Андроник улуу император Алексей Iнин уулу Исаак Комниндин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын энесинин ким экендиги бүгүнкү күнгө чейин тарыхчылар арасында талаш жаратып келет: айрымдары аны Перемышль князы Володарь Ростиславичтин кызы Ирина деп атаса, башкалары улуу грузин падышасы Давид IV Куруучунун кызы Катерина болгон дешет. Бала кезинен эле Андроник үй-бүлөлүк интригалардын так ортосунда калган. Анын атасы Исаак бир тууганы Иоанн IIни такка отурганда колдогонуна карабастан, кийин өзү 1122-жылы бийликти басып алууга аракет кылган. Бул ийгиликсиз төңкөрүш Исаак менен жаш Андроникти селжуктарга, Кония султандыгына качууга мажбур кылган. Ал жерде алар Константинополго каршы коалиция түзүүгө курулай аракет кылышкан.
Андрониктин тарбиясы Вуколеон сарайында агасы, император Иоанн IIнин көзөмөлүндө өткөн. Ал өзүнүн бөлөсү, болочок базилевс Мануил менен бирге чоңойгон. Алар классикалык программа боюнча окутулган: риторика, грамматика, геометрия, музыка жана астрономия. Ошол кезде эле алардын ортосунда жашыруун атаандаштык жаралган. Укмуш физикалык күчкө, сулуулукка жана курч акылга ээ Андроник дайыма бөлөсүнөн ашып түшүүгө умтулган. Алардын кастыгы жеке жаңжалдар менен да күчөгөн: Мануил өзүнүн жээни Феодора менен жашап жүргөндө, Андроник анын эжеси Евдокия менен ачык жашаган жана жемелерге букаралар өз өкүмдарынын кемчиликтерин гана туурайт деп тамаша менен жооп берген.
1143-жылы Мануил I император болгондо, Андроник империяга кызмат кыла баштаган. Ал 1145–1146-жылдары селжуктарга каршы жортуулдарга катышып, ал жерде атүгүл туткунга да түшкөн. Кийинчерээк, 1151-жылы, аны армян князы Торос IIге каршы Киликияга жөнөтүшкөн. Бирок Мопсуестиянын курчоосу маскаралык менен аяктаган: Андроник көңүл ачуу менен алек болуп жатканда, гарнизон сыртка чыгып чабуул жасап, византиялыктарды талкалаган, ал эми кол башчы качууга аргасыз болгон.
Ийгиликсиздиктерине карабастан, Мануил бир тууганын кечирип, 1154-жылы аны Ниш жана Браничевонун наместниги кылып дайындаган. Бирок Андроник императорду өлтүрүүнү пландап, венгр королу Геза II менен жашыруун сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жаткан. Кутум ачылып, кийинки тогуз жылды Комнин Чоң сарайдын түрмөсүндө өткөргөн. Анын качуулары уламышка айланган: бир жолу ал жер алдындагы өтмөктө өзүн кыш менен тосуп коюп, жоголуп кеткендей түр көрсөткөн. Бул ага атүгүл камерада аялы менен жолугуп, уулдуу болууга мүмкүнчүлүк берген. Экинчи жолу, 1164-жылы, ал момдон жасалган ачкычтын көчүрмөсүн жана шарап куюлган амфоранын ичинде берилген арканды колдонуп, эркиндикке чыккан.
Анын жолу Галиц княздыгына, Ярослав Осмомыслга алып барган. Галичте Полифрон, башкача айтканда «Көп акылдуу» деген лакап ат алган Андроник ардактуу конок болуп, князь менен аңчылык кылып жана кеңештерге катышып жүргөн. 1165-жылы Мануил менен убактылуу элдешкенден кийин ал Византияга кайтып келип, Земунду курчоодо айырмаланган. Бирок так мураскерлиги боюнча жаңы конфликт — Андроник венгр Бела IIIнү мураскер кылып дайындоого каршы чыккан — аны кайрадан сүргүнгө жөнөткөн. Ал бүтүндөй Чыгышты кыдырып жүргөн: Антиохия, Иерусалим падышалыгы, ал жерде императордун жээни Феодораны азгырган, Дамаск, Багдад жана акыры Грузия. Халдиянын чек ара жерлеринде көп жылдык талап-тоноодон кийин гана ал чынжыр менен байланган бойдон Мануилге келип, кечирим сураган.
1180-жылдын сентябрында Мануил Iнин өлүмү «Пандоранын кутусун» ачкан. Мураскер Алексей II болгону 10 жашта эле, бийликти анын энеси Мария Антиохийская жана анын сүйгөнү протосеваст Алексей Комнин басып алган. Эл бул «латиндик» өкмөттү Батышка ыктаган көз караштары үчүн жек көргөн. Андроник учур келгенин сезип, 1182-жылдын жазында Пафлагониядан чыккан.
Анын борборго жылышы триумф менен коштолгон. Провинциялар биринин артынан бири багынып беришкен. Флот анын тарабына өткөндө, Константинополдо коркунучтуу Латин погрому тутанган. 60 000дей европалык өлтүрүлгөн же кулдукка сатылган. Протосеваст сокур кылынган, ал эми Андроник шаарга «куткаруучу» катары кирген.
Регент болгондон кийин Андроник маркум Мануилдин үй-бүлөсүн системалуу түрдө жок кыла баштаган. Алгач императордун кызы Мария жана анын күйөөсү Ренье Монферратский ууландырылган. Андан кийин жесир-императрица Мария Антиохийскаянын кезеги келген — Андроник анын жашы жете элек уулуна өз энесине өлүм өкүмүн кол койдуруп, андан соң Марияны муунтуп өлтүрттүргөн. 1183-жылдын сентябрында Андроник соправитель деп жарыяланган, ал эми бир нече күндөн кийин жаш Алексей II жаанын тетивасы менен муунтулган. 65 жаштагы тиран өлтүрүлгөн баланын жесири — 11 жаштагы француз ханбийкеси Аннага үйлөнгөн.
Андрониктин эки жылга созулган кыска башкаруусу акылдуу мамлекеттик саясат менен адам чыдагыс мыкаачылыктын парадоксалдуу айкалышы болгон. Ал коррупцияга кыйратуучу сокку урган: чиновниктерге жогорку айлык белгилеп, пара алууну уланткандарды өлүм жазасына тарткан. Ал «жээк укугун» жокко чыгарып, сооданы жээк тургундарынын талап-тоноосунан коргогон жана дыйкандардын салык жүгүн жеңилдеткен. Айыл чарба гүлдөй баштаган, ал эми провинциялардагы эл өз базилевсин чын жүрөктөн жакшы көргөн.
Бирок аристократия үчүн бул түш сыяктуу коркунучтуу мезгил болгон. Чыккынчылыкка болгон ар кандай шек сокур кылууга же өлүм жазасына алып келген. 1184-жылы Никея жана Пруссадагы көтөрүлүштөр укмуш мыкаачылык менен басылган: аристократтарды дубалдардан ыргытышкан, ал эми союздаш түрктөрдү казыкка отургузушкан.
Тышкы саясий кырдаал тездик менен начарлаган. Бела III Далмацияны басып алган, Стефан Неманя Сербияны баш ийдирген, ал эми 1185-жылы Сицилия падышалыгынан келген нормандар Диррахий менен Фессалоникини алган. Миңдеген гректер каза болгон Фессалоникидеги кыргын Андрониктин борбордогу кадыр-баркын солгундаткан.
Чечүүчү окуя 1185-жылдын сентябрында күтүүсүз болгон. Сеф оракулунун пайгамбарлыгы жаңы башкаруучунун ысымы «Исаак» тамгасы менен башталарын көрсөткөн. Андроник өзүнүн бөлөсү Исаак Ангелди олуттуу кабыл алган эмес, аны жараксыз адам деп эсептеген. Бирок 11-сентябрда Ангелди камакка алуу аракети Исаактын императордун элчисин кылыч менен чаап өлтүрүп, Ыйык София соборуна жашынуусуна алып келген.
Константинополь дүрт эткен. Эл Исаакты император деп жарыялаган. Чоң сарайды коргоого аракет кылып, көтөрүлүшчүлөргө өзү жаа менен аткан Андроник качууга мажбур болгон. Ал Кара деңизге жетүүнү үмүт кылган, бирок тынч аба ырайынан улам анын кемеси колго түшүрүлгөн.
Кулатылган базилевстин өлүмү үрөй учурарлык болгон. Аны чынжырга байлап Исаак Ангелге алып келишкен. Ачууланган карапайым эл анын сакалын жулуп, тиштерин сындырып, колун кесип салышкан. Бир нече күн аны түрмөдө тамак-ашсыз жана суусуз кармашкан. 1185-жылдын 12-сентябрында аны, бир көзү сокур кылынган абалда жана жүнү түшкөн төөгө отургузуп, шаардын көчөлөрү менен алып өтүшкөн. Ипподромдо аны чексиз кыйноолорго салышкан: адамдар аны таяктар менен сайып, таш ыргытып, үстүнө кайнак суу куюшкан. Андроник азаптарды стоикче көтөрүп, болгону: «Теңирим, ырайым кыл» жана «Эмне үчүн силер дагы эле сынган камышты сындырып жатасыңар?» деп кайталаган. Акыры ал бөлүктөргө бөлүнүп өлтүрүлгөн.
Ошентип, Византиянын эң улуу реформатору боло алмак болгон, бирок тарыхта «кандуу тиран» катары гана калган адамдын өмүрү аяктаган. Анын кулашы Комниндер династиясынын башкаруусунун бүтүшүн жана Ангелдердин бийлиги астында империянын узак агониясынын башталышын билдирген.
