Император Феофилдин башкаруусу — Византия тарыхындагы жаркын, карама-каршылыктуу жана трагедиялуу доор. Бул мезгил иконоборчулуктун акыркы күчтүү толкуну, чыгыш искусствосунун гүлдөшү жана Араб халифаты менен болгон кыйраткыч кагылышуу менен белгиленген. Михаил II Травл менен анын биринчи жубайы Фёкланын уулу Феофил 821-жылы эле атасынын тең башкаруучусу деп жарыяланган, ал эми 829-жылы атасы каза болгондон кийин жалгыз башкаруу жүгүн өз мойнуна алган.
Анын такка чыгышы салыштырмалуу бейпилдик шартында болгон: казына толуп турган, эл жокчулук көргөн эмес, ал эми тышкы коркунучтар көзөмөлдө тургандай сезилген. Бирок ушул тынч көрүнүштүн артында татаал жана жалындуу мүнөз жашырылып турган. Анткени Феофил көрүнүктүү окумуштуу жана келечектеги патриарх Иоанн Грамматиктин жетекчилиги алдында мыкты билим алып, илимге болгон сүйүүнү, назик эстетикалык табитти жана кээде ырайымсыздыкка чейин жеткен адилеттүүлүккө берилгендикти өзүндө айкалыштырган.
Феофилдин алгачкы жана эң символдуу кадамдарынын бири — император Лев V Армяниндын өлтүргүчтөрүн Сенат аркылуу жазалоону талап кылышы болгон. Бул адамдар иш жүзүндө анын өз атасын такка алып чыккан болсо да, Феофил падыша өлтүрүүнүн эч качан акталышы мүмкүн эмес деп эсептеген. Анын экинчи кадамы — атасы бир кезде монастырдан алып чыккан Константин VIнин кызы, өзүнүн өгөй энеси Евфросинаны сарайдан алыстатуу болгон.
Феофил элдик уламыштарга карапайым калктын арыз-муңуна жеткиликтүү болгон «адилет падыша» катары кирген. Ал кийимин алмаштырып алып, жашыруун түрдө Константинополду кыдырып, элдин муктаждыктарын билгенди жактырчу. Анын катуулугу эч кимге өзгөчө артыкчылык бербеген адилеттик менен коштолгон:
Ал аялы Феодоранын бир тууганы Петронаны өз үйүн салууда коңшусунун укугун бузганы үчүн эл алдында камчы менен сабаткан.
Порттон императрицага таандык бай соода кемесин көргөндө, анын бардык жүгүн аянтта өрттөп жиберүүнү буйруп, василевстерге соода кылып, көпөстөрдүн нанын тартып алуу жарашпайт деп жарыялаган.
Император архитектурага жана искусствого өтө берилген адам болгон. Иоанн Грамматик менен Лев Математиктин таасири астында ал Улуу сарайды дүйнөнүн кереметине айландырган. Анын тушунда эң сонун имараттар курулган: Фиала фонтаны, Мистерия жана Сигма портиктери, ошондой эле араб стилинде салынган Брия аттуу чет жакадагы сарай. Феофил өзү стихиралар жазып, Ыйык Софиядагы чиркөө хорун башкарган, ошону менен музыкага жана литургиялык искусствого болгон терең сүйүүсүн көрсөткөн.
Жеке такыбалыгына жана 821-жылы колукту тандоо учурунда тандап алган Феодорага үйлөнгөнүнө карабастан (мунун себеби башка талапкер Кассиянын тайманбас жообу аны ыңгайсыз абалга калтырганы болгон), Феофил ишенимдүү иконоборчу бойдон калган. 832-жылы ал иконаларды урматтоого расмий түрдө тыюу салган жарлык чыгарып, куугунтуктун жаңы толкунун баштаган.
Ошентсе да, анын иконоборчулугу көбүрөөк тартиптик жана саясий мүнөздө болгон. Азыркы изилдөөчүлөр белгилегендей, ал адамдарды догма үчүн эмес, императордук бийликке баш ийбегени үчүн жазалаган. Иконалар көп учурда храмдарда кала берген, бирок аларды өөп сыйынууга мүмкүн болбогондой кылып бийик илип коюшкан. Императрица Феодора менен Иоанн Грамматиктин таасири көп учурда анын каарын жумшартып турган, дал ошол аялынын сүйүүсүнүн аркасында Феофилдин ысымы 843-жылы иконага сыйынуу калыбына келтирилгенден кийин анафемага алынган эмес.
Эл аралык аренада Феофил Людовик Благочестивый, Лотарь жана Кордова эмири Абд ар-Рахман II менен байланыштарды сактап, активдүү саясат жүргүзгөн.
Болжол менен 834–837-жылдары византиялык инженерлер Петрона Каматирдин жетекчилиги алдында хазарларга Дон дарыясынын боюнда печенегдерден коргонуу үчүн кирпичтен Саркел («Ак үй») чебин курууга жардам беришкен. Дал ушул маалда Крымда жаңы Херсонес фемасы түзүлүп, империянын Кара деңиздин түндүк жээгиндеги таасири бекемделген.
Феофилдин чоң ийгиликтеринин бири — халифтен качып келген персиялык хуррамиттер менен түзгөн союзу болгон. Таланттуу аскер башчы Феофоб жетектеген бир нече миң перс византиялык армиянын элиталык кошуундарын түзгөн. Кийин Феофоб императордун күйөө баласына айланган.
Феофил үчүн эң чоң сыноо Аббасий халифаты менен болгон согуштар болуп калды. 830-жылдардын башында халиф аль-Мамун Каппадокияга бир нече жолу басып кирип, стратегиялык мааниси чоң Тиана менен Лулу чептерин басып алган. 833-жылы Феофил тынчтык сурап, өтө чоң өлчөмдө алым төлөөгө аргасыз болгон.
Согуштун каргашалуу жаңы айлампасы 838-жылы башталган. Көтөрүлүшчү перс Бабектин каттарына азгырылган Феофил арабдардын жерине басып кирип, халиф аль-Мутасимдин туулган жери болгон Зибатраны басып алган. Халифтин өчү коркунучтуу болгон. 838-жылдын июлунда Анзен жанындагы салгылашта византиялык армия талкаланып, Феофил өзү араң туткунга түшпөй калган.
Бул кагылышуунун туу чокусу Амориянын — императордук династиянын ата-бабалык ордосунун — курчалышы жана кыйрашы болгон. Шаар чыккынчылыктын айынан кулап, миңдеген тургундар өлтүрүлгөн, ал эми жогорку даражалуу 42 аскер башчы («Амориянын 42 шейити» деген ат менен белгилүү) туткунга айдалып, кийин исламды кабыл алуудан баш тартканы үчүн өлтүрүлгөн.
«Бабек румдардын падышасы аскер менен чыкса, анын абалы жеңилдейт деп ойлогон... Му‘тасим болсо румдарга каршы согушууга кошуун жөнөтүүгө аргасыз болмок». — Ибн аль-Асир
Амориянын кыйратылышы Феофил үчүн жөн гана аскердик эмес, өтө терең жеке жеңилүү да болгон. Ушундан кийин анын ден соолугу кескин начарлай баштаган. Оору — болжол менен дизентерия же бөйрөк оорусу — төрт жыл бою императордун күчүн кемите берген.
Акыры жакындап келатканын сезген Феофил акыркы катаал ишин жасаган: ал өзүнүн жаш уулу Михаил III үчүн тактыны сактап калуудан коркуп, ишенимдүү санаалашы Феофобду мүмкүн болгон узурпатор катары көрүп, аны өлтүрүүгө буйрук берген. Уламышка караганда, өлүм алдында ал Феодора алып келген иконага жүзүн тийгизип, православие менен жарашкан.
Феофил 842-жылдын 20-январында каза болгон. Ал артында маданий гүлдөөнүн жаркыраган изин калтырган, бирок чыгыш чек арасында чоң жарасы бар империяны таштап кеткен. Анын башкаруусу иконоборчулардын катаал доору менен Македония династиясынын келечектеги «Алтын кылымынын» ортосундагы көпүрө болуп калган, ал эми анын агартууга болгон сүйүүсү улуу византиялык кайра жаралуунун пайдубалын даярдап берген.
