Императрица Зоянын, Константин VIII менен Елена Алипинанын ортончу кызынын өмүр тарыхы — византия тарыхындагы эң таң калыштуу баяндардын бири. Болжол менен 978-жылы төрөлгөн ал Багрянородная (Porphyrogenita) деген сыймыктуу титулду алып жүргөн, бул анын тактынын мыйзамдуу мураскерлери үчүн гана арналган императордук сарайдын ыйык Порфир залында төрөлгөнүн билдирген. Анын бүт өмүрү улуу Македон династиясынын күүгүмүнүн символуна айланган — бул доордо алтындын жана интриганын жаркыроосу империянын мурдагы аскердик даңкын көлөкөдө калтырган.
Михаил Пселлдин күбөлүгүнө караганда, Зоя убакытка көпкө чейин баш ийбеген келбетке ээ болгон. Ал орто бойлуу, калың каштарынын алдындагы терең көздөрү, саргыч чачы жана ушунчалык аппак териси менен айырмалангандыктан, ал түз эле «жаркырап» тургандай сезилген. Бирок бул сулуулуктун артында өтө өзгөчө мүнөз жашырылган. Теңтуштары сайма сайып отурганда, Зоя өз бөлмөлөрүн чыныгы лабораторияга айландырган. Анын гинекейинде дайыма кайнап жаткан аралашмалардан улам ысыктык менен нымдуулук өкүм сүрчү: императрица алхимияга жана косметикага өзгөчө берилген. Ал өзгөчө майларды даярдап, жыпар жыттуу заттарды жана ар кандай жыт берүүчү аралашмаларды кайра иштетчү. Бул эмгек жемишин берген: 70 жашында да анын жүзү бир да бырышсыз жылмакай бойдон калган, бирок колдору титиреп, бели ийиле баштаган эле. Атактуу «Зоя ханышанын майынын» курамына курма, кара өрүк, мейиз, анжир, лилия жана бал кирген — бул каражат ошол доордун уламышына айланган.
Анын алгачкы жаштыгы улуу никелик союздарды күтүү менен өткөн. 1001 же 1002-жылы ал Ыйык Рим империясынын императору Оттон IIIкө жубайлыкка тандалган, бирок күйөө болчу адамдын өлүмү Зоянын Бари шаарына бара жаткан жолун үзүп, ал кайра Константинополго кайтып келген. Кийинчерээк, 1027-жылы, Конрад II Зоянын колун өз уулу Генрих үчүн сураган, бирок анын атасы Константин VIII бул куда түшүүлөрдөн баш тарткан.
Константин VIII көпкө чейин бийликти өткөрүп берүүгө батынбай жүргөн, бирок өлүмүн сезип, 1028-жылы кыздарынын бирин күйөөгө берүүнү чечкен. Кичүү кызы Феодора мүнөз көрсөтүп, тирүү аялы бар жана өтө жакын тууган болгондуктан, Роман Аргирге тийүүдөн баш тарткан. Ошондо тандоо Зояга түшкөн, ал ошол маалда 50 жашка чыгып калган болчу.
1028-жылдын 12-ноябрында Константинополдун префекти болгон 60 жаштагы Роман менен үйлөнүү тою өткөн; анын аялы Елена күйөөсүн сокур кылуу коркунучу алдында күч менен кечилдикке өткөрүлгөн. Үч күндөн кийин Константин VIII каза болуп, Роман III такка чыккан. Династияны улантууну каалаган кары жубайлар сыйкырга жана шектүү медициналык ыкмаларга кайрылышкан: Зоя тумарлар менен таштарды тагынып жүргөн, ал эми Роман «табиятты ойготууга» үмүттөнүп, ар кандай сүртмөлөрдү колдонгон. Ийгиликке жетпей, Роман аялына муздап, анын каражатын чектеп, өзү толугу менен мамлекеттик иштерге кирип кеткен. Зоя болсо таарынычын ичине катып, ачуусун карындашы Феодорадан алып, аны күч менен монастырга киргизүүнү өзү көзөмөлдөгөн.
Четке кагылган императрица көп өтпөй күчтүү евнух Иоанн Орфанотрофтун бир тууганы болгон жаш Михаилдин кучагынан сооронуч тапкан. «Кызгылтым жүздүү», укмуштай сулуу бул жигит анын сүймөнчүгүнө айланган. Зоя өз байланышын жашырган эмес: ал эл алдында Михаилди өөп, аны такка отургузуп, скипетр карматкан. Роман III өз абалынын туруксуз экенин түшүнүп, эч нерсе көрбөгөндөй түр көрсөтүп жүргөн, анткени аялынын кумары көптөргө эмес, бир адамга гана багытталсын деп эсептеген.
Бирок 1033-жылы Романдын ден соолугу кескин начарлап кеткен. Эл арасында Иоанн Орфанотроф аны жай ууландырып жатат деген сөздөр айтылган. Чечүүчү учур 1034-жылдын 11-апрелинде, Улуу Бейшембиде, келген. Бассейнде жуунуп жаткан учурда кызматчылар, балким Зоянын буйругу менен, анын башын сууга кармап, муунтуп өлтүрүшкөн.
Өлүп бара жаткан күйөөсүнүн уктоочу бөлмөсүнө Зоя кирген, бирок анын жакында өлөрүнө көзү жеткен соң, кайдыгерлигин жашырбастан дароо чыгып кеткен.
Ошол эле түнү, бардык салттарды бузуп, Зоя Михаилди таажы кийгизип, такка отургузган. Патриарх Алексий Студит 100 фунт алтын үчүн 56 жаштагы жесир аял менен 24 жаштагы жигиттин никесине бата берген. Бирок бул бакыт узакка созулган эмес. Михаил IV өзүнөн мурунку императордун тагдырын башынан өткөрүүдөн коркуп, Зояны бийликтен четтетип, аны гинекейге камап, анын кызматчыларынын ордуна өз туугандарын койгон.
Зоя каршылык көрсөтүүгө аракет кылган, ал тургай евнух Иоаннды анын дарыгери аркылуу ууландырууну да пландаган, бирок бул кутум ишке ашпай калган. Ошол эле учурда Михаил IV эпилепсия жана суу шишик оорусу менен жабыркап жаткан. Балалуу боло албастыгын түшүнүп, ал Зояны өзүнүн жээни — келечектеги Михаил Vни — асырап алууга мажбур кылган. 1041-жылдын декабрында өзүнүн өлүмү жакындаганын сезген император кечилдикти кабыл алган. Зоя жөө барып, монастырда жаткан ага жолугууга жалынып-жалбарган, бирок ал аны босогосунан да киргизген эмес. 1041-жылдын 10-декабрында Михаил IV каза болгон.
Зоя асырап алган Михаил V Калафат болсо ырайымсыз жана ыраазычылыгы жок болуп чыккан. Башында ал урмат көрсөткөнсүп жүргөн, бирок көп өтпөй чиновниктер партиясынын символуна айланган Зоянын камкордугунан кутулууну чечип, аны камакка алууну буйруган. 1042-жылдын 19-апрелине караган түнү Багрянородная императрица күч менен кечил кылып чачы кыркылып, Принкипо аралына сүргүнгө жөнөтүлгөн.
Бул чечим Константинополду жардырып жибергендей болгон. Македон үйүнө берилген бойдон калган эл көчөгө чыгып: «Биздин энебиз Зоя кайда?» — деп кыйкыра баштаган. Тарыхта биринчи жолу аялдар гинекейден чыгып, баррикадаларда менадалардай согуша башташкан. Элди тынчтандыруу үчүн Михаил Зояны кайра алып келген, бирок аны кечилдик кийимде көргөндө эл ого бетер каарданган. Монастырдан Зоянын кичүү карындашы Феодораны күч менен алып чыгып, аны Ыйык Софияда тең башкаруучу деп жарыялашкан. Михаил V тактан кулатылып, сокур кылынган.
1042-жылдын 21-апрелинде Зоя менен Феодоранын биргелешкен жалгыз бийлиги башталган жана ал болжол менен 50 күнгө созулган. Бул аялдардын кош бийлигинин эң сейрек учурларынын бири болгон. Алар бир такта отуруп, элчилерди кабыл алып, кызматтарды сатып өткөрүүгө каршы жарлыктарды чыгарышкан. Бирок Зоя акылсыздай ысырапкорлукка жакын болуп, казынаны тез бошото баштаган, ал эми үнөмдүү Феодора алтын чогултуп жаткан. Империяга бекем башкаруучу керек экенин түшүнүп, Зоя 64 жашында үчүнчү жолу турмушка чыгууга бел байлаган.
Анын тандаганы сүргүндөн кайтарылган эски сүймөнчүгү Константин Мономах болгон. Үйлөнүү тою 1042-жылдын 11-июнунда өткөн. Экөө үчүн тең бул үчүнчү нике болгондуктан, чиркөө ага муздак мамиле жасап, никени жөнөкөй пресвитер гана кыйган.
Бул союз өтө өзгөчө болгон. Константин өзү менен кошо сүйгөнү Мария Склиренаны да алып келген, ал эми «азаптардан чарчап, жашы өтүп калган» Зоя муну таң калычтуу тынчтык менен кабыл алган. Склирена севаста титулун алып, императордук бөлмөлөрдүн жанындагы жайда жашаган. Бул «үч кишилик нике» эл арасында нааразылык жараткан, жана 1043-жылдагы баш аламандык учурунда Зоя менен Феодора элге өздөрүнүн тирүү жана аман экенин көрсөтүү үчүн балконго өздөрү чыгууга аргасыз болушкан.
Бул жылдары Зоя Ярослав Даанышмандын орус флотунун чабуулуна (1043-жыл) жана ага кызмат кылган Харальд Суровыйдын дооруна күбө болгон. Ал мамлекеттик иштерден биротоло алыстап, өзүн кийим-кечеге жана асыл таштар менен кооздолгон Иисус Христостун иконасына арнаган; ал икона менен тирүү адамдай сүйлөшүп, жүзүнүн түсүнүн өзгөрүшүнө карап келечекти айтууга аракет кылган.
Өмүрүнүн аягында Зоя «акыл-эси туруксуз» болуп, ачуунун катуу кармоолоруна кабыла баштаган. 1050-жылы 72 жашында көз жумган. Константин IX ага өтө салтанаттуу жаназа өткөрүп, ал тургай аялын ыйык деп таанытууга аракет кылган. Ал Христос Антифонит чиркөөсүндөгү анын мүрзөсүндө кереметтер болуп жатат деп ырастаган, бирок чиркөө анын бороондуу жеке жашоосун жүйө кылып, мындай өтүнүчтү четке каккан.
Зоя мураскер калтырган эмес, жана 1056-жылы Феодора өлгөндөн кийин улуу Македон династиясы биротоло токтогон. Анын доору тарыхта каприздер менен ашыкча салтанаттын мезгили катары калган, бирок анын артында мурда майтарылгыс көрүнгөн империяны каптап келе жаткан кризис жашынып турган.
