Ыйык Рим империясынын болочок императорунун өмүр жолу Австриянын Грац шаарында башталган. Ал күчтүү Габсбургдар династиясынын өкүлү, император Фердинанд II жана анын биринчи жубайы Бавариялык Мария Аннанын үй-бүлөсүндө үчүнчү уул болуп төрөлгөн. Чөмүлтүлгөндө балага кош ысым — Фердинанд Эрнст — берилген. Жаш Габсбургдун балалык жылдары Каринтияда өткөн. Ал ата-энесинин терең камкордугунда өсүп, атасы, бир туугандары менен өтө бекем жана жакын мамиле түзгөн. Белгилей кетчү нерсе, кийинчерээк бойго жеткен уул менен император атасынын ортосунда саясий пикир келишпестиктер жаралган учурларда да, алар дээрлик дайыма тынч компромисске келе алышкан.
Императордук сарайда Фердинанд мыкты жана ар тараптуу билим алган. Анын диний жана илимий тарбиясын иезуиттер жетектеген, бирок жаш эрцгерцогдун инсан катары калыптанышына светтик жана аскердик насаатчылар да чоң таасир тийгизген. Алар Тевтон орденинин рыцарлары — Төмөнкү Австрия сословиесинин мүчөсү Иоганн Якоб фон Даун жана Кристоф Симон фон Тун болгон. Акыркысы Фердинанддын императордук сарайын жана жеке чарбасын жетектеп гана тим болбостон, жаш жигитке аскер өнөрүн үйрөтүү жоопкерчилигин да өзүнө алган. Насаатчылардын эмгеги текке кеткен эмес: Фердинанд жогорку билимдүү адам жана полиглот болуп өскөн. Тарыхчылар анын так канча тил билгенин жана аларды кандай деңгээлде эркин сүйлөгөнүн так аныктай алышпаса да, анын билиминин кеңдиги күмөн жаратпайт.
Анын улуу бир туугандары — Карл 1603-жылы, ал эми Иоганн Карл 1619-жылы мезгилсиз каза болгондон кийин Фердинанд расмий түрдө тактын мураскери деп жарыяланып, эбегейсиз чоң мамлекетти башкарууга системалуу жана кылдат даярдана баштаган. Ал көп жагынан атасына окшош болуп, терең ишенимдүү жана чын жүрөктөн берилген католик бойдон калган. Бирок иезуиттер үстөмдүк кылган Фердинанд IIнин сарайынан айырмаланып, жаш мураскер алардын ашыкча саясий таасирине белгилүү бир деңгээлде терс көз карашта болгон.
Фердинанддын саясий карьерасы тез өнүккөн. 1621-жылы ал расмий түрдө Австриянын эрцгерцогу титулун алган. Бир нече жылдан кийин аны улуттук падышалыктарда таажы кийгизүү процесси башталган: 1625-жылдын 8-декабрында ал Венгриянын падышасы, ал эми 1627-жылдын 27-ноябрында Богемиянын падышасы болгон. Прагматикалык башкаруучу катары Фердинанд дароо өзүнүн абсолюттук бийлигин чыңдоого багытталган кадамдарды жасаган. Ал «Кайра каралган жердик жобо» деп аталган документти чыгаруу менен маанилүү юридикалык жана аскердик прецедент түзгөн. Бул документ аймактык элиталардын автономиясына олуттуу сокку урган: мындан ары чех сословиелери өз алдынча аскер топтоо укугунан ажыратылып, бул маанилүү артыкчылык жалаң гана монархка таандык болгон.
Бул ийгиликтерге карабастан, империядагы эң жогорку бийликке карай жол оңой болгон эмес. 1630-жылы Регенсбургдагы рейхстагда Фердинанд II уулун Рим падышасы кылып шайлоого жетише алган эмес. Мындан тышкары, жаш мураскер согуш талаасында өзүн көрсөтүүгө умтулган, бирок императордук армиянын жогорку командачылыгын алуу жана атактуу кол башчы Альбрехт фон Валленштейндин жортуулдарына катышуу аракеттери натыйжасыз болгон. Мындай алыстоо Фердинанддын өз алдынча аракеттенген генералиссимуска каршы чыккан Веналык сарай оппозициясына кошулушуна алып келген. 1634-жылдын башында мураскер Валленштейнди экинчи жана акыркы жолу командачылыктан четтетүүгө даярдык көрүүгө түздөн-түз катышкан.
Ошол эле учурда Габсбургдардын династиялык нике стратегиясы да түзүлүп жаткан. 1631-жылы көп жылдарга созулган татаал дипломатиялык сүйлөшүүлөрдөн кийин Фердинанд өзүнүн бөлөсү, испан инфантасы Мария Аннага үйлөнгөн. Доордун парадоксу — кыйратуучу Отуз жылдык согуш кызуу жүрүп жаткан учурда үйлөнүү үлпөтү өзүнүн өтө ысыраптуу жана шаңдуу мүнөзү менен таң калтырган: майрамдар жалпысынан он төрт айга созулган. Бул нике саясий жактан гана маанилүү болбостон, бактылуу да болгон. Алардын алты баласы төрөлгөн, алардын арасында келечектеги так мураскерлери — Венгриялык Фердинанд IV жана император Леопольд I да болгон. Билимдүү жана Фердинанд терең сүйгөн Мария Анна, ошондой эле анын бир тууганы испан кардинал-инфанты Фердинанд ханзаадага абдан чоң таасир тийгизишкен. Валленштейн өлгөндөн кийинки династия үчүн эң оор мезгилде дал ошолор үч Габсбург сарайы — Мадрид, Брюссель жана Вена — ортосундагы өтө маанилүү саясий байланышты камсыз кылышкан.
Валленштейн өлтүрүлгөндөн кийин Фердинанддын кол башчы катары эң ийгиликтүү учуру келген: 1634-жылдын 2-майында ал императордук армиянын жогорку командачылыгын жеке өзү кабыл алган. Анын айланасында мыкты штаб түзүлгөн: генералдар Маттиас Галлас жана Оттавио Пикколомини, аскердик кеңешчи Иоганн Каспар фон Штадион жана акылман саясий кеңешчи, оберстгофмейстер Максимилиан фон унд цу Траутмансдорф. Алгачкы ийгиликтер көп күттүргөн эмес. 1634-жылдын июлунда императордук аскерлер 1633-жылдын ноябрынан бери шведдер басып турган Регенсбургду кайтарып алышкан, ал эми августта 1632-жылдын апрелинде жоготулган Донаувёрт чебин кайра көзөмөлгө алышкан. Бирок башкы командачынын эң чоң жеңиши 1634-жылдын сентябрындагы Нёрдлинген салгылашы болгон. Бул согушта императордук аскерлер кардинал-инфант Фердинанд башкарган испан армиясы менен биригип, шведдерди кыйратуучу жеңилүүгө учуратышкан. Түштүк Германияны көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүн жоготкон шведдер түндүккө чегинүүгө аргасыз болушкан.
Тарыхчылар Нёрдлинген салгылашында Фердинанддын жеке тактикалык салымы чектелүү болгонун белгилешсе да, жеңиштен кийин анын саясий салмагы кескин жогорулаган. Буга көп жылдар бою Фердинанд IIнин саясатын дээрлик өзү аныктап келген күчтүү императордук министр Ганс Ульрих фон Эггенбергдин таасиринин төмөндөшү да өбөлгө болгон. Өзүнүн беделин бекемдеген Фердинанд 1635-жылы Прага тынчтык келишимин түзүүдө императордук комиссар катары чыккан. Ал жерде өзүн алысты көрө билген саясатчы катары көрсөтүп, курфюрсттарды согуштагы аракеттерин бириктирүүгө үндөгөн жана чечкиндүү позицияга келе элек протестант сословиелерин тынчтык процессине кошууну активдүү жактаган. Фердинанд аскер өнөрүнө болгон кызыгуусун өмүр бою сактаган: башкы командачы кызматынан кеткенден кийин да аскер теориясын терең изилдеген. Кийин атактуу кол башчы Раймондо Монтекукколи өзүнүн эмгектеринин бирин ага арнаган.
Жогорку бийлик ага атасынын өлүмүнүн алдында келген. 1636-жылдын 22-декабрында Регенсбургдагы рейхстагда Фердинанд III расмий түрдө Рим падышасы болуп шайланган, ал эми 1637-жылдын 15-февралында Фердинанд II каза болгондон кийин Ыйык Рим империясынын императору болгон. Жаңы монархтын негизги таянычы анын көптөн берки өнөктөшү Траутмансдорф болуп, ал Австриянын башкы министри кызматын алып, иш жүзүндө империянын башкы дипломатына айланган. Ал бул кызматты 1647-жылга чейин ээлеп, ден соолугунун начарлашынан кийин анын ордуна Иоганн Людвиг Нассау-Хадамарский келген. Оберстгофмейстер кызматы Иоганн Вейкхард фон Ауэрспергге өткөн. Ал кийин башкы министр болуп, мураскер Фердинанд IVтүн тарбиясын да көзөмөлдөгөн. Атасына караганда Фердинанд III жанында туруктуу руханий кеңешчи кармоо практикасынан баш тартып, мамлекеттик чечимдерди өз алдынча кабыл алууну артык көргөн.
Фердинанд IIIгө мураска калган мамлекет канап жаткан жараны элестеткен. Отуз жылдык согуштун жыйырма жылында империянын эбегейсиз аймактары толугу менен кыйраган. Демографиялык катастрофа ачык көрүнүп турган: калк кескин азайып, физикалык жактан чарчап-чаалыккан. Миллиондогон адамдар үй-бүлөлөрүнөн ажырап, майып болуп, үй-жайсыз калып, өтө жакырчылыкка кабылган. Узак согуш терең моралдык бузулууга жана коомдун социалдык негиздеринин кыйрашына алып келген. Фердинанд өзү кан төгүүнү улантууга анча кызыкпаганы менен, узакка созулган жаңжалдын инерциясы, татаал геосаясий күрөш жана анын өзүнүн айрым чечкинсиздиги согушту тез арада токтотууга мүмкүнчүлүк берген эмес. Франция жана Швеция менен тез арада элдешүү үмүтү үзүлгөн.
Франция 1635-жылы согушка ачык киргенден кийин конфликт жаңы күч менен тутанган. 1636-жылы француз аймактарына каршы биргелешкен испан-императордук чабуул башында ийгиликтүү жүргөн, бирок көп өтпөй фронттогу абал Вена үчүн катастрофалык мүнөзгө ээ боло баштаган. 1636-жылы Виттшток салгылашында жеңишке жеткен шведдер стратегиялык демилгени кайрадан колго алып, императордун жаңы союздаштары — Саксония менен Бранденбург-Пруссияны коркунучка салышкан. 1637-жылы Фердинанд Галластын негизги армиясын Франциядан Түндүк Германияга которгон. Галлас бир канча убакыт шведдерди Померанияда кармап тура алган, бирок өтө катуу ачарчылык аны 1638-жылдын аягында кайрадан Богемияга чегинүүгө мажбур кылган. Ошол эле учурда француз кызматындагы немец протестанты Бернгард Саксен-Веймарский Габсбургдарга оор сокку урган: ал алардын Эльзастагы ата-бабалык ээликтерин басып алып, узак курчоодон кийин өтө маанилүү Брайзах чебин ээлеген.
1639-жылы швед генералы Юхан Банер Саксония аркылуу Богемияга кирген. Коркунуч ушунчалык чоң болгондуктан, Фердинанд Пикколомининин армиясын Испан Нидерланддарынан шашылыш чакыртып алууга аргасыз болгон. Бул Вена менен Испаниянын түздөн-түз аскердик кызматташтыгынын аякташына алып келген. 1640-жылы Пикколомининин жана жаңы башкы командачы, императордун бир тууганы эрцгерцог Леопольд Вильгельмдин бириккен күчтөрү Банерди Везер дарыясына чейин сүрүп чыгара алышкан. Ошентсе да Түндүк Германия император үчүн биротоло жоголуп, Богемиянын үстүндө туруктуу коркунуч пайда болгон.
Саясий жөнгө салуу да оор жүргөн. 1641-жылы Регенсбургда рейхстаг өткөн. Император алгач өзүнө каршы согушкан протестант администраторлору менен княздарын катыштырбоого аракет кылган, бирок акырында дээрлик бардык сословиелер — Гессен-Кассель, Брауншвейг-Люнебург жана Пфальцтан башкасы — съезддин чечимдерин таанышкан. Ошол эле 1641-жылы Гамбургда Фердинанд, Испания, Франция жана Швеция алдын ала тынчтык келишимине кол коюп, Оснабрюк менен Мюнстерде масштабдуу тынчтык конгрессин өткөрүүгө макулдашкан.
Бирок согуш талаасында иштер барган сайын начарлаган. 1642-жылдан тартып швед-француз союзу толук күчүндө иштей баштаган. Шведдер 1642-жылы Брейтенфельддеги экинчи салгылашта жеңишке жеткен, ал эми 1643-жылы француздар тарыхый Рокруа салгылашында испандарды талкалашкан. Ошондон кийин Париж Германиядагы согуш театрына чоң күчтөрдү жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк алган.
Тарыхый тынчтык сүйлөшүүлөрү 1644-жылы Мюнстерде жана Оснабрюкта башталып, төрт оор жылга созулган. Бул убакыттын ичинде согуш аракеттери токтогон эмес. Чексиз процедуралык талаштардан башталган дипломатиялык процесс өтө татаал болгон. Франция менен Швеция Фердинандга болуп көрбөгөндөй басым жасап, аны конгресске бардык империялык сословиелерди катыштырууга жана аларга ius belli ac pacis — согуш жарыялоо жана тынчтык келишимин түзүү боюнча суверендүү укук — берүүгө мажбур кылышкан. Ошентип, конгресс жөн гана согушту токтотуу маселесинин чегинен чыгып, Ыйык Рим империясынын ички түзүлүшүн кайрадан калыптандыра баштаган.
Фердинанд III бул процесске өтө активдүү катышкан. Ар жума сайын Венага толук отчеттор жеткирилип турган жана мыкты кеңешчилердин чоң тобу болгонуна карабастан, акыркы чечимдердин бардык жоопкерчилигин монарх өзү көтөргөн. Тарыхый документтер император мамлекеттик процесстерди терең түшүнгөнүн, өзүнө жүктөлгөн зор жоопкерчиликти аңдап, оор чечимдерден коркпогонун көрсөтөт.
Аскердик жеңилүүлөр Венаны кайра-кайра талаптарын төмөндөтүүгө мажбур кылган. Траутмансдорф жакшы шарттар менен тынчтыкка жетишүү үчүн жалпы чечүүчү салгылаш өткөрүүнү сунуштаган. Фердинанд армияга өзү барган, бирок 1645-жылдын 6-мартында шведдер Янков салгылашында императордук күчтөрдү толугу менен талкалашкан. Швед командачысы Леннарт Торстенссон түз эле Венага бет алган. Абал өтө оор болгон: Фердинанд шаардыктардын рухун көтөрүү үчүн Бүбү Мариямдын иконасы менен массалык диний жүрүш уюштурган, бирок өзү борборду таштап кетүүгө аргасыз болгон. Венаны эрцгерцог Леопольд Вильгельм сактап калып, душманды артка чегинүүгө мажбурлаган.
Басымды азайтуу үчүн Фердинанд шведдер менен француздардын союздашы болгон Трансильвания князы Дьёрдь I Ракоцини өз тарабына тартууга аракет кылган. 1645-жылдагы Линц тынчтык келишиминин баасы олуттуу жеңилдиктер болгон: император венгр сословиелерине өкүлчүлүк укугун кепилдеп, протестанттарга дин тутуу эркиндигин берген. Бул Венгрияда катаал Контрреформация жүргүзүп, абсолюттук башкаруу моделин орнотуу пландарына чекит койгон.
Ошол эле тагдыр чечүүчү 1645-жылы Габсбургдар Испаниянын колдоосунан ажыраган: ички кризистерден улам Мадрид каржылык жана аскердик жардамды толугу менен токтоткон. Испан алтыны жок императордук армия чабуул жүргүзө албай калган, бул Фердинанддын конгресстеги позициясын өтө алсыз кылган. Муну түшүнгөн император Траутмансдорфту Вестфалияга жаңы, өтө жашыруун көрсөтмөлөр менен жөнөткөн. Бул документтер тууралуу дүйнө 1962-жылы гана билген. Алар согушту токтотуу үчүн Фердинанд чындыгында акырында андан талап кылынгандан да чоң жеңилдиктерге барууга даяр болгонун көрсөткөн.
Отуз жылдык согуштун жыйынтыктары оор болгон. Ыйык Рим империясы кеңири аймактарынан ажыраган. Франция 1552-жылдан бери көзөмөлдөп келген үч епископтукту расмий түрдө өзүнө бекиткен. Швейцария менен Нидерланддар толук көз карандысыздыкка ээ болушкан. Империянын ичинде Швеция Рюген аралын, Батыш Померанияны, Висмарды жана Бремен-Ферден жерлерин империялык лен катары алган. Габсбургдардын Тироль бутагы Декаполду көзөмөлдөө укугун жоготкон, ал эми Жогорку Рейндеги Зундгау жана Брайзах Францияга өткөн. Бавария согуштун башында алган курфюрст макамын сактап калган, ал эми Пфальц үчүн атайын жаңы, сегизинчи курфюрст кызматы түзүлгөн.
Саясий ландшафт түбөлүккө өзгөргөн. Империялык сословиелер башка мамлекеттер менен эл аралык союздарды түзүү укугуна ээ болушкан, бирок алар империяга жана монархка каршы багытталбоого тийиш болгон. Мындан өзгөчө ири княздыктар уткан. Империялык институттар эми католиктер менен протестанттардын тең өкүлчүлүгүнүн негизинде түзүлүшү керек болгон. Фердинанддын жалпы империялык абсолютизм орнотуу планы ишке ашпай калганына карабастан, Ыйык Рим империясынын өзү жана монархия институту сакталып, олуттуу саясий мааниге ээ бойдон калган.
Фердинанд III өзү Вестфалия тынчтыгын катастрофа деп эсептеген эмес. Траутмансдорфтун дипломатиялык чеберчилиги империяны андан да жаман сценарийден сактап калган. Мындан тышкары, Габсбургдардын мурастык австриялык жерлеринде жыйынтыктар кыйла пайдалуу болгон. Богемиядагы мүлктүк реституциялар жана 1627-жылдагы Габсбургдар үчүн пайдалуу Кайра каралган жердик жобо күчүндө калган. Мурда Баварияга күрөөгө берилген Жогорку Австрия эч кандай компенсациясыз кайрадан Венанын түз башкаруусуна өткөн. Фердинанддын жеке жерлериндеги Контрреформация эл аралык деңгээлде таанылган; протестанттарга чакан жеңилдиктер Силезиянын айрым аймактарында гана берилген. Габсбург монархиясы күчтүү борборлоштурулган мамлекет куруу үчүн бекем пайдубалын сактап калган. Ошондуктан тарыхчылар Фердинанддын сүйлөшүү стратегиясын ийгиликтүү деп баалаган учурлар бар.
Европаны тынчтандыруу процесси 1649–1650-жылдардагы Нюрнберг конгрессинде аяктаган. Ал жерде француз жана швед армияларын чыгаруу боюнча эң татаал маселелер чечилген. Сүйлөшүүлөр ушунчалык чыңалгандыктан, согуш кайрадан башталып кете жаздаган.
Ошол эле мезгилде император бир катар жеке трагедияларды башынан өткөргөн. 1646-жылдын 13-майында акыркы баласын төрөп жаткан учурда анын биринчи жана абдан сүйүктүү жубайы Испаниялык Мария Анна каза болгон. Эки жылдан кийин, 1648-жылдын 2-июлунда Линц шаарында Фердинанд экинчи жубайы — өзүнүн бөлөсү Австриялык Мария Леопольдинага салтанаттуу түрдө үйлөнгөн. Бирок бул нике бир жылдан бир аз көбүрөөк гана созулган: императрица төрөт маалында күтүүсүздөн каза болгон.
1651-жылы император үчүнчү жана акыркы жолу үйлөнгөн. Анын тандаганы Элеонора Гонзага болгон. Жаңы императрица терең динчил аял болуп, Венадагы урсулиндер монастырын жана аялдардын Жылдыздуу Крест орденин кеңири каржылаган. Мындан тышкары, Элеонора жогорку билимдүү болуп, ыр жазган, музыка жараткан жана күйөөсү менен бирге «Италиялык академия» деп аталган маданий чөйрөнүн идеялык дем берүүчүлөрүнүн бири болгон.
Согуштан кийинки жылдар ички консолидация мезгилине айланган. Мурастык жерлеринде — Австрияда, Богемияда жана Венгрияда — Фердинанд 1618-жылга чейинки мурунку башкаруучуларга караганда кыйла чоң бийликке ээ болгон. Жергиликтүү сословиелердин таасири азайып, Контрреформациянын духундагы чиркөө реформалары улана берген.
Согуштун оор сабактарын эске алган император ардагерлердин калдыктарынан туруктуу регулярдык армия түзгөн. Бул армия кийин анын мураскери Леопольд Iнин колунда күчтүү куралга айланган. Монарх борбор шаардын коопсуздугуна өзгөчө көңүл буруп, Венанын коргонуу курулуштарын масштабдуу модернизациялоого жана кеңейтүүгө 80 миңден ашык флорин сарптаган.
Вестфалия тынчтыгы императордун ыйгарым укуктарын чектегенине карабастан, Фердинанд империялык саясаттан четтеп кетүүнү ойлогон эмес. Ал мамлекеттик түзүмдөрдө таажынын беделин ийгиликтүү калыбына келтирген. Маанилүү кадамдардын бири Надворный кеңешти кайра уюштуруу болгон. Бул орган Империялык камералдык сот менен ийгиликтүү атаандаша алган. Кеңештин легитимдүүлүгү эл аралык келишимдер менен бекемделип, ал 1806-жылга чейин иштеген.
1652-жылдын аягында император Регенсбургда рейхстаг чакырып, ал 1654-жылга чейин иштеген. Бул жыйын тарыхка акыркы салттуу империялык рейхстаг катары кирген. Кийин анын ордуна дипломаттардын үзгүлтүксүз конгресси болгон Туруктуу рейхстаг келген. Бул жыйында Вестфалия тынчтыгынын жоболору империянын конституциясына киргизилген.
Фердинанд бул жерде да олуттуу саясий жөндөмүн көрсөткөн: ал өз бийлигине коркунуч келтирген конституциялык долбоорлорду кароону чебердик менен кийинкиге жылдырып, атасы княздык даражага көтөргөн дворяндардын рейхстагда добуш берүү укугун алышына жетишкен. Ошол эле жерде Речь Посполитая менен стратегиялык антишведдик союз түзүлүп, анын негизинде империя Экинчи Түндүк согушунун жүрүшүндө поляктарга аскердик жардам көрсөткөн.
Эң маанилүү династиялык жеңиш — анын уулу Фердинанд IVтүн Рим падышасы болуп шайланышы болгон. Бирок жаш мураскер 1654-жылы трагедиялуу түрдө каза болгон. Экинчи уулу Леопольд болсо императордук таажы үчүн али өтө жаш болчу. Дипломатиялык амалкөйлүк көрсөткөн Фердинанд III уулунун бойго жетүүсүнө чейин убакыт утуш үчүн империялык депутациянын ишин атайылап создуктурган. Натыйжада Леопольд Богемиянын жана Венгриянын падышасы катары ийгиликтүү таажы кийгизилген.
Башкаруусунун акыркы жылдарында тышкы саясат да активдүү бойдон калган. 1656-жылы Фердинанд Франция менен узакка созулган күрөштө Испанияны колдоо үчүн императордук полкторду Италияга жөнөткөн.
Император Фердинанд III 1657-жылдын 2-апрелинде каза болгон. Ал өзүнөн кийин тарыхындагы эң коркунучтуу согушту башынан өткөрүп, борборлошуу жолуна түшкөн мамлекетти калтырган. Анын сөөгү Венадагы Капуциндер чиркөөсүнүн Императордук криптасында түбөлүк жай тапкан. Габсбургдардын татаал салтына ылайык, ички органдары өзүнчө — Венадагы Герцогдук криптада жерге берилген.
