Никифор 912-жылы катаал Каппадокияда төрөлгөн. Ал Анатолиядагы эң күчтүү аристократтык тукумдардын бири — Фокалардын үй-бүлөсүнө таандык болгон; бул тукум кылымдар бою Византияга эң мыкты стратегдерди берип келген. Никифор даңазалуу кол башчы Варда Фока Улуунун уулу жана аты империянын чек араларында жаңырып турган легендарлуу Никифор Фока Улуунун небереси эле. Аскердик рух сиңген Каппадокиянын өз жери болочок василевстин мүнөзүн калыптандырган: түз, бекем жана христианчылыктын душмандарына ырайымсыз.
Анын Чыгыштагы аскердик карьерасы өтө тез өнүккөн. 954-жылга карата ал буга чейин эле схолдордун доместиги наамын алып, византиялык армиянын элиталык бөлүктөрүн башкарып турган. Бирок чыныгы даңк ага 960-жылы келген, ошол кезде император Роман II аны Критке болгон улуу экспедициянын башкы кол башчысы кылып дайындаган. Бул арал ондогон жылдар бою византия жээктерин талап-тоноп келген араб каракчыларынын уясы болуп турган. Никифор 3000 кемеден турган зор флот чогулткан, анын курамында жалданма русь жоокерлери да согушкан.
Аралдын борбору Хандакты курчоо сегиз айга созулган. Никифор бул жерде өзүнүн уламышка айланган катаалдыгын көрсөткөн: коргонуучулардын духун сындыруу үчүн ал курман болгон арабдардын баштарын кестирип, аларды таш ыргытуучу машиналар менен шаардын ичине ыргытууну буйруган.
961-жылы Крит кулаган. Никифор аралды жөн гана басып албастан, дароо аны кайрадан христиандаштырууга киришип, ишенимди жандандыруу үчүн ыйык Никон Метаноитти чакырган. Константинополго кайтып келиши чоң триумф болгон: эл колго түшүрүлгөн байлыктарга жана туткун эмир Абд ал-Азизге таң калуу менен караган. Андан кийин, 962-жылы, Никифор кайрадан Чыгышка аттанып, ал жерде анын аскерлери Алеппону чабуул менен басып алып, арабдарды анын ысымын укканда эле калтыраган абалга жеткирген.
Император Роман IIнин 963-жылдын 15-мартында өлүшү империяны кризиске салган. Мураскерлер — Василий менен Константин — али жаш балдар болчу, ал эми бийлик регентша Феофано менен күчтүү евнух Иосиф Вринганын колуна өткөн. Вринга Никифордун популярдуулугунан коркуп, аны жок кылууга аракет кылган. Ал Никифордун тууганы жана кол алдындагы аскер башчысы Иоанн Цимисхийге кат жөнөтүп, кол башчыны сокур кылууну буйруган. Бирок Цимисхий буйрукту аткаруунун ордуна катты Фокага көрсөтүп, аны аракетке өтүүгө көндүргөн.
963-жылдын 2-июлунда Каппадокиядагы Кесариянын жанындагы лагерде аскерлер Никифорду император деп жарыялашкан. Константинополду толкундануу каптаган. Иосиф Вринга нан бышырууга тыюу салып, элди ачкачылык менен коркутуп, көтөрүлүштү басууга аракет кылган, бирок Василий Ноф баштаган эл көтөрүлүп чыккан. Кандуу көчө салгылашууларынан кийин Вринганын тарапкерлери талкаланып, ал өзү сүргүнгө айдалган. 963-жылдын 15-августунда Никифор Фока василевс катары салтанат менен борборго кирген. Өз бийлигин мыйзамдаштыруу жана мыйзамдуу мураскерлердин укугун коргоо үчүн ал жесир императрица Феофаного үйлөнүп, өз тагдырын Македон династиясы менен байланыштырган.
Никифор тактада отурса да, баарынан мурда жоокер бойдон калган. Анын башкаруусу Чыгыштагы тынымсыз жеңиштер дооруна айланган:
964–965-жылдары Кипр кайрадан империянын бийлигине кайтарылып, стратегиялык мааниси чоң Тарс, Адана жана Мопсуестия чептери басып алынган.
966–968-жылдар Сирияны кыйратуу менен белгиленген. Никифор арабдардын көпчүлүк чептерин жок кылып, Хама менен Хомсту басып алып, Ливан жээгине чейин жетип, Тортоса менен Джабланы каратып алган.
969-жылы Антиохия кулаган. Император өзү борбордо болгонуна карабастан, анын стратегдери Михаил Вурца менен Петр Фока 969-жылдын 1-ноябрында «Чыгыш падышалыгын» биротоло басып алып, империяга анын беш негизги патриархтык борборунун бирин кайра кайтарып беришкен.
Италияда Никифор герман императору Оттон Iнин дооматтарына туш болгон. Сицилиядан арабдарды сүрүп чыгарууну каалап, Никифор 964 жана 965-жылдары жортуулдарды уюштурган, бирок алар Мессина кысыгында ийгиликсиз аяктаган. 967-жылы Оттон менен Калабрия үчүн күрөшүүдө колун бошотуу үчүн василевс сарациндер менен убактылуу тынчтыкка да барган. Герман элчиси Лиутпранд Кремонский менен сүйлөшүүлөр ийгиликсиз аяктаган — элчи византиялык сарай тууралуу абдан уулуу жазууларды калтырып, Никифорду «желмогуз» жана «түлкү» деп сүрөттөгөн.
Болгария менен болгон мамиле да курчуп кеткен. Никифор болгарларга төлөнүүчү кордукка тете алымды төлөөдөн баш тарткан жана 968-жылы тагдыр чечүүчү дипломатиялык жаңылыштык кетирген: ал элчи Калокирди Киевге князь Святослав Игоревичке жөнөтүп, аны болгарларга кол салууга үндөгөн. Святослав макул болгон, бирок анын Дунай боюндагы тез ийгиликтери Никифордун өзүн коркуткан. 969-жылы, кыязы, гректердин жашыруун тукуруусу менен, печенегдер Киевди курчоого алып, Святославды убактылуу артка чегинүүгө мажбур кылышкан.
Никифордун ички саясаты бир гана максатка — кубаттуу армияны кармап турууга — баш ийдирилген. Ал эң катуу үнөмдөө режимин киргизген:
Салыктар көбөйгөн, ал эми чиновниктер менен дин кызматкерлеринин маянасы кыскартылган.
964-жылы император жаңы монастырларды ачууга жана эскилеринин жерлерин кеңейтүүгө тыюу салган новелла чыгарган. Ал чиркөөнүн байлыгы мамлекетти коргоого кызмат кылышы керек деп эсептеген.
Акча реформасы: жеңилдетилген тетартерон киргизилген, бул казынага төлөмдөрдү үнөмдөөгө шарт түзгөн, бирок салыктар толук салмактагы гистаменон менен кабыл алынган.
Эл түшүмсүздүктөн жана нандын кымбаттыгынан жапа чеккен. Жылнаамаларда бир карыянын императорго мактанып айткан анекдоту сакталып калган: мурда ал эки эшекке жүк кылып нан ташыса, Никифордун тушунда ошол эле акчага ушунча аз нан сатып алат, аны ийинине салып эле көтөрө алат экен. Бир гана армия ыраазы болгон: Фока стратиоттордун үлүш жерлерин көбөйткөн, айрыкча оор атчан аскерлер — катафракттарды — салыктан бошоткон.
Никифор Фока өтө өзгөчө инсан болгон: ал жырткыч жоокер менен чөлдөгү кечилдин сапаттарын өзүндө айкалыштырган. Ал кыл жүндөн жасалган кийим кийип, терилердин үстүндө уктап, эт жебей, аял менен жакындашуудан толук баш тарткан, бул болсо императрица Феофанонун кыжырын келтирген. Лев Диакон аны эр жүрөк, кең далылуу, көздөрү коюу каштарынын астында катылып турган адам катары сүрөттөгөн. Ал эми Лиутпранд, тескерисинче, аны «чоң баштуу жана көртүм чычкандай көздүү пигмей» катары көргөн.
Ак сөөктөр менен эл арасындагы кадыр-баркынын төмөндөшү жана аялы менен мамиленин муздашы акыры кырсыкка алып келген. Феофано өзүнүн сүйгөнү Иоанн Цимисхийдин кутумуна кошулган. 969-жылдын 10-декабрынан 11-декабрына караган түнү кутумчулар жип менен императордун бөлмөсүнө көтөрүлүп киришкен. Никифорду жырткычтын терисинин үстүндө жерде уктап жаткан абалда табышкан. Жаза өтө мыкаачылык менен жүзөгө ашырылган: Цимисхий жана анын шериктери аны сабап, тиштерин талкалашкан, андан соң Иоанн анын баш сөөгүн кылыч менен жарып жиберген.
Улуу жоокердин сөөгү кардын үстүндө бүт күн жатып, андан кийин Ыйык Апостолдор храмына жыгач кутунун ичинде жашыруун көмүлгөн. Анын мүрзөсүнө «ал баарын жеңген, бирок аялды жеңе алган эмес» деген сөздөр чегилип жазылган. Никифор II Фока артында кеңейген чек араларды жана «Стратегика» деген аскердик трактатты гана эмес, жеке эрдик менен аскетизм адамды бийиктикке алып чыга аларын, бирок эң жакын адамдардын чыккынчылыгынан сактай албасын да көрсөтүп кеткен.
