Император Маркиандын тарыхы — бул жеке эрдик, милдетке берилгендик жана бир аз мистикалык алдын ала көрө билүү жөнөкөй жоокердин уулун дүйнөнүн туу чокусуна кантип көтөрө аларын баяндаган классикалык жылнаама. Анын жолу 392-жылы башталган: Иллирик жерлеринде же башка маалыматтар боюнча Фракияда, жөнөкөй аскердин үй-бүлөсүндө келечектеги башкаруучу төрөлгөн. Асыл тектүү болбогондуктан, Маркиан жаш кезинен өзү үчүн жалгыз мүмкүн болгон жолду — аскердик кызматты тандады. Жаштык жылдарын ал Филиппополдогу оор гарнизондук күндөрдө өткөрүп, акырындык менен мүнөзүн чыңдап, кызматында көтөрүлүп турган.
Тагдыр аны биринчи жолу Маркиандын бөлүгү Сасаниддерге каршы жортуулга катышуу үчүн чыгышка жөнөтүлгөндө сынады. Бирок жолдо, Ликия аймагында, ал катуу ооруп калды. Ошол учурда ал, кыязы, трибун наамын алып, өзүнүн отрядын башкарса керек, бирок оору аны убактылуу жолдон четтетти. Айыккандан кийин Маркиан Константинополго келди. Бул шаар анын үйүнө жана келечектеги салтанатынын аренасына айланды. Бул жерде ал он беш жыл бою доместик — ишенимдүү жардамчы жана адъютант катары — күчтүү колбашчылар Ардавур менен Аспардын жанында ак кызмат кылды. Дал ушул бийликтин жана аскердик жетекчиликтин эң жогорку катмарларына жакындыгы анын кийинки көтөрүлүшүнө негиз даярдады.
Маркиандын аскердик өмүр баяны коркунучтарга толгон. 431–434-жылдардын аралыгында, Африкадагы катаал салгылашуулар маалында, ал вандалдарга туткунга түшкөн. Бир уламыш боюнча, туткун өзү вандалдардын падышасы Гейзерихтин алдына алып келинген. Айтымда, падыша уктап жаткан Маркиандын үстүндө бүркүттү көргөн: ал бүркүт өзүнүн көлөкөсү менен аны күндөн коргоп турган экен. Бул анын императордук келечегинин айкын белгиси катары кабыл алынган. Гейзерих бул белгиге таң калып, Маркианды бошоткон, бирок андан эч качан вандалдарга каршы курал көтөрбөйм деген салтанаттуу ант алган. Бул окуя чындыкпы же кийин жаралган мифпи — кандай болгон күндө да, ал замандаштары Маркиандын образынан көргөн өзгөчөлүктү баса белгилейт.
Өзүнүн колдоочулары Ардавур менен Аспардын жардамы менен Маркиан адегенде гвардияны башкарды, андан кийин сенатор наамына татыды. Чечүүчү бурулуш 450-жылы император Феодосий II өлгөндөн кийин болду. Анын карындашы, такыба жана эрктүү Пульхерия династиялык мураскерликти сактоо үчүн Маркиан менен формалдуу никеге туруп, аны такка отургузууну чечти. Император болгондон кийин Маркиан өзүн акылдуу жана чечкиндүү реформатор катары көрсөттү. Анын алгачкы жарлыктары акыркы он жылдагы казынага болгон карыздарды кечүү жана сүргүндөгү опалдуу адамдарды кайтарып келүү болду. Сарайды коррупциядан тазалоо үчүн ал эл жек көргөн евнух Хрисафийди өлүм жазасына тартууну буюрду. Бул кадам менен ал дароо эле букараларынын симпатиясына ээ болду.
Маркиандын тушунда империянын диний турмушу эң маанилүү окуя менен белгиленди — 451-жылы Халкидондо Төртүнчү Ааламдык собор чакырылды. Анда монофизитчилик биротоло ересь катары айыпталды. Бул чечим монофизиттердин таянычы болгон Александрияда катуу нааразылык жаратты. Египеттин борбору Константинополду дан жеткирүүнү токтотуу менен шантаж кылууга аракет кылганда, император суктанарлык токтоолук жана стратегиялык ой жүгүртүү көрсөттү. Ал Нил аркылуу жүргөн дан кербендерин Пелусийге, андан ары түз эле империянын борборуна бурууну буйруду. Өздөрү башкаларга таңуулоого аракет кылган ачарчылык шартында калган Александриянын тургундары тез эле башаламандыктарды токтотушту.
Эл аралык аренада Маркиан гунндар менен болгон мамилесиндеги бекемдиги менен даңкка чыкты. Даңазалуу көсөм Аттила адаттагы салыкты талап кылганда, император элчилери аркылуу ага белгилүү сөз менен жооп берди: «Достор үчүн менде алтын бар, ал эми душмандар үчүн — темир гана». Кол жеткис Константинополду ала албасын түшүнгөн Аттила өз ордолорун батышка, Галлия менен Италияга бурууга мажбур болду. 452-жылы гунндар Апеннин жарым аралын кыйратып жатканда, Маркиан четте калган жок жана Батыш Рим императору Валентиниан IIIгө жардам берүү үчүн кошумча аскерлерди жөнөттү. Кийинчерээк, 455-жылы, ал Римдин вандалдар тарабынан талап-тонолушуна кийлигишкен эмес; мүмкүн, Гейзерихке берген антын эстегендир. Бирок көптөгөн тарыхчылар анын гунн коркунучу менен күрөштөгү ролу адатта эсептелгенден кыйла маанилүү болгон деп эсептешет. Айрымдар Аттиланын 453-жылдагы өлүмүнүн жагдайларын да Маркиандын активдүү аракеттери менен байланыштырышат. Душманынын акыркы күндөрүнүн алдында император түшүндө Аттиланын сынган жаасын көргөн имиш; бул ага жакынкы жеңиштин белгиси болгон.
455-жылы Маркиан Авитти Батыш Рим империясынын императору катары расмий түрдө тааныды. Ал кыйрап бара жаткан мамлекетте жок дегенде кандайдыр бир туруктуулукту сактоого аракет кылды. Анын ички башкаруусу гүлдөп-өнүгүү доору болду: ал каржы системасын реформалады, салык жүгүн жеңилдетти жана согуштан ээн калган чет аймактарды активдүү түрдө кайрадан калк менен толтурду. 452-жылы ал Сирия менен Египетке жасалган чабуулдарды ийгиликтүү кайтарды, ал эми 456-жылы Кавказ чектеринде Лазика падышасы Губаз Iдин көтөрүлүшүн басты. Бул анын чек араларды энергиялуу коргоочу катары аброюн дагы бир жолу бекемдеди.
Маркиандын жердеги жолу 457-жылдын 27-январында аяктады. Ал оорудан — кыязы, өзүнүн такыба зыяраттарынын биринде өнүккөн гангренадан — каза болду. Император Константинополдогу Ыйык Апостолдор чиркөөсүнө, жубайы Пульхериянын жанына коюлду. Тарых аны адилеттүү башкаруучу жана православиенин коргоочусу катары эстеп калды. Чиркөө салтында анын элеси февралда урматталат, ал эми Константинополь чиркөөсүнүн Синаксарында анын ысымы Ыйык София соборундагы ишенимдин салтанаты менен ажырагыс байланышта турат. Ыйык благоверный император катары ал Димитрий Ростовский түзгөн житияларга да кирип, урпактардын эсинде Антикалык доордун акыркы, тынчсыз мезгилдериндеги туруктуулуктун жана ар-намыстын символу болуп калды.
