Император Зенондун тарыхы — Византия жылнаамасындагы эң драмалуу бөлүмдөрдүн бири. Бул тарых жапайы Исавриядан чыккан катаал тоолук адамдын улуу империянын тактысына гана чыгып тим болбостон, заговорлорго, этностук жек көрүүгө жана өлүмдүн өзүнө карабай аны сактап кала алганын баяндайт. Анын бийликтин туу чокусуна карай жолу сарай залдарынын жаркырагынан эмес, варвар колбашчыларынын ашкере бийлигине каршы күрөштө ишенимдүү таяныч издеген император Лев Iдин саясий эсеп-кысабынан башталган.
468-жылы Константинополдун саясий аренасында грек кулагы үчүн айтууга кыйын ысымы бар адам пайда болду — Тарасикодисса. Ал знаттуу исавриялык үй-бүлөдөн чыккан; анын урукташтары борбордо дээрлик германдыктардай эле варварлар катары эсептелчү. Бирок Лев I үчүн бул катаал жоокер идеалдуу союздаш болуп калды. Аны римдик элитанын көзүндө «өз адамы» кылуу үчүн Тарасикодисса грекче Зенон деген ысым кабыл алып, императордун кызы Ариаднага үйлөндү. Лев I күйөө баласына патрикий, императордук гвардиянын башчысы жана Кичи Азиядагы аскерлердин башкы командачысы деген наамдарды берип, аны күчтүү колбашчы Аспар менен чечүүчү кармашка даярдады.
Аспар менен тирешүү Зенондун өмүрүнө аз жерден коркунуч алып келген. Фракия согушу маалында Аспар исавриялыкка каршы кол салууну уюштурган, бирок план ишке ашпай калган. Борборго кайтып келген соң Зенон каршы чабуулга өттү: ал Аспарды чыккынчылыкка айыптады. Андан кийинки кандуу жазалоо маалында Аспар жана анын уулу Ардавурий өлтүрүлдү; тагдырдын ирониясы менен дал ушул Ардавурий мурда Ариаднанын күйөө жигити деп эсептелген. Такка карай жол башкы атаандаштардан тазаланды, бирок бул сыноолордун башталышы гана эле.
474-жылы Лев I каза болуп, мураскор катары Зенон менен Ариаднанын жашы жете элек уулун — Лев IIни калтырды. Зенон өз уулунун жанында регент болду, ал эми көп өтпөй интригалардын жана кайненеси Веринанын таасиринин аркасында расмий түрдө тең башкаруучу катары таажы кийгизилди. Бирок тагдыр жаш Лев IIге катаал болду: бала чоң атасы өлгөндөн кийин болгону бир нече ай гана жашады. Сарайдын кулуарларында ата-энеси жалгыз бийлик үчүн баланын өлүмүнө кол салган деген караңгы ушактар тарай баштады, айрыкча Зенон өзүн жалгыз император деп жарыялаганда.
Константинополдук аристократия жана эл үчүн Зенон мурдагыдай эле жат, «варвар» бойдон калган; анын такта отурушу империянын салттарын мазактагандай сезилчү. Бул популярдуулуктун жоктугун куу Верина пайдаланды. Ал өзүнүн сүйгөнү Патрицийди такка отургузууну көздөп, заговор түздү. Ага анын агасы Василиск жана таасирдүү колбашчылар Илл менен Трокунд кошулду. 475-жылдын 9-январында борбордо заговорчулар шыкактаган башаламандыктар тутанды. Зенон өз мекени Исаврияга качууга аргасыз болду. Иллдин аскерлери аны кубалап жүргөндө, ал ишенимдүү Ариаднасы менен бирге кол жеткис тоо чебине жашынды, ал эми Константинополдо Василиск такка чыгып жатты.
Бирок Василисктин башкаруусу кыска жана башаламан болду. Патрицийди өлүм жазасына тартып, чиркөөнү жана элди өзүнө каршы коюп алган соң, ал тез эле таянычын жоготту. Зенон дипломат катары талантын көрсөтүп, өзүнүн мурдагы куугунтукчулары Илл менен Трокундду өз тарабына тарта алды. 476-жылы ал Константинополго салтанаттуу түрдө кайтып келди. Василиск Каппадокияга сүргүнгө айдалып, ошол жерде өлүмүн тапты. Бийлигин бекемдегенден кийин Зенон өзүнүн катаал мүнөзүн көрсөттү: ал такты кайтарып алууга жардам берген колбашчы Арматты өлтүрүүгө буйрук берип, анын уулун мажбурлап монах кылдырды. Муну менен ал мүмкүн болгон коркунучтарды жок кылды.
Зенондун башкаруусу улуу силкинүүлөрдүн доору болду. 477-жылы катуу жер титирөө империянын көптөгөн шаарларын, анын ичинде борборду да, урандыларга айлантты. Чек араларга варварлар дайыма басым жасап турушту, бирок император тышкы коргонууга толук көңүл бура алган жок, анткени ички жаңжалдар токтобой жатты. 479-жылы Батыш Рим императору Антемийдин уулу Маркиандын көтөрүлүшү тутанды. Иллдин чечкиндүүлүгүнүн аркасында козголоң басылды, Маркиан сүргүнгө айдалды, бирок анын кийин качып чыгып, Анкирага кол салышы империяны чыңалууда кармап турду.
Эң оор сыноо Зенондун Илл менен ажырашуусу болду. 484-жылы Илл Кичи Азияда ири көтөрүлүш чыгарды. Ага каршы Леонтий башында турган армия жөнөтүлдү, бирок ал көтөрүлүшчүлөр тарапка өтүп кетип, тынымсыз аракеттенген Веринанын колдоосу менен өзү император деп жарыяланды. Согуш жылдарга созулду. Болгону 488-жылы колбашчы Иоанн Скиф заговорчулар жашынган Папурий чебин чабуул менен ала алды. Илл менен Леонтий өлүм жазасына тартылды, ал эми Верина цитадель кулаганга чейин эле камакта каза болгон.
Эл аралык иштерде Зенон өзүн «бөлүп башкар» саясатынын чебери катары көрсөттү. Балкандарды Теодорих Улуу жетектеген остготтордун кыйратуучу чабуулдарынан куткаруу үчүн ал алардын энергиясын Батышка бурду. Император Теодорихтин Одоакрга каршы Италияга жортуулун санкциялады. Бул Одоакрдын кулашына жана Остгот падышалыгынын негизделишине алып келди. Ошентип Зенон формалдуу түрдө Италиянын үстүнөн римдик суверенитетти калыбына келтирип, ошол эле учурда коркунучтуу коңшудан арылды.
Зенондун диний саясаты да компромисс табуу аракеттерине толгон эле. 482-жылы ал «Энотиконду» — Халкидон соборунун жактоочулары менен монофизиттерди элдештирүүгө багытталган биримдик жөнүндөгү жарлыкты чыгарды. Бул документ көптөн күткөн тынчтыкты алып келбесе да, чыгыш христианчылыгынын тарыхында маанилүү этап болуп калды.
Императордун өмүрүнүн аягы 491-жылдын 9-апрелинде эпилепсиялык талма маалында келди. Анын өлүмү Византия тарыхындагы эң үрөй учурган уламыштардын бирин жаратты. Зенон терең эс-учун жоготкон абалда жатканда, аны жаңылыш өлдү деп эсептеп, саркофагга камап коюшкан дешкен. Айтымдарга караганда, мүрзөдөн узак убакыт бою жардам сураган кыйкырыктар угулган, бирок Ариадна жана исавриялыкты жек көргөн жогорку даражалуу адамдар үн басылмайынча табытты ачууга тыюу салышкан. Ошентип Исавриянын тоолорунан келип, империянын жүзүн өзгөрткөн адамдын өмүрү аяктады. Андан кийин Ариадна тажрыйбалуу чиновник Анастасийге артыкчылык берип, ал кийинки император болду.
