башынан өткөн бардык согуштардын, кутумдардын жана чыккынчылыктардын жыйынтыгын чыгаргандай болуп, өз династиясынын жашап калуусунун негизги принцибин мындайча формулировкалаган:
«Үй-бүлөнүн биримдигин сакта жана аны эң жогорку баалуулуктардын бири деп эсепте».
