Роман Диоген Каппадокиянын жогорку аскердик аристократиясына таандык болгон. Бул катаал аймак кылымдар бою империяга эң мыкты коргоочуларды берип келген. Ал даңктуу аскер башчы Константин Диогендин уулу болгон, ал эми энеси тарабынан император Роман IIIнүн бир тууганы Василий Аргирдин небереси болуп эсептелген. Анын канында знаттуу тукумдардын каны аккан жана бир катар тарыхчылардын пикиринде, анын армян теги да болгон. Бул ошол мезгилдеги чыгыш фемаларынын элитасы үчүн мүнөздүү көрүнүш эле.
Роман өзүнүн карьерасын тынч эмес Дунай чек арасында курган. Ал жерде ал таланттуу жана чечкиндүү лидер катары өзүн көрсөтө алган. Аскерлер аны абдан жакшы көрүшчү: ал катаал армян жоокерлерине таянган жана борбордогу «калемдер партиясын» — кесарь Иоанн Дука жана философ Михаил Пселл башында турган бюрократтарды жек көргөн. Бул жек көрүү эки тараптуу болгон. 1067-жылы, Средецтин башкаруучусу болуп турганда, Роман такты басып алуу максатындагы кутумга катышты деп айыпталган. Аны сот үчүн Константинополго алып келишкен, бул сот ага өлүм же сокур кылуу өкүмүн убада кылып турган. Бирок тагдыр башкача чечкен.
Жесир калган императрица Евдокия Макремволитисса козголоңчуну суракка алып жатып, анын күчтүү келбетине, асыл турумуна жана эрдигине таң калган. Империянын чек аралары селжук түрктөрүнүн соккуларынан кыйрап жаткан шартта Евдокия мындай жыйынтыкка келген: мамлекетке дагы бир чиновник эмес, жоокер жана коргоочу керек эле. Роман кечирилип, магистр жана стратилат даражасына көтөрүлгөн, көп өтпөй болсо өзү императрицанын күйөөсү болууга талапкер болуп калган.
Маркум күйөөсүнө берген кайра турмушка чыкпоо антына карабастан, Евдокия Диогенден өз уулдары жана такты үчүн жалгыз куткаруучуну көргөн. 1067-жылдын 31-декабрында Романды жашыруун түрдө сарайга киргизишкен, ал эми 1068-жылдын 1-январында патриарх аларды никелештирген. Роман IV Диоген император болуп калган, бирок формалдуу түрдө бул титулду Константин X Дуканын уулдары менен бөлүшкөн.
Дукалардын сарай партиясы бул такка отурууну жеке кемсинтүү катары кабыл алган. Романга каршы интригалар токулган, анын буйруктары атайылап үзгүлтүккө учуратылган, ал эми борбордо анын өгөй уулдарын жок кылгысы келет деген ыплас ушактар тараган. Роман түз мүнөздүү жана анча кыраакы эмес жоокер болгондуктан, борбордук элитанын куугун жана айлакерлигин баалабай койгон. Ал толугу менен тышкы коркунучка көңүл бурган.
Роман кабыл алган армия аянычтуу абалда болчу. «Жарандык партиянын» башкаруу жылдары жана Дукалардын орунсуз сараңдыгы туруктуу аскерлердин деморализациясына жана катарларынын суюлушуна алып келген. Роман тартипке көнбөгөн жалданма аскерлер менен элдик кошуундардын ар түрдүү массасын чогултууга мажбур болгон. Ошого карабастан 1068 жана 1069-жылдары ал Азияга эки салыштырмалуу ийгиликтүү жортуул жасап, селжуктарды чек аралардан артка сүргөн.
Бирок кырсык жалгыз келбейт. Император Чыгышта согушуп жүргөндө, Батышта норманн Роберт Гвискар Отрантону басып алып, Италиядагы византиялыктардын акыркы таянычы болгон Барини курчоого алган. Эки фронттун ортосунда калган Роман Европага кайтууга мажбур болгон. Ал жок кезде султан Алп-Арсландын жетекчилигиндеги селжуктар чабуулга өтүшкөн: алар Мануил Комнинди талкалап, Хоналарды талап-тоноп, Армениянын эң маанилүү чеби — Манцикертти басып алышкан.
1071-жылы Роман Диоген ошол мезгил үчүн өтө чоң болгон 100 миңдик армияны чогултуп, Манцикертти кайтарып алуу үчүн чыгышка жөнөгөн. Алп-Арслан мындай күч менен кагылышуунун коркунучун түшүнүп, тынчтык сунуштаган, бирок Роман өз миссиясына ишенип, бул сунушту четке каккан.
1071-жылдын 25–26-августунда Манцикерттин дубалдарынын жанында империянын тагдырын чечкен салгылашуу болгон. Согуштун кызуу маалында, жеңиш дагы эле мүмкүн болуп турган учурда, эң чоң чыккынчылык жасалган: арьергардды башкарган Андроник Дука император жеңилди деген ушакты атайылап таратып, өз аскерлерин майдандан алып кеткен. Византиялык сап ыдырап кеткен. Өз офицерлери таштап кеткен Роман Диоген жөнөкөй жоокердей салгылашып, акыры туткунга түшкөн.
Эки өкүмдардын жолугушуу көрүнүшү уламыштарга кирген. Алп-Арслан туткунга күтүлбөгөндөй асыл мамиле кылган. Бир жумалык сүйлөшүүлөрдөн кийин Роман бир миллион алтын кун төлөө жана туткундагы мусулмандарды бошотуу шарты менен эркиндикке чыгарылган. Султан аны конок катары узатып койгон, бирок мекенинде Романды өлүмдөн да жаман тагдыр күтүп турганын билген эмес.
Роман туткундан кайтып келе жатканда, Константинополдо «Дукалар партиясы» төңкөрүш жасаган. Евдокияны күч менен монахиня кылып постригге киргизишкен, ал эми анын уулу Михаил VIIни, Парапинакты, император деп жарыялашкан. Иш жүзүндө бийлик кесарь Иоанн Дукага өткөрүлүп берилген. Романдан анын кайтып келери тууралуу кат алышканда, узурпаторлор аны тактан түшүрүлгөн деп жарыялашкан.
Бир туугандык кыргын согуш башталган. 1072-жылы Роман дал ошол чыккынчы Андроник Дука тарабынан Аданада курчоого алынган. Алсырап, колдоосуз калган Роман үч митрополит тарабынан ырасталган жеке коопсуздук тууралуу салтанаттуу убадага ишенип, багынып берген. Бирок Дукалардын анттары эч нерсеге арзыган эмес.
Роман Диогенди Котиэйе шаарында өзгөчө мыкаачылык менен сокур кылышкан. Айтышкандай, аны эшекке отургузуп борборго алып бара жатышканда, көздөрүнөн ажыраган ал империянын куткарылышы үчүн сыйынган. Көп өтпөй ал алган жарааттарынан каза болгон.
Роман IV Диогендин трагедиясы бүткүл Византиянын трагедиясына айланган. Манцикерттеги жеңилүү жана андан кийинки 1071–1072-жылдардагы жарандык согуш куралдуу күчтөрдүн толук дезорганизациясына алып келген.
Империянын өзөгү болгон чыгыш фемалары иш жүзүндө жок кылынган.
Кичи Азия түрктөрдүн тоскоолдуксуз отурукташуусу үчүн ачык калган.
1072-жылдын жайына карата византиялык армия бирдиктүү уюшкан күч катары жашоосун токтоткон.
Роман IV Византия муктаж болгон ошол «калкан» болууга аракет кылган, бирок бул калкан өзү коргоого ант берген адамдардын колу менен ичинен талкаланган. Анын өлүмү менен ромейлердин Азиядагы ээликтерин жоготуусунун кайтарылгыс процесси башталган.
