Кийин Ыйык Рим империясынын императору жана Габсбургдардын Борбордук Европадагы монархиясынын архитектору боло турган Фердинанд I 1503-жылы Кастилиядагы Алькала-де-Энарес шаарында төрөлгөн.
Ал Кастилиянын падышасы Филипп I менен Хуана Кастильскаянын экинчи уулу болгондуктан, испандык тамыры менен өтө тыгыз байланышта чоңойгон.
Фердинанд энеси тарабынан чоң атасы болгон Арагон падышасы Фердинанд IIнин атын алып гана тим болбостон, аны менен бир күндө — 10-мартта төрөлгөн.
Кызыгы, эки башкаруучунун апаларынын аттары да бирдей болгон: Фердинанд IIнин апасы Хуана Энрикес, ал эми жаш ханзааданын апасы Хуана Кастильская болгон.
Чоң атасына жакын маданий чөйрөдө тарбияланып жана ошол эле салттарды карманып өскөн Фердинанд бат эле анын сүйүктүү небересине айланган.
1506-жылы Филипп I каза болгондо, ханзааданы камкордукка дал Фердинанд II Арагонский алган.
Падышалык сарайда жаш Фердинанд мыкты билим алган. Ал адабиятты, так илимдерди жана чет тилдерди үйрөнгөн.
Ал өзүн өтө жөндөмдүү окуучу катары көрсөтүп, кийин искусство менен илимдин көрүнүктүү колдоочусуна айланган.
Анын жашоосунда музыка өзгөчө орунду бала кезинен эле ээлеген.
Фердинанд али наристе кезде анын атактуу чоң энеси Изабелла I Кастильская балага дайындалган 24 кызматчынын арасында сөзсүз түрдө төрт музыкант болушун буйруган.
Изабелла 1505-жылы каза болгондон кийин Фердинанд II дагы бир кадам алдыга барып, кичүү небереси үчүн 62 кызматчыдан турган өзүнчө сарай түзгөн. Анын курамында ханзааданын жеке музыкалык капелласы да болгон.
Фердинанддын Испаниядагы бейпил жашоосу 1518-жылдын жайында аяктаган.
Андан мурунку жылдын күзүндө анын улуу агасы Карл Кастилияга келип, жаңы падыша Карл I болгондон кийин, Фердинандды Фландрияга жөнөтүү чечими кабыл алынган.
Саякат өтө оор болгон.
Ханзаада агасынын флотунун башында жолго чыккан, бирок катуу толкундардан улам кемелер багытынан адашып кеткен.
Фердинанд көздөгөн жерине жеткенге чейин Ирландиянын Кинсейл шаарында тынчсыздануу менен төрт күн өткөрүүгө аргасыз болгон.
Фердинанддын тагдыры 1519-жылы алардын атасы тарабынан чоң атасы, император Максимилиан I каза болгондо кескин өзгөргөн.
Он тогуз жаштагы Карл V Ыйык Рим империясынын тактысына көтөрүлгөн.
Фердинандга болсо акырындап Габсбургдардын Австриядагы мурастык жерлерин — болжол менен азыркы Австрия менен Словениянын аймактарына туура келген жерлерди — башкаруу өткөрүлүп берилген.
Ошентип, 1521-жылдан 1564-жылга чейин ал Австриянын эрцгерцогу деген титулду алып жүргөн.
Немис тилин ал жаш кезинде гана үйрөнө баштаган.
Бирок бара-бара герман маданиятына аралашып, Империянын аймактык княздары менен тыгыз жана ишенимдүү мамиле түзө алган.
Глобалдык саясат менен алек болгон Карл V 1522-жылы Австрияны түз башкаруудан толугу менен баш тартып, бийликти инисине өткөрүп берген.
Фердинанд улуу агасына дайыма ишенимдүү таяныч бойдон калып, Карл Империяда жок кезде анын милдеттерин аткарып турган.
Ошол эле учурда ал өзүнүн жеке ээликтерин да тынымсыз бекемдеген.
1526-жылы Мохач салгылашында Фердинанддын кайниси, Венгрия менен Чехиянын падышасы Людовик II каза болгону чыныгы саясий жер титирөө болгон.
1515-жылы эле Биринчи Вена конгрессинде династиялык келишим түзүлгөн.
Ага ылайык, 22-июлда Фердинанд падыша Владислав IIнин кызы Анна Ягеллонкага үйлөнгөн.
Дал ушул никелик союзга таянып, Людовик каза болгондон кийин Фердинанд бош калган Чехия жана Венгрия тактарына өзүнүн укугун дароо билдирген.
Бул мамлекеттер салт боюнча шайлануучу монархиялар болгон.
Фердинанддын ийгилиги чоң болгон, бирок толук эмес эле.
1526-жылдын 24-октябрында канцлер Адам из Градцтын күчтүү таасириндеги Чех сейми Фердинандды өз монархы кылып шайлаган.
Анын ордуна жаңы падыша салттуу сословиелик артыкчылыктарды ырастап, Габсбург сарайын Прагага көчүрүүгө милдеттенген.
Бирок сейм аны Чехиянын мурастык падышасы катары таануудан кескин баш тарткан.
Венгриядагы кырдаал мындан да драмалуу болгон.
Фердинандга Трансильваниянын воеводасы Янош Заполья каршы чыккан.
Венгер ак сөөктөрү экиге бөлүнгөн.
1526-жылдын 10-ноябрында Секешфехерварда негизинен титулу жок майда дворяндардан турган сейм Запольяны падыша деп жарыялаган.
Буга жооп катары 17-декабрда Пожонь шаарында, азыркы Братиславада, жогорку аристократия жана католик диниятчылары Фердинандды Венгриянын, Далмациянын, Хорватиянын жана Славониянын падышасы кылып шайлашкан.
Маркум Людовик IIнин мурдагы катчысы Миклош Олах да Фердинанддын тарабына өткөн.
Ал ошол учурда Фердинанддын карындашы, жесир калган ханыша Мария Венгерскаяга кызмат кылууну улантып жаткан.
1527-жылдын 3-ноябрында Фердинанд Секешфехервар базиликасында салтанаттуу түрдө таажы кийген.
1527-жылдагы Цетин сейминде хорват ак сөөктөрү аны бир добуштан өз башкаруучусу катары кабыл алып, анын урпактарынын мурастык укуктарын да таанышкан.
Анын ордуна Фердинанд хорваттардын тарыхый укуктарын жана эркиндиктерин урматтоого, ошондой эле алардын жерлерин Осмон империясынын басып киришинен коргоого ант берген.
Тарыхчы Брендан Симмс белгилегендей, Венгрия менен Чехиянын таажылары күчтүү Карл Vке эмес, дал Фердинандга тийгенинин маанилүү себептеринин бири — императордун Осмон империясы менен күрөшкө, Франциядагы, Германиядагы, Италиядагы жана Жер Ортолук деңизиндеги согуштарга байланып калганы болгон.
Ошентип, Борбордук Европаны коргоо толугу менен Фердинанддын мойнуна түшкөн.
Ал кыйраган Венгрия мамлекетинин урандыларынын арасынан Чехия менен Силезияны сактап, өзүнүн түндүк-чыгыш канатын бекемдеген.
1530-жылы Линцтеги ландтагда Фердинанд австриялык ак сөөктөргө:
«Эгер Венгрия падышалыгы Австрия эрцгерцогунун же башка герман князынын колунда болбосо, түрктөргө каршы туруу мүмкүн эмес», —
деп түз айткан.
Хорватия менен Венгриянын Габсбургдар менен байланышы келишимдик мүнөздө болгон жана жаңы монархтын Осмон экспансиясына каршы тура алуу жөндөмүнө түздөн-түз көз каранды болгон.
Анын эмгегин таанып, 1531-жылы герман княздары Фердинандды римдиктердин падышасы кылып шайлашкан.
Бул аны императордук тактын расмий мураскери кылган.
Чыгыштагы үстөмдүк үчүн күрөш эбегейсиз каражатты талап кылган.
Австрия жерлери өтө оор экономикалык кризисте турган.
Фердинанддын жылдык кирешеси 5 миң жалданма аскердин айлыгын болгону эки айга төлөөгө жетчү.
Ошондуктан ал дайыма Карл Vтен жана күчтүү Фуггерлер банк үйүнөн карыз алууга аргасыз болгон.
Кампанияларды каржылоо үчүн ал оор «түрк салыгын» — Türkensteuerди киргизген.
Ошого карабастан, анын аскердик машинасы иштей баштаган.
1527-жылдын сентябрында Фердинанд Янош Запольяны Тарцалдын жанында, ал эми 1528-жылдын мартында Сина салгылашында жеңген.
Сүргүнгө кеткен Заполья тагдыр чечүүчү кадам жасап, Осмон султаны Сулейман Улуудан жардам сураган.
Бул 1529-жылдагы ири Осмон чабуулуна алып келген.
Анын туу чокусу тарыхтагы атактуу Венанын биринчи курчоосу болгон.
Осмон аскерлери борборду штурмдап жатканда Фердинанд Чехияга качууга аргасыз болгон.
Европа үчүн бактыга жараша, Вена туруштук берген.
1532-жылдагы кийинки Осмон чабуулу да, негизинен Гюнстун баатырдык коргонуусунун аркасында, ийгиликсиз болгон.
Күчтөр болжол менен тең экенин түшүнгөн Фердинанд 1533-жылы Константинополь келишимине кол койгон.
Келишим Венгрияны бөлгөн:
батыш бөлүгү Габсбургдарга өткөн;
чыгыш бөлүгү Запольяга калган жана Осмон империясына көз каранды аймакка айланган.
Осмон коркунучу Фердинанддын Империянын ички саясатындагы чечимдерине да таасир берген.
1531-жылы герман протестанттары Шмалькальден союзун түзүшкөн.
1532-жылдын апрелиндеги Регенсбург рейхстагында Фердинанд адегенде Сулеймандан өзүнө пайдалуу жооп күтүп, диний жеңилдиктерге барууну каалаган эмес.
Бирок түрк армиясы улам жакындаган сайын анын позициясын өзгөртүүгө туура келген.
1532-жылдын 23-июлунда Нюрнберг диний тынчтыгы түзүлгөн.
Ал протестанттык аймактарга жалпы чиркөө собору чакырылганга чейин убактылуу диний эркиндик берип, Империялык камералдык соттогу аларга каршы сот иштерин токтоткон.
Венгриядагы татаал дипломатиялык оюн уланган.
1538-жылы баласыз Янош Заполья Надьварад келишимине кол коюп, Фердинандды өзүнүн мураскери катары тааныган.
Бирок Заполья 1540-жылы каза болордун алдында анын уулу — Янош Жигмонд Заполья төрөлгөн.
Сейм дароо наристени падыша деп жарыялаган.
Регент Дьёрдь Мартинуцци, Вараддын епискобу, Осмон империясын жардамга чакырган.
1541-жылы Сулейман жортуулду жеке өзү жетектеп, Буданы курчап, Фердинандды Борбордук Венгриядан сүрүп чыгарган.
Ал тургай Фердинандды батыш Венгриядагы жерлери үчүн Осмон империясына салык төлөөгө мажбур кылган.
Бир мезгилде Янош Жигмондду анын поляк чоң атасы, падыша Сигизмунд I Кары да колдогон.
Бирок Фердинанддын кызы Елизавета Австрийская менен поляк падышасынын уулу Сигизмунд II Августтун саясий никеси жана 1543-жылдагы келишим Польшаны нейтралдуу абалга алып келген.
1549-жылы жаш падышанын апасы Изабелла Ягеллонканын интригалары жана түрк коркунучу регент Мартинуццини Фердинанддын тарабына өтүүгө мажбур кылган.
1551-жылдагы Вайсенбург келишими боюнча Изабелла Венгриянын Ыйык таажысын жана падышалык регалияларды өткөрүп берген.
Янош Жигмонд болсо Трансильваниянын көз каранды князы болуп калган.
Бирок Мартинуцци Осмон империясы менен кош оюн жүргүзүп жаткан.
Аны чыккынчылыкка шектеген империялык генерал Джованни Баттиста Кастальдо Фердинанддын уруксаты менен регентти өлтүргөн.
Мартинуцци кардинал болгондуктан, бул эл аралык чоң жаңжал жараткан.
Папа Юлий III Фердинанд менен Кастальдону Чиркөөдөн чыгарган.
Фердинанд жооп катары 87 пункттан жана 116 күбөнүн көрсөтмөсүнөн турган чоң досье жөнөткөн.
1555-жылы папа чиркөөдөн чыгаруу чечимин жокко чыгарган.
1548-жылдан тартып Венгрияда согуштук тажрыйбасы чоң испан терциялары аракеттенген.
Карл V 1527–1553-жылдары инисине мындай аскерлерди үзгүлтүксүз жөнөтүп турган.
Ошого карабастан, 1552-жылы Осмон империясы Борбордук Венгриянын дагы бир бөлүгүн басып алган.
Бул согуштарга Эгер чебинин курчоосу да кирген.
1554-жылы Ожье Гислен де Бусбектин Константинополго дипломатиялык миссиясы ийгиликсиз болгон.
1556-жылдагы экинчи аракет гана туруксуз келишимге алып келген.
Ошол учурда сейм кайрадан Янош Жигмондду чыгыш аймактардын башкаруучусу катары тааныган.
Аймагынын болжол менен 70 пайызын жоготконуна карабай, кыйраган Королдук Венгрия Габсбургдардын эң кирешелүү ээлиги болуп кала берген.
Ал киреше жагынан Австрия менен Чехиядан да алдыда турган.
Ошол эле учурда Чехияда Фердинанд катуу саясат жүргүзгөн.
1520-жылдары ал католиктердин, лютерандардын жана гусит-утраквисттердин татаал чогуу жашоосуна чыдап келген.
Бирок 1540-жылдарга карата абал курчуган.
1547-жылы Германиянын протестант княздары Карл Vке каршы ачык согушка чыкканда, чех сословиелери Фердинанд менен анын уулу Максимилиандын кампаниясын колдоодон баш тартышкан.
Монарх буга 1547-жылдагы Чех сословиелеринин көтөрүлүшүн басуу менен жооп берген.
Фердинанд шаарлардын артыкчылыктарын катаал түрдө жокко чыгарып, козголоңчулардын мүлкүн конфискациялаган.
Шаарларды көзөмөлдөө үчүн жаңы бюрократиялык тармак түзгөн.
Ошондой эле католик Контрреформациясын тездеткен.
1551-жылы иезуиттерди Венага, 1556-жылы Прагага чакырган.
1561-жылы болсо Прага архиепископтугун калыбына келтирген.
Оппозицияны жеңиши, маркграф Альбрехт Алкивиадды талкалашы жана «германдашкан» прагматик катары кадыр-баркы Фердинандды Империядагы диний кризисти жөнгө салуу үчүн ылайыктуу фигурага айландырган.
1555-жылы Карл V Аугсбургда рейхстаг чакырган.
Бирок саясаттан чарчаган Карл Фердинандга талаштарды «чечүү жана жөнгө салуу» ыйгарым укугун өткөрүп берген.
1555-жылдын 25-сентябрында узак сүйлөшүүлөр жана саясий басым аркылуу Фердинанд тарыхый Аугсбург диний тынчтыгына жетишкен.
Ал үч негизги принципке таянган.
Биринчи принцип:
Cuius regio, eius religio — «кимдин бийлиги болсо, дини да ошонуку».
Бул княздарга өз аймагындагы динди аныктоо укугун берген.
Бирок макул болбогон адамдарга эмиграция кылуу укугу да берилген.
Экинчи принцип:
Reservatum ecclesiasticum — «руханий оговорка».
Ага ылайык, диний князь протестанттыкка өткөндө Чиркөөнүн жерлерин өзү менен кошо алып кала алмак эмес.
Бирок бул жобо жетиштүү так иштелип чыккан эмес.
Үчүнчү принципти Фердинанд акыркы учурда жеке өзү кошкон:
Declaratio Ferdinandei.
Ал 1520-жылдардан бери реформаланган дин жашап келген аралаш шаарларда жана рыцарлардын арасында мурдагы диний укуктарды сактап калууга мүмкүнчүлүк берген.
Келишим Германияга узак убакытка тынчтык берген.
Бирок анын кемчиликтери да ачык болгон.
Ал кальвинисттерди, анабаптисттерди, анын ичинде Менно Симонстун жолдоочуларын, ошондой эле цвинглианчыларды эсепке алган эмес.
1556-жылы саясий жана физикалык жактан чарчаган Карл V тактан баш тартуу аземинде жаш Вильгельм Унчукпастын ийинине таянып туруп, өзүнүн глобалдык империясын бөлүп берген.
Испан рухунда тарбияланган Филипп II төмөнкү жерлерди алган:
Испанияны;
Неаполду;
Сицилияны;
Миланды;
Нидерланды;
Франш-Контени;
Американы.
Фердинанд болсо расмий түрдө «шайланган император» деген титулду алып, Австриянын өз алдынча монархы болгон.
Бул бөлүнүү Европанын тарыхына абдан чоң таасир берген.
Филипптин катаал католик саясаты Нидерланд революциясына жана кийин «Испан жолу» деп аталган аскердик магистралдын пайда болушуна түрткү берген.
Габсбургдардын курчоосунан корккон Франция герман протестанттары менен союз издей баштаган.
Фердинандды айрымдар прагматикалык католик деп эсептешсе, башкалары реформаторлорго жашыруун симпатия кылган деп ойлошкон.
Ал тургай анын акыркы причастие алуудан баш тартканы жөнүндө маалыматтар бар.
Фердинанд 1558-жылдын 3-майында гана Империялык рейхстаг тарабынан толук император катары таанылган.
Папа болсо аны 1559-жылы, Като-Камбрези тынчтык келишиминен кийин гана тааныган.
Венециялык элчилер Фердинанддын дипломатиялык жөндөмүн жана бир нече тилде сүйлөй алганын белгилешкен.
Дал ушул сапаттар ага папалык легат кардинал Мороне менен компромисске жетип, акырында Тридент соборунун аякташына көмөктөшүүгө мүмкүнчүлүк берген.
Администратор катары Фердинанд чыныгы жаңычыл башкаруучу болгон.
1556-жылы ал Габсбургдардын бардык жерлериндеги аскерлерди координациялоо үчүн атактуу Сарай аскер кеңешин — Hofkriegsratты түзгөн.
Бул орган төмөнкү мекемелер менен бирдикте иштеген:
Империялык сарай канцеляриясы — Reichshofkanzlei;
Сарай финансылык палатасы — Hofkammer;
Империялык надвордук кеңеш — Reichshofrat.
Бул административдик система XVIII кылымга чейин жашаган.
1559-жылы империялык жана австриялык канцеляриялар бириктирилген.
Фердинанд салттуу «көчмөн монархиялар» системасына да чекит койгон.
1533-жылы эле Венаны өзүнүн туруктуу резиденциясына айландырган.
Шаарды Осмон курчоосунан кийин бекемдеп, 1558-жылы аны жаркыраган императордук борборго айландырган.
1527-жылы Hofstaatsordnung чыгаруу менен Фердинанд Прагада, Пожоньдо жана Бреслауда борборлоштурулган башкаруу органдарын түзгөн.
1542-жылы киргизилген жалпы империялык Türkenhilfe — «түрк жардамы» салыгы коргонуу иштерин каржылоого жардам берген.
Бирок формалдуу түрдө Империянын курамына кирбеген Венгрия Венага түздөн-түз коркунуч жаралганда гана мындай колдоо ала алган.
Секешфехервар жоголгондон кийин 1536-жылдан тартып таажы кийүү аземдери жана сеймдер Пожоньго көчүрүлгөн.
Фердинанд Австриянын, Чехиянын жана Венгриянын сеймдерин бир органга бириктире алган эмес.
Бирок ал кийинчерээк күчтүү саясий түзүлүшкө айлана турган жеке униянын пайдубалын түптөгөн.
Бул процесс 1723-жылы Габсбургдардын мурастык укуктарынын аялдар аркылуу да өткөрүлүшүнүн таанылышына чейин жеткен.
Чехиянын статусун өтө кылдат башкарган Фердинанд аны империялык салыктардан сактап калган.
Ошол эле учурда Чех падышасынын князь-курфюрст катары укуктарын сактап, Силезиянын, Моравиянын жана эки Лужицанын статусун көтөргөн.
Бирок мамлекеттик кызматтагы карьера улуттук аймактар боюнча бөлүнгөн бойдон калган.
Чех үчүн Австрияда кызмат кылуу дээрлик мүмкүн эмес эле, австриялык үчүн Чехияда кызмат кылуу да ошондой болгон.
Мунун сейрек кездешкен өзгөчөлүктөрүнүн бири Чехияда жогорку кызматка жеткен австриялык Флориан Гриспек болгон.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында Фердинанд бийликтин мурасталышын камсыз кылууга көңүл бурган.
1562-жылы уулу Максимилиан IIни римдиктердин падышасы жана Чехиянын мураскери кылып шайлаткан.
1563-жылы Максимилиан Венгриянын да мураскери болуп таанылган.
Фердинанд I 1564-жылы Венада каза болгон.
Ал Прагадагы Пражский Градда жайгашкан Ыйык Вит соборуна коюлган.
