Роман III Аргирдин башкаруусу — бул такка көтөрүлүшү өлүм алдында жаткан өкүмдардын шашылыш чечиминин натыйжасы болуп, ал эми кулашы өзүнүн уктоочу бөлмөсүндөгү чыккынчылыктан улам келген, билимдүү, бирок терең бактысыз адамдын тарыхы. Анын доору өткөндөгү улуу рим императорлорун туурап, Римдин улуулугун кайра жандандыруу аракеттери менен белгиленген, бирок чыныгы аскердик таланттын жоктугу жана сарай интригалары анын бийлигин дымактуу ийгиликсиздиктердин катарына айландырган.
Роман Аргир Византиянын эң жогорку ак сөөк катмарына таандык болгон. Анын тукуму Армениактан чыккан жана императордук кан менен тыгыз байланышта эле — Романдын чоң атасынын атасынын өзү эле Роман I Лакапин болгон. Аргырлар үй-бүлөсү өзгөчө орунду ээлеген: анын бир тууганы Василий Василий IIнин тушунда губернатор болгон, башка бир тууганы Лев Италиядагы согуштарда курман болгон, ал эми карындашы Пульхерия магистр Василий Склирге турмушка чыккан. Роман өзү болсо кадыр-барктуу сенатор жана Константинополдун эпархы болуп, такка отурганга чейин эле жогорку деңгээлдеги дипломатия менен алектенген — мисалы, 1004-жылы ал кызы Марияны Венециянын дожунун уулуна турмушка берген.
Кризис 1028-жылдын ноябрында башталган. Константин VIII уул калтырбастан өлүм төшөгүндө жаткан. Анын улуу кызы Евдокия монастырга кеткен, ал эми Зоя менен Феодоранын жашы элүүдөн ашып калган болчу. Империяга шашылыш түрдө эркек башкаруучу керек эле. Тандоо 60 жаштагы Романга түшкөн. Окуялар өтө тездик менен өнүккөн: буга чейин үйлөнгөн Роман никесин бузууга мажбурланган, анын мыйзамдуу аялы кечил кылып чачы кыркылган, ал эми 1028-жылдын 12-ноябрында ал элүүдөгү Зоя менен никеге турган. Болгону үч күндөн кийин Константин каза болуп, Роман Аргир император болуп калган.
Роман III такка жаңы Октавиан Август же Марк Аврелий болом деген каалоо менен чыккан. Ал боорукер жана билимдүү адам болгон, бирок Михаил Пселл так белгилегендей, анын билими үстүрт эле. Ошентсе да ал мамлекетте «акылдын учкунун тутантам» деп, айланасына окумуштууларды, философторду жана риторлорду чогултууга аракет кылган.
Анын административдик ишмердиги ырайымдуулук аракеттери менен башталган:
Ал печенегдер туткундап кеткен византиялыктарды сатып алып, кайтарып келүүгө абдан чоң каражат короткон.
Мурдагы императорлор сүргүнгө айдаган аристократтар кечирим алышкан.
Роман Перивлепта Кудай Эне монастырын курдурган жана Фатимиддер башкарган Египет менен Иерусалимдеги Ыйык Көрүстөн храмын калыбына келтирүү боюнча макулдашкан.
Ак сөөктөрдүн көңүлүн алуу үчүн ал бай жер ээлерин жакыр дыйкандардын бош жаткан жерлери үчүн салык төлөөгө милдеттендирген аллиленгий мыйзамын жокко чыгарган. Бул бюджетке олуттуу сокку урганы менен, анын аристократтар арасындагы абалын бекемдеген.
Александр Македонскийдин даңкына жетүүнү каалаган Роман 1030-жылы Антиохиянын стратиги Спондилдин жеңилүүсү үчүн өч алуу максатында Алеппого каршы жортуулду өзү жетектеген. Бирок императордун өзүнө ашыкча ишениши чыныгы кырсыкка алып келген: ысыкка көнбөгөн жана начар уюштурулган византиялык армия дүрбөлөңгө түшүп, тартипсиз качып жөнөгөн. Ал тургай императордук казына да жоголгон.
Империянын намысын таланттуу кол башчы Георгий Маниак сактап калган, ал арабдар тартып алган мүлктүн бир бөлүгүн кайра кайтарып алган. Өзүндө аскердик талант жок экенин түшүнгөн Роман мындан ары тагдырды сынабай, согуштарды Маниакка тапшырган. Ал 1032-жылы Самосата менен Эдессаны салтанаттуу түрдө басып алган. Кызыгы, дал ушул мезгилде кийин Норвегиянын легендарлуу падышасы боло турган Харальд Суровый Византияга келип, варяг гвардиясына кызматка кирген.
Сарайдын ички жашоосу интригалардын театрына айланган. Мураскердин жоктугунан көңүлү калып, Роман Зояга муздап, сүйгөн аял чыгарып алган. Императрица болсо өзүнө күчтүү евнух Иоанн Орфанотрофтун бир тууганы болгон жаш Михаилдин кучагынан жубатуу тапкан. Романдын башкаруусуна болгон нааразылык өсүп, оппозиция Зоянын карындашы Феодоранын айланасына топтоло баштаган. Жооп катары Роман Феодораны кутумга айыптап, күч менен кечил кылып чачын кырктырып, ал эми анын тарапкери Константин Диогенди түрмөгө салган, ал ошол жерде өзүн өлтүргөн.
1033-жылы императордун ден соолугу кескин начарлай баштаган. Замандаштары, анын ичинде Иоанн Скилица, Зоя менен Михаил аны жай уу менен ууландыра башташкан деп толук ишенишкен. Анын өмүрүнүн акыркы жылындагы көрүнүшү үрөй учурган: маркумдукундай бозоргон шишик жүз, демикме, түшө баштаган чач. Ал араңдан зорго бир нече кадам жасай алса да, эр жүрөктүк менен мамлекеттик иштерди аткарууну уланта берген.
Акыры 1034-жылдын 11-апрелинде, Улуу бейшембиде, чечүүчү учур келген. Өзүн таң калычтуу түрдө сергек сезген Роман салтанаттуу чыгуунун алдында мончого барууну чечкен. Михаил Пселл монархтын акыркы мүнөттөрүн жүрөк үшүткөндөй кылып сүрөттөп калтырган:
«...самодержец адатынча башын сууга батырганда, алар анын мойнун кысып, бир кыйла убакыт ошол абалда кармап турушту, анан коё беришип, чыгып кетишти».
Суудан чыгарылганда императордо али да өмүр белгиси бар эле. Зоя анын уктоочу бөлмөсүнө келген, бирок өлүп бараткан күйөөсүнө бир карап, анын тирүү калбай турганына ынангандан кийин унчукпай чыгып кеткен. Роман III ошол эле күнү азап ичинде жан берген. Убакытты текке кетирбестен, карыган императрица дароо өзүнүн сүйгөнүн такка отургузуп, ошол эле кечте ал Михаил IV деген ат менен император деп жарыяланган. Ошентип Роман Аргирдин «жаңы Август» болуу аракети ишке ашпай, артында орундалбаган дымагынан калган ачуу сезимди жана бошоп калган казынаны гана калтырган.
