Андроник III 1296-жылы империянын жүрөгүндө — Константинополдо төрөлгөн. Ал соправитель Михаил IX Палеологдун жана армян ханбийкеси Рита IIнин уулу болгон. Жаш царевич чоң сүйүү жана эркелетүү атмосферасында өскөн: анын чоң атасы, император Андроник II, замандаштарынын айтымында сейрек кездешүүчү сулуулукка жана курч акылга ээ болгон небересин жанындай жакшы көрчү. Бирок болочок башкаруучунун мүнөзү аскетизмден алыс эле — Андроник ит менен аң уулоону, шаңдуу тойлорду жана байлыкты жакшы көрчү. Ушулар үчүн ал Галатадагы генуялык банкирлерге көп учурда карызга батып калчу.
Бурулуш учур 1320-жылы келди. Андрониктин бир тектүү айымга болгон романтикалык кызыгуусу катастрофага алып келди: атаандашы бар экенин билип, ал аны жазалоо үчүн адамдарды жалдаган. Бирок жалданган адамдар трагедиялуу жаңылыштык менен атаандашты эмес, ошол жерден өтүп бара жаткан Андрониктин өз бир тууганы Мануилди өлтүрүп коюшкан. Бул кабар алардын атасы Михаил IXду биротоло күйүткө салган, ал 1320-жылдын 12-октябрында кайгыдан каза болгон. Чоң ата менен неберенин ортосундагы мамиле дароо ачык кастыкка айланган: уулу менен небересинин өлүмүнө катуу нес болгон Андроник II «киши өлтүргүчтү» такка болгон укугунан ажыратууну чечкен.
Жаңжал бат эле кеңири масштабдагы тирешүүгө айланган. Андроник II сарайдагылардан өзүнүн экинчи уулу Константиндин пайдасына берилгендик анттарын чогулта баштаган. Ал эми Жаш Андроник жаш аскердик аристократиянын колдоосун тапкан. Анын негизги союздаштары Иоанн Кантакузин — анын «көлөкөсүнө» жана башкы стратегиясына айланган адам — ошондой эле куу Сиргианн Палеолог болгон.
Жаш Андроник өзүн камакка алуу даярдалып жатканын билип, 1321-жылы Пасха күнү борбордон качып кеткен. Адрианополдо ал өзүн император деп жарыялап, өтө акылдуу кадам жасаган: Фракия тургундары үчүн бир катар салыктарды жокко чыгарган. Салыктардан кыйналган эл массалык түрдө анын тарабына өткөн. Коркуп калган чоң атасы тынчтыкка барып, империяны бөлүштүргөн: Фракия небересине өткөн, ал эми Константинополь жана аралдар чоң атасынын колунда калган.
Кантакузиндин көтөрүлүшүнө нааразы болгон Сиргианн Андроник Карынын тарабына өтүп кеткен. Согуш кайрадан күч алган. Бирок Андроник III өзүн таланттуу кол башчы катары көрсөткөн: ал чоң атасынын селжук жалданма аскерлерин талкалап, Фессалоникини басып алган жана өзүнүн агасы Константинди туткунга түшүргөн. 1322-жылдын июнунда Эпиватта тынчтык келишими түзүлүп, ага ылайык чоң атасы небересинин сарайын жана армиясын кармоо үчүн ири суммаларды төлөп турууга милдеттенген.
Империянын ичинде башаламандык күчөп турганда, болгарлар бул учурдан пайдаланууну чечишкен. 1322-жылы падыша Георгий II Тертер Филиппополду — азыркы Пловдивди — басып алган. Андроник III дароо жортуулга чыгып, шаарды кайтарып алган жана Болгариянын ичкери аймактарына карай чабуулун улантып, негизги портторду — Месемврия менен Созополду — басып алган.
1324-жылы абал Алтын Ордонун кийлигишүүсү менен татаалдашкан. Өзбек хан болгарларга жардам берүү үчүн зор атчан аскер жөнөткөн. Бирок Андроник III Дидимотика менен Адрианополдун ортосундагы жаркын салгылашта татар-монгол аскерин толук талкалаган. 1326-жылы жаңы болгар падышасы Михаил Шишман менен бекем тынчтык келишими түзүлгөн. Бул келишим падышанын Андрониктин карындашы Феодорага үйлөнүшү менен бекемделген.
1327-жылга карата Андроник II өз беделин биротоло жоготкон. Ал серб королу Стефан Дечанский менен союз түзгөн, бул болсо серб жортуулдарынан жапа чеккен Македониядагы грек калкынын кыжырын келтирген. Андроник III болсо, тескерисинче, болгарлар менен союз түзгөн.
Жаш Андрониктин Македония боюнча жеңиштүү жүрүшү өтө ылдам болгон: Эдесса, Кастория жана Охрид шаарлары согушсуз эле дарбазаларын ачышкан. Чечүүчү учур 1328-жылдын 24-майына караган түнү келген. 24 тандалма жоокерден турган чакан отряд Романов дарбазасы аркылуу Константинополго кирип, аларды армияга ачып берген. Шаар дээрлик кан төгүлбөстөн кулаган. Одигитрия иконасынын алдында сыйынып жаткан Андроник II тактан түшүрүлгөн. Небереси анын өмүрүн сактап калганына карабастан, кары император кийин Антоний деген ат менен монахтыкка өтүүгө мажбур болгон жана 1332-жылдын 13-февралында каза тапкан.
Жалгыз башкаруучу болуп калган Андроник III Кичи Азиядагы катастрофалык абалга туш болгон. Эмир Орхан башында турган осмондор Пруссаны буга чейин эле алып, Никеяны курчоого алышкан.
1329-жылы император Босфор аркылуу фракиялык атчан аскерлердин 2000 ардагерин өткөргөн. 1329-жылдын 10-июнунда Пелеканон жанындагы салгылаш болгон. Византиялыктар бекем коргонушкан, бирок тагдыр чечүүчү кокустук салгылаштын жыйынтыгын аныктаган: Андроник жарадар болуп, аны жараатын таңууга алып кетишкенде, элдик кошуун ичинде дүрбөлөң чыккан. Император өлтүрүлдү же качып кетти деп ойлогон аскерлер кемелерге карай качышкан. Бул жеңилүү Византиялык Анатолиянын тагдырын иш жүзүндө алдын ала чечип койгон.
Андроник III империяга тартип керек экенин түшүнгөн. 1329-жылы ал радикалдуу сот реформасын жүргүзүп, төрт судьядан турган «Падышалык сотту» түзгөн. Алар «ромейлердин вселендик судьялары» деп аталган. Бул судьялар абсолюттук бийликке ээ болушкан, алардын өкүмдөрүнө даттанууга мүмкүн эмес эле. 1337-жылы алардын үчөө коррупцияга айыпталып кармалганда да, түзүлгөн структура ушунчалык жашоого жөндөмдүү болуп чыккандыктан, Константинополь 1453-жылы кулаганга чейин жашап турган.
Деңизде да Андроник ийгиликтерге жетишкен: 1329-жылы 105 кемеден турган күчтүү флот Хиос аралын империяга кайтарып, Мартин Дзаккарианын генуялык сеньориясын талкалаган.
1329–1330-жылдар император үчүн оор сыноолор мезгили болгон. Ал өтө оор ооруну баштан кечирип, ошол учурда тактыдан баш тартууга аз калган. Дал ушул маалда анын артынан Сиргианн кайрадан интригаларды токуй баштаган. Акыры ал сербдерге качып барып, алардын империяга каршы болочок жортуулдарында жол көрсөтүүчү болуп калган.
1330-жылга карата эл аралык абал чектен чыккан. Болгар падышасы Михаил III Шишман мындан төрт жыл мурун өзүнүн аялы Аннаны — серб королу Стефан Дечанскийдин карындашын — кууп жиберип, серб сарайына кандык таарыныч келтирген. Жооп катары серб тактысынын мураскери Стефан Душан кеңири масштабдагы аскердик даярдыктарды баштап, Дубровниктен курал сатып алып, жүздөгөн батыш рыцарларын жалдаган.
Византия менен Болгария Сербиянын өсүп жаткан кубатын талкалоо үчүн күчтөрүн бириктирүүнү чечишкен. Андроник III менен Михаил Шишмандын планы дымактуу болгон: түштүктөн жана батыштан бир учурда басып кирип, армияларды бириктирүү. Бирок координациянын өлүмгө алып келген жоктугу жана стратегиялык жаңылыштыктар катастрофага алып келген. Андроник III Пелагонияда кечигип жатканда — мунун себеби күчтүн жетишсиздиги болгонбу же болгарлардын ашыкча күчөшүн атайылап каалабаганыбы белгисиз — Михаил Шишман өзүнө ашыкча ишенип, Сербияга жалгыз басып кирген.
1330-жылдын 28-июлунда Вельбужд шаарынын жанында тарыхтын жүрүшүн өзгөрткөн салгылаш болгон. Стефан Душан баштаган сербдер болгарларды күтүүсүздөн кармап алышкан. Темир соот кийген миң немис рыцарынын соккусу болгар катарларын быт-чыт кылган. Михаил Шишман салгылашта курман болгон же туткунда алган жарааттарынан өлгөн, анын армиясы жок кылынган, ал эми салгылаш талаасы өлүктөргө толгон. Византия аскерлери союздашынын талкаланганын угуп, серб аймагынан дароо чыгып кетишкен.
Вельбужддагы жеңиш төңкөрүштөрдүн чынжыр реакциясын баштаган. Сербияда экспансияга суусаган жаш ак сөөктөр Стефан Дечанскийди кулатып, муунтуп өлтүрүшкөн да, тактыга Стефан Душанды отургузушкан. Болгарияда бийликти курман болгон падышанын жээни Иван Александр басып алган. Бул экөө тез эле тил табышып, Византияга каршы союз түзүшкөн. Союз Душандын болгар падышасынын карындашы Еленага үйлөнүшү менен бекемделген.
Андроник III Болгариядагы башаламандыктан пайдаланып, түштүк болгар жерлерин ээлеп алган. Бул 1332-жылдын жайында Русокастро жанындагы салгылашка алып келген. Императордун жеке эрдигине карабастан, Иван Александрдын болгар-валах аскери татар атчан аскерлеринин колдоосу менен византиялыктарды жеңген. Чепте курчоодо калган Андроник статус-квону сактаган тынчтык келишимине кол коюуга мажбур болгон.
Эң коркунучтуу атаандаш Стефан Душан бойдон калган. 1334-жылы сербдер колго түшпөс Сиргианн Палеологдун колдоосу менен Орто Македониянын шаарларын басып ала башташкан. Кастория кулаган, ал эми Сиргианн өзү Фессалоникини алуу жөнүндө кыялданып калган. Коркунуч ушунчалык чоң болгондуктан, византиялыктар эң акыркы чараларга барышкан: офицер Сфрандзи Палеолог качкын болуп көрүнүп, Сиргианндын лагерине кирген жана 1334-жылдын 23-августунда аны өлтүргөн.
Башкы стратегинен ажыраган Душан сүйлөшүүлөргө барган. Тынчтык шарттарына ылайык, Византия Түндүк жана Орто Македониянын аймактарын түбөлүккө жоготуп, түштүк аймактарын гана сактап калган. Ошол учурдан тартып Сербия расмий түрдө Балкандардын гегемонуна айланган.
Чыгыш фронтунда абал трагедиялуу эле. 1331-жылдын мартында легендарлуу Никея кулаган. Европадагы согуштарга байланып калган Андроник III 1333-жылдын августунда эмир Орхан менен кемсинтүүчү тынчтык келишимине кол коюуга мажбур болгон. Ал осмондорго жыл сайын 12 000 иперпир салык төлөөгө макул болгон. Бул калган вифиниялык шаарлардын убактылуу тынчтыгы үчүн төлөнгөн баа эле. Бирок Никомедия баары бир 1337-жылы кулап, биринчи осмон верфине айланган.
Бирок деңизде Византия кайра жаралуу доорун башынан өткөрүп жаткан. Андроник III латын державаларынын ортосунда чебер маневр жасаган. Генуя империяга каршы интригаларды баштаганда, Андроник Сарухан жана Айдындын селжук эмирлери менен союз түзгөн. 1336-жылы күчтүү византиялык флот түрк союздаштарынын колдоосу менен Галатаны курчоого алып, генуялыктарды чептерин бузууга мажбурлаган. Андан кийин Лесбос менен Фокеяны кайра кайтарып алган. Айдын эмири Умур императордун ишенимдүү досуна айланып, анда татыктуу жоокерди көргөн.
Андроник IIIнүн башкы жетишкендиги Батыш Грециянын үстүнөн бийликти дээрлик толук калыбына келтирүү болгон. 1333-жылы Фессалиянын башкаруучусу Стефан Гавриилопул каза болгондон кийин, византиялык аскерлер эпирдиктерден озуп, аймакты ыкчам ээлеп алышкан.
1337-жылы Эпир деспотатынын кезеги келген. Иоанн II Орсининин өлүмүнөн кийинки ички чыр-чатактардан пайдаланып, Андроник эмир Умурдун 2000 жоокеринин колдоосу менен Эпирдин көз карандысыздыгын жок кылган. 1340-жылы Никифор II Орсини латындардын колдоосу менен реванш алууга аракет кылган, бирок бул аракет кыйроо менен аяктаган. Кантакузин деңизден азык-түлүк жеткирүүнү бөгөп койгон, андан кийин алынгыс Тхомокастронду узак курчоодон соң эпирдиктер багынып беришкен. Эпир биротоло баш ийдирилген, ал эми наместник болуп Иоанн Ангел дайындалган.
Тынымсыз жортуулдар менен өткөн өмүр императордун ден соолугун начарлаткан. Эпирден кайтып келгенден көп өтпөй, 1341-жылдын 15-июнунда, болгону 45 жашында Андроник III Палеолог Константинополдо беш күнгө созулган алсыратуучу ысытмадан кийин каза болгон.
Андроник III Палеологдордун арасында өзгөчө инсан болгон. Ал сарай этикетин жек көргөн, жансакчыларсыз жүргөн жана жыл сайын аңчылыкка укмуштуудай чоң сумма — 15 000 иперпир — короткон. Бирок көңүл ачкан, жеңил ойлуу адамдын сырткы көрүнүшүнүн артында энергиялуу кол башчы жашынып турган. Ал өзү жеке атчан аскерлерди чабуулга баштап кирген жана флотту 20 кемеден 70–100 вымпелге чейин калыбына келтирген.
Андроник IIIнүн өлүмү менен Византия өзүнүн акыркы энергиялуу жоокер башкаруучусун жоготту. Анын батыштагы дээрлик бардык жеңиштери көп өтпөй Стефан Душандын Серб империясы тарабынан жутулуп кетет, ал эми Византия өзү жаңы, кыйратуучу жарандык согуштун туңгуюгуна чөгөт.
