Веспасиан б.з. 9-жылы 17-ноябрда Фалакрин айылында төрөлгөн. Балалыгын ал чоң энеси Тертулланын мүлктүү ээлигинде өткөргөн жана анын эскерүүсүн өмүр бою урматтап жашаган. Жаш чагында Веспасиан мамлекеттик кызматка ашыкпаган, бирок апасынын басымы менен кызмат тепкичине чыгууга киришет. Ал узак жана татаал жолдон өттү: алгач Фракиядагы аскер трибуну, андан кийин квестор, соңунда эдил (анда алтынчы, башкача айтканда акыркы орунга гана татыган) болуп, андан кийин гана жеңилдик менен претурага жеткен. Калигула доорунда ал императорго жагынууга далбас уруп, бир жолу милдетин начар аткарганы үчүн жазаланып да кеткен.
Клавдий бийлик кылган маалда Веспасианга II Август легиону берилди жана ал б.з. 43-жылы Британиянын багындырылышына катышты. Отуз салгылашта айырмаланып, эки күчтүү урууну багынтты жана Вектис аралын ээледи. Эмгеги үчүн триумфатор белгилери менен сыйланып, эки диний коллегиянын мүчөсү болду. Б.з. 51-жылы суффект-консул болуп шайланды.
Бирок Клавдий өлүп (б.з. 54), бийликке Нерон келгенден кийин Веспасиандын турмушу кескин өзгөрдү. Нерон менен анын апасы Агриппина Веспасиандын колдоочусу болгон Нарцисстин досторуна душмандык кылышкан. Мындан тышкары, Веспасиан Клавдийдин уулу Британниктин тарабына жан тартат деп шектелген. Ага отставкага кетүүгө туура келди; Светонийдин айтымында, ал турмушу жакырчылыкка чейин жеткен.
Б.з. 63 же 64-жылдары Веспасиан Африканын проконсулы болуп дайындалды. Анын башкаруусу тууралуу пикирлер карама-каршы: Тацит «жек көрүү менен эскеришти» десе, Светоний «чынчыл башкарган, бирок бир жолу аны ашууга келген эл шалгам ыргыткан» деп жазат. Римге кайткан соң, ал мул сатуу менен күн көрүүгө мажбур болуп, бул абройсуз иш деп саналгандыктан «Мулчу» деген лакап алган.
Б.з. 66-жылы Веспасиан Нерон менен Грекияга кошо барды. Ал императордун концерттеринде отуруп жатып уктап калгандыгы же кетип калганы үчүн Нерондун каарына калды. «Стоикалык оппозициянын» жактоочулары менен карым-катнашы да ага кооптуу болуп, Веспасиан өз өмүрүнөн чочуп Римден чыгып кетти.
Дал ошол кезде наместниктердин каадесиздиги жана салык саясаты Иудеядагы чыңалууну күчөткөн. Б.з. 66-жылы ири көтөрүлүш тутанып, Сирия наместниги жеңилгенден кийин Нерон бул провинцияга тажрыйбалуу колбашчы катары Веспасианды жөнөттү; анын «төмен тектүүлүгү» императорго аны саясий жактан коопсуздай көрүнткөн.
60 миңдей аскер менен Веспасиан б.з. 67-жылы Галилеяга бастырып кирди. Ал стратегиясында катаалдык менен ырайымдуулукту айкалыштырып, шаарларды өрттөгөнү менен багынгандарды кечирип турду. Негизги жетишкендиги Иотапата шаарынын узакка созулган (эки айга жакын) курчоосу жана алынуусу болду; аны Иосиф бен Маттафия коргогон. Акыры римдиктер 40 миңдей адамды кырып, Иосиф багынып берди да, Веспасиан император болоорун пайгамбарчылаган. Андан соң ал Рим тарабына өтүп, Иосиф Флавий деген атты алды.
Андан ары Веспасиан Галилеянын башка шаарларын багындырды. Яффаны алды жана самариялыктарды кыйратты. Тарихеяны штурм менен алганда 30 миң жөөт кулдукка сатылды. Бул салгылаштардын биринде Веспасиан өзү да жарадар болду. 67–68-жылдардын кышын ал Кесарияда өткөрүп, Иерусалимге жортуулга даярданды. Шаардын айланасын тынчытты, бирок чабуул башталар мезгилде Нерондун өлүмү тууралуу кабар келип, аскерий аракеттерди токтотууга мажбур болду.
Б.з. 68–69-жылдары Империя хаос жана жарандык согуш учуруна кирди. Нерон өз жанын кыйып, аны Сервий Сульпиций Гальба алмаштырды көп узабай ал да преториандар тарабынан өлтүрүлдү. Анын ордуна Марк Сальвий Отон келди, бирок бийликти сактай албай, Авл Вителлийге жол бошотту.
Иудеянын наместниги Веспасиан алгач четте турду. Анын күчтүү армиясы бар эле, Египеттеги (Римди дан менен камсыз кылууда өтө маанилүү) колдоо да анын тарабында болчу, үстүнө үстөк, борборду көзөмөлдөп турган бир тууганы бар эле. Ал адегенде Гальбаны таанып, ага уулу Титти жиберген. Айрым ушак боюнча, Тит Гальбаны өзүн асырап алууга ынандырышы керек болгон имиш, бирок император өлгөнүн уккан соң кайтып келген. Кийин Веспасиан Отонду, андан соң Вителлийди да тааныды. Бирок анын легиондору Империянын тагдырын Батыштагы армия чечип жатканына нааразы болуп, өз башчысынын император болушун каалашты.
Ошол аралыкта Сирия наместниги Гай Лициний Муциан Веспасиандын армиясындагы нааразы маанайды жашыра колдоп турду. Өзи бийликке умтулбаган Муциан Веспасианды так талашка түртүп, анда ылайыктуу талапкерди көрдү жана жаңы императордун жанындагы эң таасирдүү адам болом деп үмүттөндү.
69-жылдын 1-июлунда Александрияда Египет наместниги Веспасианды император деп жарыялады аны дароо эки легион колдоду. Үч күндөн кийин Веспасиандын армиясы кошулуп, 15-июлда Муциандын Сирия армиясы да ант берди. Ушундайча Веспасиан тогуз легиондун, вассал падышалардын жана бүт Чыгыш провинцияларынын колдоосун алган болду.
Планга ылайык, Муциан Балканга өтүп, ал жактан Италияны бөгөп турмак; Веспасиан болсо Египеттен дан жеткирүүнү токтотуп, вителлианчыларды согушсуз багындырмак. Бирок окуя башка нукка бурулду: Мёзия, Паннония жана Далмация легиондору (бурун Отонду колдогондор) Веспасиан тарапка өтүп, Италияга бастырып кирди. 69-жылдын 24-октябрында алар Бедриакадагы экинчи салгылашта Вителлийдин аскерин талкалашты.
Флавийчилердин бириккен күчтөрү Римге кирип, 20-декабрда Вителлий өлтүрүлдү.
Вителлий кырылган соң Римде анархия күчөп кетсе да, жагдайды бийликти колуна алган Гай Лициний Муциан акырындап тынчытты: ал башаламандыктарды басууну буйруп, преториан когортторунун курамын жаңылады, Египеттен дан жөнөтүп турду. Сенат каршылыксыз Веспасианды император деп таанып, аны жана улук уулу Титти сырттан туруп эле консул кылып бекитти. Кичүү уулу Домициан борбордо атасынын өкүлү болуп турду. Веспасиандын өзү Римге 70-жылдын октябрында, он ай өткөндө гана келди.
Анын көрсөтмөсү менен Сенат тартип орнотууну баштап, жарандык согуш маалында конфискацияланган жерлерди мыйзамдуу ээлерине кайтарды. Нерон чагымчыларын байлыкка жеткирген доносчулар соттолду.
Веспасиан жаңы ысым тандады Император Цезарь Веспасиан Август бул Октавиан Август менен мурас байланышын баса белгиледи. Ал «Цезарь» атын тукум ысымы эмес, титул катары колдонгон биринчи император болду. Расмий пропаганда аны принципатты негиздеген Август менен катар коюп, «Римди тираниядан бошотуп, бейпилдик орноткон» өңүттү алга сүрөдү.
69-жылдын 22-декабрында Сенат Lex de imperio Vespasiani деген мыйзамды кабыл алып, императорго бардык ыйгарым укуктарды расмий бекитет. Бул документ өз түрүндө алгачкысы болушу мүмкүн жана император бийлигин жеке адамдык эмес, институционалдык жана формалдашкан өкүмдардыкка айландырды.
Веспасиан он жылдын ичинде сегиз ирет консул болду бул жагынан ал өзүнө чейинкилердин баарын ашып түштү жана дайыма балдары менен бирге кызмат кылды. 73-жылы ал Тит менен чогуу цензор болду. Бул анын династиялык бийлик орнотуу ниетин ачык көрсөткөн. «Мага уулдарым мураскер болот, же эч ким» деп да ачык айткан.
Улуу уулу Тит Иудей согушунда аскер баштап, атасы менен трибун бийлигин бөлүшүп, преториан префекти болду. Кичүү уулу Домициан «жаштардын жетекчиси» титулун алды. Эки уулу тең өздөрүнүн монеталарын куюшкан бул да бийликтин династиялык мүнөзүн баса белгиледи.
Веспасиан Сенат менен тынч кызматташууга умтулган. Анын тушунда массалык репрессиялар болгон жок. Ал сенаторлорду урматтап, алардын жыргалчылыгына кам көрдү жана доносчуларды эске алмаксан болду. Ошентсе да анын «төмөн теги» жана уулдарын жогорку кызматтарга дайындашы нобилитетти сак кылып койду.
Нерондун репрессиялары жана жарандык согуш кесепетинен Сенатты толуктоо үчүн Веспасиан Италиядан, Галлиядан жана Испаниядан чыккан провинциялык тектүү адамдарды кеңири киргизди. Айрым эсепке караганда, сенаторлордун үчтөн бири провинциалдарга айланды. Ушунун аркасында кийинкиде Траян жана Адриан сыяктуу императорлор чыккан үй-бүлөлөр бийликке жакындай баштады.
Веспасиан негизги кызматтарга вольноотпущенниктерди эмес (Клавдий сыяктуу), көбүнчө рим аттууларын (эквиттерди) илгерилетип, алардын артыкчылыктарын кеңейтти бул да анын бул сословиенин колдоосуна таянганын көрсөтөт.
Көзгө көрүнгөн айкын ынтымакка карабай, Сенатта нааразы маанай тереңдеп жатты. Айрыкча Титти мураскер кылуу чечими талаш туудурду — анын кадыры анча жакшы эмес болчу. Тит Клодий Эприй Марцелл жана Авл Цецина Алиен түзгөн кутумдар ашкереленип, алар жазаланды.
Веспасиан «стоикалык оппозиция» менен да кагышкан. Анын өкүлү Гай Гельвидий Приск императорду эски республикалык баалуулуктардан чегинди деп, мураскерлик бийлик орнотту деп ачык сынга алды. Жыйынтыгында Гельвидий сүргүнгө айдалып, андан соң өлтүрүлдү.
68–69-жылдардагы жарандык согуштан кийин Рим ар кырдуу армиялардын аскери менен толуп, жаңы режим үчүн мүмкүн болчу коркунучка айланды. Веспасиан жана анын өнөктөшү Муциан аларды иретке келтирүүгө киришти: легиондорду кайра провинцияларына жөнөтүштү, ишенимсиз бөлүктөрдү таркатышты, баш бербеген колбашчыларды (мисалы, Антоний Примди) четтетишти.
Бар болгон 30 легиондун үч-төртөөсү таркатылып, ордуна үч жаңысы түзүлдү: II Вспомогательный (II Auxilia), IV Бактылуу Флавийлер (IV Flavia Felix) жана XVI Туруктуу Флавийлер (XVI Flavia Firma). Веспасиан тартипке өзгөчө көңүл бургандыктан, армияда узак мезгил салыштырмалуу тынчтык орноду.
Дал ушул Веспасиан тушунда армиянын «провинциалдашуу» процесси башталды: легиондорго Италиядан эмес, көбүнчө провинция тургундары алынмай болду. Айрымдар муну императордун италиялык легионерлерге ишенбестиги менен, башкалар Италиядагы адам ресурстарынын азайышы менен түшүндүрүшөт; балким, экөө тең таасир эткен. Провинциалдардан түзүлгөн вспомогательный бөлүктөрдүн ролу да өстү; батав көтөрүлүшүндө дал ушул «жардамчы аскерлер» башкы күчкө айланып кеткендиктен, эми мындай бөлүктөр өз жеринен алыс кызмат өтөөгө жөнөтүлө баштады.
Веспасиан преториан гвардиясын да реформа кылып, аны тогуз когортко чейин көбөйттү; курамына өзүнө берилгендик далилдеген ардагерлерди кабыл алды. Ушул чаралардын аркасында гвардия императорго жана анын уулдарына бийлигинин соңуна чейин берилген бойдон калды.
Чыгыш провинцияларына таянган Веспасиандын жеңиши римдиктерге бул аймактын маанисин биринчи жолу даана көрсөттү. Бирок жарандык согуш алып келген туруксуздук тез чара көрүүнү талап кылды.
Понт өлкөсүндө вольноотпущенник Аникет Вителлийди колдойм деп чыгып, Кара деңизде каракчылык баштап, көтөрүлүш кылды; Веспасиан ага каршы аскер жиберип, мятеж басылды. Ошол эле маалда дактардын Мёзияга чабуулу токтотулду.
Чыгыштагы эң олуттуу жаңжал Иудей согушу бойдон калды. Веспасиан Римдеги бийлик талаш үчүн аны убактылуу токтоткон, бул аралыкта Иерусалимдеги көтөрүлүшчүлөр бекемделип алган. 70-жылдын апрелинде улуу уулу Тит шаарды курчоого алды. Бир нече айлык катуу салгылаштардан кийин сентябрда Иерусалим толук кыйратылып, 100 миңдей адам кулга айланды. Сыдырым каршылык көрсөтүп турган Масада чеби 73-жылы кулады.
Иудея диний автономиясынан ажырады. Башкы ийбадатканасы кыйратылып, аны калыбына келтирүүгө тыюу салынды. 71-жылы Веспасиан уулдары менен кошо Римде салтанаттуу триумф өткөрүп, династиясынын Империяны тынчыткандагы ролун баса белгиледи. Бул окуянын урматына Тит аркасы тургузулду.
Чыгыш чегин бекемдөө үчүн Веспасиан Каппадокия менен Галатияны бириктирип, ал жакка эки легион жайгаштырды. 72-жылы ал падыша Антиох IV-тү парфяндар менен ымалалашты деп айыптап, Коммагенаны аннекциялады. Бул чаралар Империянын чыгыш шекарасын кыйла күчтөндүрүп, келечекте Траяндын жортуулдарына жол ачты.
Батышта эң туруксуз аймактар Рейн боюндагы провинциялар болчу. Ал жерде Юлий Цивилис жетектеген батавдардын көтөрүлүшү тутанды. Башында ал Веспасианды колдогондой көрүнсө да, Вителлий өлгөндөн кийин «Галль империясын» түзүүгө чакырып, күрөштү уланткан. Римде турган Муциан ага каршы сегиз легион жөнөтүп, көтөрүлүш басылды.
Веспасиан Галлияны романизациялоону улантып, мунун аркасында галл тектүү сенаторлордун саны көбөйдү. Германияда ал чек араны бекемдеп, бир катар чептерди курдурду бул кийинки экспансиянын алдынкы белгиси эле.
Британияда флавийлик наместниктер Квинт Петиллий Цериал жана Секст Юлий Фронтин Боудикканын көтөрүлүшүнүн очокторун басып, жортуулду улантышты. Тациттин кайн атасы Гней Юлий Агрикола Уэльсте рим таасирин бекемдеп, Каледонияга (Шотландияга) чабуул баштады.
Африкада Веспасиан гараманттардын көтөрүлүшүн басып, провинцияны экиге бөлдү бул аймакты башкарууну жеңилдетти. Ошондой эле ал урбанизацияны жана рим жарандыгынын жайылышын колдоду.
Эң ири өзгөрүүлөр Испанияда болду: Веспасиан бардык испан шаар коомдорун «латын укугу» менен камсыз кылды. Бул урбанизацияны тездетип, региондо рим маданиятын кеңири жайылтты. Анын саясаты бийлигинин социалдык базасын кеңейтүүгө багытталды жана дал ошол саясаттын аркасында рим Сенатына күчтүү «испан фракциясы» келип, 98-жылы биринчи провинциал-император Марк Ульпий Траянды такка чыгарды.
Веспасиан бийликке келгенде эң башкы милдет Нерон жана жарандык согуш түгөтүп таштаган казнаны толуктоо эле. Ал муну ишке ашыруу үчүн «абыдан чоң каражат керек» экенин өзү да моюндаган. Император кескин үнөмдөөгө киришип, преториандарга жана армияга чыгымдарды кыскартты, сарайдын каржылоосун да азайтты. Денарийдеги күмүш үлүшү 5%ке кыскартылып, көбүрөөк акча куюуга мүмкүнчүлүк түзүлдү.
Бир эле учурда Веспасиан кирешени бардык мүмкүн болгон жолдор менен көбөйттү, айрым «уят» саналгандарынан да баш тарткан жок. Ал мурунку императорлор берген салыктык жеңилдиктерди жокко чыгарып, мындай жеңилдик алган шаарларды карыздарын төлөөгө мажбурлады. Привилегиялуу шаарларды да салыктар менен жүктөп, жаңы алым-салыктарды киргизди.
Анын прагматизминин эң белгилүү мисалы коомдук ажатканаларга салыктын киргизилиши. Уулу Тит муну менен айыптаганда, Веспасиан алгачкы түшкөн кирешеден куюлган монетаны уулунун мурдуна жакындатып: «жыт чыгып жатабы?» деп сурайт. «Жок» деген жоопту угуп: «Бул — заарадан түшкөн акча», деп жооп берген. Ошондон «акча жыттабайт» деген атактуу сөз тараган.
Ал айрым мамлекеттик кызматтарды сатуудан да тартынган, соттордо пара алган чиновниктерди жогору кызматка көтөрүп коюп, анан өзү эле соттоп, алардын мүлкүн байыткан учурлар кездешкен. Аны бийликке алып келген чыгыш провинциялары биринчи болуп салык басымын сезишти. Иудей согушунан кийинки олжо казнаны толуктап, жеңилген жөөттөргө жыл сайын атайын салык салынды.
Катуу чараларга карабай, Веспасиандын каржы саясаты ийгиликтүү болду: ал жеке адамдарды талкалап салбай, казнаны толтура алды. Коомдук муктаждыктарга акча аябастан сарптап, байыркы майрамдарды жандандырып, салтанаттуу дасторкон ачты, риторлорго жалыйык төлөдү, муктаждарга жардам берди. Бул аны эл арасында абдан популярдуу кылып, бийлигин бекемдеди.
Веспасиан Римди чоң өрттөр талкалап кеткен абалда мурастап алган. Ал борборду кайра тургузуу үчүн ири курулуш программасын баштады: Юпитер Капитолий ибадатканасын, Марцелл театрын, Клавдий ибадатканасын жана башка маанилүү курулуштарды калыбына келтирди. Ээлери курууга киришпеген бош жер тилкелерин элге өздөрү өздөштүрсүн деп уруксат берди.
Анын тушунда жаңы, зор курулуштар башталды: Тынчтыктын ибадатканасы жана Флавийлер амфитеатры атагы чыккан Колизей Нерондун «Алтын үйүндөгү» көлдүн ордуна тургузулду. Колизей Римдеги гладиатордук айкаштар үчүн биринчи туруктуу жай болуп, болжол менен 50 миң көрөрманды батыра алган.
Веспасиандын курулуш ишмердиги байыркы авторлор тарабынан өтө жогору бааланган: алардын баамында, ал масштабдуулук менен пайдалуулукту айкалыштыра билген. Рим өзүнүн акыркы көрүнүшүн дал Флавийлер династиясы тушунда алган.
Анын диний саясаты салттуу болуп, бийлигин бекемдөөгө кызмат кылды. Юлий-Клавдийлер сыяктуу «кудай тукумумун» деп айтууга мүмкүнчүлүгү жок болгондуктан, анын культу формалдуу мүнөздө уюштурулду: ал Романын жана тирүү императордун культуна басым жасады, кудайлаштырылган мурунку өкүмдарларды урматтоону жандандырды. Ошол эле учурда анын «тандалгандыгы» тууралуу кереметтерди жар салып турган расмий пропаганда да иштеди.
Веспасиан Серапис культун колдоп, Иудей триумфунун алдындагы түндү Исида ибадатканасында өткөргөн. Бул диний саясаттагы бурулуш болгон буга чейин египеттик культтар колдоого алынчу эмес.
Веспасиан б.з. 79-жылы 24-июнда каза болду. Ооруга карабай, акыркы мүнөткө чейин мамлекеттик иштер менен алектенген. Ырас, уламышта айтылгандай, өлүмдүн жакындаганын сезип: «Аттиң, мен кудай болуп жаткан окшойм» деп тамаша айткан. «Император тикесинен туруп өлүшү керек» деп, тура коёюн дегенде кулдарынын колунда жан берди. Аны уулу ууландырды деген ушак да айтылган, бирок бийлик Титке эч кандай чыңалуу-талашсыз өттү.
