Улуу князь Гезага атасы Такшондон калган мурас өтө оор жүк болуп, жаңы башкаруучудан темирдей бекем эркти жана өзгөчө саясий айлакерликти талап кылган.
Тактыга отурган Геза терең ички карама-каршылыктарга бөлүнгөн өлкөнү башкарууга алган. Венгрлердин ички саясий турмушунда уруулар менен кландардын ортосундагы бытырандылык өкүм сүргөн. Күчтүү уруу башчылары өз жерлеринде өздөрүн толук укуктуу кожоюн катары сезишкен. Мунун натыйжасында мадьярлардын улуу князы деген титул мамлекетти башкаруунун чыныгы куралы болбостон, көбүнчө кадыр-баркты билдирген гана символ бойдон калган.
Тышкы саясаттагы абал мындан да кооптуу эле. Эски тартип менен жашаган мамлекеттерге аман калууга мүмкүнчүлүк бербеген түп-тамырынан берки өзгөрүүлөрдүн доору башталган.
Венгрлер батыштагы коңшулары — немистерден, ошондой эле түштүктөгү кубаттуу кошунасы Византиядан 970-жылы Аркадиополь салгылашында оор жеңилүүлөргө учурагандан кийин, мадьярлар кылымдар бою уланып келген талап-тоноочулук жортуулдарынан биротоло баш тартууга аргасыз болушкан.
Кол салбоо үчүн башка өлкөлөрдөн алынган алым уруу ак сөөктөрүнүн байышынын эң маанилүү жана кирешелүү булактарынын бири болгон. Эми бул киреше булагы жоголуп, казына бош калган, ал эми жоокерлердин нааразычылыгы күчөгөн.
Кырдаалды мурда болуп көрбөгөн геосаясий өзгөрүү ого бетер оорлоткон. Германиянын императору Оттон II Византиянын ханбийкеси Феофаного үйлөнгөн.
Бул династиялык нике жакынкы өткөн мезгилде мадьярлардын кыйратуучу чабуулдарынан эң көп жабыр тарткан эки кубаттуу христиан империясын бириктирип, алардын чек араларын темир шакектей бекемдеген. Натыйжада венгрлер өз ара жакындашкан эки улуу державанын ортосунда кысылып калышкан.
Мындан тышкары, Венгриянын ичинде да курч династиялык кризис жаралган.
Улуу князь Такшонь борбордук бийликти бекемдөөгө умтулуп, кылымдар бою колдонулуп келген тактыны мурастоонун салттуу тартибин бузуп, улуу уулу Гезаны өзүнүн мураскери кылып дайындаган.
Байыркы талаа салтына ылайык, бийлик атадан балага эмес, башкаруучу уруунун ошол учурда тирүү жүргөн эң улуу мүчөсүнө өтүүгө тийиш болгон. Мындай салт жаңы княздын ар бир таасирдүү тууганына ага каршы көтөрүлүш чыгарууга мыйзамдуу негиз түзүп берген.
Бирок Геза дал ушул ырайымсыз доор талап кылган башкаруучу болуп чыккан.
Тарыхта ал өтө карама-каршылыктуу инсан катары сакталып калган: принципсиз саясатчы, өз кызыкчылыгын гана көздөгөн, бийликке суусаган айлакер, кийинчерээк болсо эки жүздүү христиан катары да мүнөздөлгөн.
Катаал жана майтарылбас мүнөзгө ээ болгон Геза өз каалоолорун эч нерседен чектебей, биринчи кезекте жеке кызыкчылыгын ойлоп жашаган. Бирок таң калычтуусу, дал ушул адам Венгриянын алгачкы тарыхындагы эң көрүнүктүү башкаруучулардын бирине айланган.
Анын улуулугунун сыры — чексиз жеке дымагы менен абсолюттук бийликке болгон умтулуусу жаңыдан калыптанып жаткан Венгр мамлекетинин негизги кызыкчылыктарына толук дал келгендигинде эле.
Анын өзүмчүлдүк менен жасаган ар бир кадамы бытыранды жерлерди борборлоштурууга жана бөлүнүп чыгууга умтулган күчтөрдү аёосуз жок кылууга багытталган.
Гезанын бийлигин бекемдөө жолу атасынын көзү тирүүсүндө эле башталган.
Болжол менен 967-жылы Такшондун эркине баш ийип, ал Трансильваниянын таасирдүү башкаруучусу Дьюла IIнин кызы Шарольтко үйлөнүп, династиялык нике түзгөн.
Бул саясий союз княздыктын чыгыш чек араларынын коопсуздугун камсыз кылуу менен гана чектелбестен, Гезага жылнаамачылар суктануу менен «өз элинин эң сулуу айымы» (nemzetének legszebb asszony) деп атаган жубайды да алып келген.
Бирок чыныгы бутпарас болгон Геза бир гана аял менен чектелүүнү каалаган эмес. Ал өз сарайында бүтүндөй гарем кармап, христиан динин расмий кабыл алгандан кийин да башка аялдары менен ажырашуудан кескин баш тарткан. Натыйжада алардын баары княздын сарайында жашоосун улантышкан.
«Венгриянын сүрөттүү жылнаамасындагы» баш тамгада чагылдырылган Такшондун сүрөтү.
Улуу княздык тактыга отурганга чейин Геза Бихар княздыгын башкарган. Калыптанган салт боюнча, бул аймак жогорку бийликтин мураскерине берилчү.
Улуу князь болгондон кийин ал өтө айлакер тактикалык кадам жасаган. Байыркы салттарды сактагандай түр көрсөтүп, Бихарды өзүнүн күчтүү тууганы — Шомодь князы Коппанга өткөрүп берген. Кыязы, дал ушул Коппань улуулук укугу боюнча тактыга негизги талапкер болгон.
Бирок Геза ага жерлерди өткөрүп берүү менен бирге, бийликтин атадан балага түз өтүшүнүн мыйзамдуулугунан күмөн санагандардын баарына каршы аёосуз куугунтук баштаган.
Ак сөөк уруулардын арасындагы оппозиция өкүлдөрүн ырайымсыз жазалаганы үчүн князь эл арасында коркунучтуу Верешкезю (Véres Kezű) — «Кандуу колдор» деген каймана атка ээ болгон.
Анын бүт өмүрү өз алдынча бийлик жүргүзгөн аймактык княздар менен тынымсыз күрөшкө айланган.
Акырында бул күрөш ийгиликтүү аяктаган. Геза каза болгон учурда Венгриянын аймагында ага баш ийбеген үч гана башкаруучу калган.
Алар — жогоруда айтылган Шомодь менен Бихардын князы Коппань, Трансильваниянын башкаруучусу жана княгиня Шарольттун аталаш тууганы Кичүү Дьюла, ошондой эле Марош менен Дунай дарыяларынын ортосундагы кеңири жерлерди бекем көзөмөлдөп турган князь Айтонь эле.
Мамлекет чек араларында тынчтык орномоюнча жашап кете албасын жакшы түшүнгөн Геза өзүнө баш ийген мадьярларга талап-тоноочулук жортуулдарды (kalandozások) жасоого өлүм жазасы менен коркутуп тыюу салган.
973-жылы ал тарыхый кадам жасап, Кведлинбург шаарына элчилик жөнөткөн жана Германиянын кубаттуу императору Оттон I менен тынчтык келишимин түзгөн.
Бирок Гезанын тынчтыкка умтулуусу толугу менен прагматикалык кызыкчылыктарга негизделген.
983-жылы Ыйык Рим империясында ички башаламандыктар башталганда, мадьяр башкаруучусу коңшусунун алсыздыгынан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн колдон чыгарган эмес. Ал чагылгандай тез чабуул жасап, Төмөнкү Австрияны басып алган.
Немистер күч топтоп, венгр гарнизондорун бул аймактардан биротоло сүрүп чыгарууга 991-жылы гана жетишкен.
Гезанын саясий айлакерлигинин туу чокусу 974-жылы христиан динин кабыл алышы болгон.
Чокунуп, христиан динине өтүү сөзсүз боло турганын түшүнгөн князь өтө чебер дипломатиялык оюн жүргүзгөн. Ал Венгрияны чиркөө аркылуу өзүнө вассал кылууга аракеттенген Византия менен Германия империяларынын саясий тузактарынан ийгиликтүү кутулган.
Улуу князды чокунткан бенедиктин монахы Бруно Венгриянын епискобу кызматына Рим папасы тарабынан жеке өзү дайындалган.
Ушундай кылдат дипломатиялык кадамдын аркасында Венгр чиркөөсү грек диний жетекчилерине да, немис дин кызматкерлерине да баш ийбеген өз алдынчалыкка ээ болгон.
Бирок расмий түрдө христиан болгону менен, Геза жүрөгүндө бутпарас бойдон калган. Ал мурдагы кудайларга жана буттарга ачык сыйынуусун уланткан.
Мындай жүрүм-турум жөн гана көнүмүш адаттан эмес, кылдат саясий эсептен да келип чыккан. Князь калктын жана армиянын басымдуу көпчүлүгү ата-бабаларынын ишенимине берилген бойдон калганын түшүнүп, алар менен ачык карама-каршылыкка барууну каалаган эмес.
Христиан дин кызматкерлери анын мындай аракетин ыйык нерселерди мазактоо катары айыптап, нааразычылык билдиришкенде, Геза аларга текебердик менен өзүнүн белгилүү сөзүн айткан.
Ал «эски кудайларга да, жаңы Кудайга да курмандык чалууга жеткидей баймын» деп билдирген.
Жаңы дин улуу князга тактынын мураскерлигин жөнгө салууда да баа жеткис кызмат кылган.
Европадагы христиан монархтарынын калыптанган мыйзамдарына таянуу менен Геза бийликти уруунун эң улуу мүчөсүнө өткөрүү жөнүндөгү байыркы салтты биротоло бузган.
Ал расмий түрдө өзүнүн улуу уулу Вайкты мураскер кылып дайындаган. Вайк чокунганда Иштван деген ысым алган.
Ал эми бутпарастык салттар боюнча такты, талашсыз түрдө, козголоңчул князь Коппанга өтүшү керек эле.
Ошентип, темирдей бекем бийлиги менен кан төгүүлөргө барган жана татаал саясий союздардын кеңири тармагын түзгөн князь Геза Венгрияны терең тышкы жана ички саясий кризистен алып чыккан.
Ал келечектеги күчтүү мамлекеттин пайдубалын түптөп, анын өсүп-өнүгүшү үчүн бардык шарттарды түзгөн.
Дал ушул негизде анын уулу Иштван — келечектеги Венгриянын биринчи королу жана ыйык колдоочусу — күчтүү, борборлошкон жана кыйратылгыс Венгр королдугун түптөй турган.
