Юлиандын тарыхы кайгылуу окуядан башталат. Константинополдо төрөлгөн ал Улуу Константиндин бир атанын башка энеден болгон агасы Юлий Констанцийдин уулу эле. Юлиан болгону алты жашта кезинде, император каза болгондон көп өтпөй, 337-жылкы аскердик көтөрүлүш маалында анын атасы курман болгон. Константиндин уулу Констанций IIнин буйругу менен уюштурулган болушу мүмкүн болгон кан кыргындын жүрүшүндө императордук үй-бүлөнүн жакын туугандарынын баары жок кылынган. Юлиан жаш курагынан улам гана аман калган, ал эми анын агасы Галл оор дарттын айынан тирүү калган. Ошентип, эрте балалык чагында экөө тең император Констанцийдин камкордугу астында толук жетим калышкан.
Атасы өлгөн соң Юлиан ариан епискобу Евсевийдин камкордугуна берилген, андан кийин аны евнух Мардоний тарбиялоого алган; Мардоний ага грек философиясына жана адабиятына терең сүйүү тартуулаган. 344–345-жылдары Юлиан Никомедияда жашап, жашыруун түрдө бутпарас чечен Либанийдин эмгектери менен таанышкан, андан кийин Пергам жана Эфесте болуп, неоплатончу философтордун күчтүү таасирине кабылган. Ага эң чоң таасир эткен адам теургиялык неоплатонизмдин жактоочусу Максим Эфесский болгон, бул, балким, анын христианчылыктан кечиктирилген ажырашынын себеби да болгон. 355-жылы ал Афинага барып, келечектеги каршылаштары болгон христиан теологдору Григорий жана Василий менен таанышкан.
Алты жыл бою Юлиан жана анын агасы Макеллум аттуу чепте жашашкан. Ыңгайлуу шарттарга карабастан, Юлиан маектешүүнүн жетишсиздигинен жана тынымсыз көзөмөлдөн жапа чеккен; бул, балким, анын христианчылыкка карата өсүп бараткан жек көрүүсүнүн себеби болгон.
Император Констанций II мураскерисиз калганда, мураскер маселеси көтөрүлгөн. Ал Галлды сүргүндөн чакырып, ага цезарь наамын берип, Антиохияга наместник кылып жиберген. Бирок Галл жүктөлгөн милдеттерди аткара албай, 354-жылы өлтүрүлгөн. Мураскерлик маселеси кайрадан курчуп чыккандан кийин, Констанций императрица Евсевиянын таасири менен Юлианды цезарь кылып дайындап, аны карындашы Еленага үйлөндүрүп, Галлиядагы аскерлердин башчысы катары жөнөткөн.
Юлиандын алдында өлкөнү талап-тоноого алып турган герман уруулары менен күрөшүү сыяктуу абдан татаал милдет турган. Ал бул миссияны эң сонун аткарып, Аргенторат (Страсбург) алдындагы салгылашууда германдыктарды талкалап, аларды Рейндин ары жагына сүрүп чыккан. Юлиан өз жоокерлеринин сүйүүсүнө ээ болгон, бирок анын ийгиликтери Констанций менен анын сарайдагыларынын ичи тардыгын жана шектенүүсүн жараткан; алар жаш цезарды шылдыңдашкан.
360-жылы Констанций Персияга жортуулга даярданып жатып, Юлиандын эң жакшы легиондорунун бир бөлүгүн талап кылган. Бул ачык ишенимсиздиктин белгиси катары кабыл алынган. Чыгышка барууну каалабаган галлиялык аскерлер Лютецияда (Парижде) көтөрүлүш чыгарып, Юлианды император деп жарыялашкан. Констанций бул фактты таануудан баш тарткан, мунун айынан империянын үстүнө ич ара согуш коркунучу төнгөн. Бирок 361-жылдын 3-ноябрында Констанций капыстан каза болуп, Юлиан түз жана мыйзамдуу мураскер катары Константинополго кирип, маркум императордун тарапташтарына катуу жазалоо уюштурган.
Аммиан Марцеллин Юлиандын замандашы болгон рим тарыхчысы анын кеңири портретин калтырган. Ал императорду орточо бою бар, чачы жылмакай жана жумшак, сакалы калың, көздөрү ачык жана таасирдүү, мурду түз адам катары сүрөттөгөн. Ал күчтүү жана ылдам болгон.
Бирок Марцеллин анын кемчиликтерин да белгилеген: жеңилтектигин, сөзмөрлүгүн, ырым-жырымчылыкка жакындыгын (ал курмандыктарга ашыкча берилген), даңкка жана мактоого суусагандыгын. Аммиан ошондой эле айрым чыгарган буйруктарын сынга алган; мисалы, христиан риторлоруна окутууга тыюу салуу, ошондой эле шаардык кеңештердин курамына ага укугу жок адамдарды адилетсиз киргизүү.
Жалгыз бийлик ээси болгондон кийин Юлиан байыркы рим диний адаттарын калыбына келтирүү түрүндө өзүнүн көкөйүндө турган кыялын ишке ашырып баштаган. Ал бекем ишенген бутпарас болгондуктан, Констанций өлгөнгө чейин көз карашын жашырып келген. Өкүмдарлыгынын алгачкы апталдарында эле ал веротерпимость жөнүндө эдикт чыгарып, бутпарас храмдарды калыбына келтирүүгө жана алардан конфискацияланган мүлктү кайтарууга уруксат берген.
Бирок Юлиан бутпарастын эски формаларына жөн гана кайтуу мүмкүн эместигин түшүнгөн. Ал аны өзгөртүүнү чечип, христиан уюмунун көптөгөн элементтерин өздөштүргөн: христиан иерархиясына окшош бутпарас дин кызматчыларын түзгөн. Ибанаханаларда маектерди өткөрүүнү жана насаат окууну буйруган. Бутпарас ибадаттарында ырдоо салтын киргизген. Жрецтерден кемчиликсиз жашоону талап кылган.
Анын бийлигинин негизги актыларынын бири 362-жылдагы «Толеранттуулук жөнүндө эдикт» болуп, ага ылайык опалдуу христиан епископтору сүргүнөн кайтарылган. Бирок бул кадам чыныгы чыдамкайлыктын көрүнүшү эмес, айлакер саясий эсеп болгон. Юлиан ар кандай христиан агымдарынын өкүлдөрү кайтып келери менен катуу талаш-тартыштарга кирип, чиркөө алсырап, ага каршы тура албай калат деп ишенген. Ошол эле учурда ал өз дининен баш тарткан христиандарга чоң артыкчылыктарды убада кылган.
Христианчылыктын ашынган каршылашы катары Юлиан бутпарасты калыбына келтирүү менен гана чектелип калган эмес. Ал христиандык пайгамбарчылыктарды да төгүндөөгө умтулган. Анын башкы демилгелеринин бири иудейлер үчүн Иерусалим ибадатканасын калыбына келтирүү болгон; анын ою боюнча бул Иса айткан «Ибадатканада таш үстүндө таш калбайт» деген сөздөрдүн жалгандыгын далилдеши керек эле. Ал курулушка каражат бөлгөн, бирок жумуштар болгону бир нече күндөн кийин эле өрттүн айынан токтотулган; айрым замандаштар бул өрттү кудайлык белги деп эсептешкен.
Христиандарга карата дагы бир оор сокку мектеп реформасынын натыйжасында берилген. Юлиан грамматика жана риторика мугалимдери «мамлекеттик багытты» бөлүшүшү керек деген указ чыгарган. Ал кудайларды четке каккан христиандар Гомер, Гесиод жана башка антик авторлорду окутушу абсурд деп эсептеген. Бул указ, чындыгында, христиандарды өз дининен баш тартпаса, окутууга да, окууга да тыюу салган.
Чыгыш провинцияларына болгон сапары учурунда Юлиан өз идеяларынын популярдуу эместигине көзү жеткен. Христиандардын борбору болгон Антиохиянын калкы анын бутпарасчылыкка болгон симпатиясына кайдыгер бойдон калган. Храмдагы өрттөн кийин, ага христиандар айыпталып, жаңжал курчуп кеткен. Мунун жооп иретинде Юлиан Антиохиянын башкы чиркөөсүн жапкан. Өз кезегинде христиандар бутпарас айкелдерин активдүү талкалашкан.
Юлиан жаңы мучениктерди жаратпоо үчүн түз куугунтуктан качууга аракет кылганы менен, анын доорунда чиркөөнүн көптөгөн өкүлдөрү азаптоолорго жана шейиттик өлүмгө дуушар болушкан. Алардын арасында епископтор жана жөнөкөй ишенимдүүлөр болгон мисалы, Василий Анкирский жана Иоанн Воин.
Юлиан үчүн негизги тышкы саясаттык милдет шаханшах Шапур II Улуу башкарган сасанилердин Ираны менен согуш болчу. 363-жылкы жазда Юлиан баштаган жортуул алгач ийгиликтүү жүрүп, рим легиондору Персиянын борбору Ктесифонго чейин жеткен. Бирок шаар алгыс болуп чыкты, ал эми кошумча күчтөр жана армян союздаштары келбей калды.
Абалды чыккынчыл жол көрсөтүүчү андан бетер оорлотуп, римдиктерди суу жок чөлгө алып кирген. Өзүнүн армиясы үмүтсүз абалда калганын түшүнгөн Юлиан артка чегинүүгө мажбур болуп, перс аскерлеринин чабуулдарын тынымсыз кайтарып отурду.
363-жылдын 26-июнунда Марангдагы салгылашта Юлиан найза менен өлүмгө алып келген жаракат алган. Анын өлүмүнүн жагдайлары талаштуу бойдон калууда. Бир версия боюнча, жараатты душман жоокери салган, экинчисинде өз армиясынын аскери. Үчүнчү версияга ылайык, бул өз жанын кыюу болгон. Анын досу, чечен Либаний, өлтүргүч христиан болгон деп эсептесе, бутпарас тарыхчы Аммиан Марцеллин императордун согуш маалындагы этиятсыздыгынан болгон кырсык катары сүрөттөгөн.
Юлиандын акыркы сөздөрү боюнча маалыматтар да бири-бирине каршы. Кээ бир булактарда ал өз канын күнгө чачып жатып: «Канааттан!» деген деп айтылат. Башкалары, кийинчерээк жазылган булактар, ага «Сен жеңдиң, Галилеялык!» деген сөздөрдү таандык кылышат; балким, бул сөздөр христианчылыктын акыры-кесепет жеңишин көрсөтүү үчүн чиркөө тарыхчылары тарабынан кошулган.
Юлиан каза болгондон кийин, ал Тарстагы бутпарас ыйык жайына коюлган, бирок кийин анын сөөгү Константинополго көчүрүлүп, Ыйык Элчилер чиркөөсүндө аялынын жанына коюлган, бирок христиан жөрөлгөсү боюнча акыркы коштоо жүргүзүлгөн эмес.
Либаний «Юлианга арналган надгробдук сөзүндө» киши өлтүргөн адам белгисиз бойдон калганын, бирок анын душман эмес, императордун жашап турушу кимдир бирөөлөргө пайдасыз болгон адамдардын бири башкача айтканда, христиан болушу ыктымалдыгын белгилеген.
Анын кыска башкаруусуна карабастан, Юлиан тарыхта олуттуу из калтырган. Ал бутпарасты калыбына келтирүүгө аракет кылган акыркы рим императору болгон. Анын доору антиктик дүйнөнүн акыркы жалыны болуп, андан кийин христианчылык Рим империясында мамлекеттик дин катары акыры түп-тамыры менен бекемделген.
