Юстиниан Iнин бала чагы жана жаштыгы тууралуу маалымат абдан аз. Ал Македониядагы Бедериана кыштагында төрөлгөн. Анын таякеси Юстин (кийинки император Юстин I) ошол убакта Константинополдо ийгиликтүү аскерий карьера жасап, аны жардамчы кылып борборго чакырган. Юстин өзү болжол менен 450-жылдары туулуп, жардычылыктан качып Константинополго жөө келген, кийин сарай гвардиясынын башчысы даражасына жеткен. Айтылганына караганда, Юстиниан болжол менен 25 жашында борборго келип, император Анастасий Iнин жеке сакчысы (candidatus) катары кызмат өтөй баштаган. Дал ошол учурда таякеси аны асырап алып, аты-жөнүн Юстинианга өзгөрткөн.
518-жылы император Анастасий каза болгондон кийин, күчтүү талапкерлер бар экенине карабай, Юстин бийликти колго ала алган. Мунун ийгиликтүү болушуна ипподром партияларынын колдоосу жана жээнинин активдүү аракети себеп болгон. Такка отурган замат Юстин Юстинианды сарай гвардиясынын корпусу — доместиктердин начальниги кызматына дайындаган. 521-жылы Юстиниан биринчи ирет консул болуп шайланып, бул өтө чоң урмат болгон. Алгачкы консулдугунда ал элдин көңүлүн алган шаңдуу майрамдарды уюштуруп, ири чыгымдарга барган; буга байланыштуу анын атак-даңкы арткан. Андан соң ал «армиянын азыркы башкы колбашчысы» (magister militum in praesenti) болуп дайындалган.
Карыган, билимсиз жана оорулуу Юстин I иш жүзүндө башкаруунун тизгинин жигердүү жээнине өткөрүп берген. Кесариялык Прокопийдин айтымында, Юстиниан 518-жылдан тартып эле чектөөсүз бийлик жүргүзгөн. 527-жылы өлүмүнүн жакындаганын сезген Юстин I Сенаттын өтүнүчү менен Юстинианды расмий түрдө өзүнүн шерик-императору деп жарыялайт. 527-жылдын 1-апрелинде Юстиниан менен анын жубайы Феодора «август» жана «августа» наамдары менен таажыланган. Толук бийликти ал ошол эле жылдын 1-августунда Юстин I каза болгондон кийин алган.
525-жылы Юстиниан коомдо «даңкы начар» деп эсептелген Феодорага үйлөнгөн. Ал актриса же бийчи болгондуктан, ал доордо аны менен жогорку катмар өкүлүнүн үйлөнүшү туура эмес деп саналчу. Бирок Юстиниан ага ашык болуп, сенаторлордун төмөн тектүү аялдарга үйлөнүшүнө тыюу салган мыйзамды өзгөрттүрүүгө жетишет. Монофизиттик көз караштагы Феодора ага жубай гана эмес, саясий шерик да болуп, мамлекет ишине активдүү аралашкан жана ага чоң таасир тийгизген.
Юстиниандын бийлигинин башталышы саясий чыңалуулар менен коштолуп, 532-жылдын январында «Ника көтөрүлүшү» болуп жарылды. Чиновниктердин зордук-зомбулугу жана жогорку салыктар эл нааразылыгын күчөтүп, толук масштабдуу башаламандыкка айланган. Ипподромдун «көктөр» жана «жашылдар» партиялары биригип, Юстинианды тактан кулатып, мурдагы император Анастасийдин жээни — сенатор Гипатийди таажылоо аракетин көрүшкөн. Адегенде калчылдап калган Юстиниан качууга да даяр болгон, бирок аны Феодора токтотуп, «Падышалык бийлик — эң көркөм кепин» деп айткан атактуу сөзүн айтат. Анын өтүнүчү менен император Велизарий жана Мунд командалык кылган аскерди колдонуп, көтөрүлүштү ипподромдо катаал кыргын менен басат. «Ника» көтөрүлүшү Константинополдо ири кыйроолорго алып келип, Юстинианга шаарды кайра калыбына келтирүүгө жана кийин улуу Ыйык София соборун тургузууга шарт түзөт.
Бийлигинин башында эле Юстиниан Рим империясынын мурдагы кубатын кайтаруу сыяктуу амбициялуу максат койгон. Ал Батыш Рим империясынын мурдагы аймактарын кайра каратууга багытталган кеңири аскерий кампанияларды баштайт.
533-жылы Африкадагы вандалдар менен аландар падышачылыгын багынтуу биринчи кадам болду. Ички ажырымдардан пайдалана алган Велизарий башкарган кол Децимдеги салгылашта душманды талкалап, Карфагенди басып алган. Падышачылык жоюлуп, вандалдар Константинополго триумф үчүн алып келинип, ошол жакта өлтүрүлгөн.
535-жылы Юстиниан Италияны кайра каратуу үчүн Гот согушун баштаган. Теодорих Улуунун өлүмүнөн кийин остготтор менен мамиле начарлап, айрыкча амазондуу Амаласунтанын өлтүрүлүшүнөн соң таптакыр бузулган. 554-жылга чейин ары-бери үстөмдүк алмашкан узак согуштун жыйынтыгында Италия Византияга кошулган. Бирок бул кымбатка турган согуштар казынаны соолутуп, мамлекетти алсыраткан.
Чыгышта башкы каршылаш Персия (Сасаниддер империясы) эле. Юстиниан алар менен ийгилиги ар башталган согуштарды жүргүзүп, чек араларды бекемдөөгө жана чыгыш провинцияларын коргоого аракет кылган. 532-жылы «Түбөлүк тынчтык» түзүлгөнү менен, 540-жылы согуш кайра тутанган. Шах Хосров I башында турган перстер империянын ири шаарларынын бири Антиохияны талкалап, Византиянын алсыз жактарын ашкерелеген. 561-жылы жаңы тынчтык түзүлүп, ага ылайык Византия Лазиканын жоготулушун таанып, тынчтык алган. Балкандарда болсо империя славяндар, булгарлар жана гунндардын үзгүлтүксүз чабуулдарына туш болуп, Юстиниан коргонуу саясатын жүргүзгөн.
Юстиниандын бийлиги кеңири укуктук реформалар менен белгилүү. 528-жылы ал Трибониан жетектеген комиссия түзүп, кыска убакыт ичинде рим укугун иретке келтирип, кодификациялаган. Натыйжада Corpus Iuris Civilis («Жарандык укуктун жыйнагы») жаралган: ага Юстиниандын Кодекси (мыйзамдар), Дигесттер (юристтердин пикирлери) жана Институциялар (окутуучу материалдар) кирген. Бул жыйнак кийин көптөгөн европалык мамлекеттердин укуктук тутумдарынын негизине айланган.
Экономика жагынан Юстиниан борборлоштуруу саясатын уланткан, бирок анын ири курулуш долбоорлору жана согуштары, ошондой эле 540-жылдардагы алааматтык чума (империя калкынын үчтөн бирине чейин кырган) экономикага оор сокку урган. Чума анын бийлигиндеги эң чоң кырсык болуп, айыл чарба өндүрүшүн жана казынанын кирешесин кескин азайткан.
Диний саясатта Юстиниан империялык биримдикти көздөгөн. Ал бутпарастыктын калдыктарына каршы күрөшүп, 529-жылы Афинадагы даңазалуу философия мектебин жапкан. Ал догматтык талаштарга активдүү аралашып, халкидончу жана монофизит багыттарын элдештирүүгө аракет кылганыменен, бул иш аракеттери жаңы ажырымдарды да жараткан. Христианчылыкты жана өзүнүн улуулугун бекемдөө максатында ал 537-жылы курулушу аяктаган Ыйык София соборун тургузууну буйрук берген; ал көпкө чейин дүйнөдөгү эң ажайып соборлордун бири болуп эсептелген.
Юстиниан 565-жылдын 14 ноябрында көз жумган; ал өзүнүн улуу колбашчысы Велизарийден жарым жылга узак жашаган. Чек араларды кеңейтүү жана укуктук реформалардагы ийгиликтерине карабастан, анын башкаруусу империяны финансылык жактан сакарат кылып кетти. Ошентсе да анын мыйзамдык мурасы, улулыктуу архитектуралык долбоорлору жана Рим империясынын даңазасын жандандыруу аракети аны Византия тарыхындагы эң улуу өкүмдарлардын бири катары даңазалады.
