Таң калыштуусу, венгрлердин атактуу «Венгрлердин иштери» (Gesta Hungarorum) аттуу жылнаамасында Файстын улуу княздын тактысында отурганы тууралуу таптакыр сөз кылынбайт. Эгер биз Батыш Европа жана мадьяр булактарына гана таянсак, бул башкаруучу тарыхтын көлөкөсүндө түбөлүккө калып кетмек.
Бирок тарыхый чындыкты кийинки муундар үчүн Византиянын дипломатиялык тактыгы сактап калган. Император Константин VII Багрянородный өзүнүн фундаменталдуу «Империяны башкаруу жөнүндө» аттуу трактатында венгр жол башчыларынын санжырасын кеңири сүрөттөп кеткен.
Константин улуу Арпаддын төрт уулун майда-чүйдөсүнө чейин санап өткөн: тун уулу Тархошту (Таркачу), экинчи уулу Юллону (Електи), үчүнчү уулу Юташты (Ютоцуну) жана кенжеси Жольтту (Залтаны).
Император кийинки муун тууралуу маалыматтарды да жазып калтырган. Тархоштун Тевель аттуу уулу, Юллонун Эзель аттуу уулу, ал эми кенже Жольттун Такшонь аттуу уулу болгон. Үчүнчү бир тууган Юташтын уулу болсо дал ошол Фаличи, башкача айтканда Файс эле. Византия императору ал жөнүндө түздөн-түз мындай деп жазган:
«...азыр княздык бийлик жүргүзүп жаткан».
Анда эмне үчүн бийликтен баш тарткан Жольттун ордуна анын өз уулу Такшонь эмес, жээни Файс келген?
Бул суроонун жообу көчмөн элдердин байыркы салттарында жатат. Венгрлер, эрте орто кылымдардагы Европанын башка көптөгөн варвар элдери сыяктуу эле, европалык майорат тартибин — бийликти атадан тун уулуна өткөрүп берүү эрежесин — колдонушкан эмес.
Алар тактыны мурастоонун тепкичтик системасын катуу карманышкан. Ага ылайык, бийлик уруудагы жашы эң улуу эркек адамга өтүүгө тийиш болгон.
Ошол мезгилде Арпаддын тирүү калган урпактарынын ичинен эң улуусу дал Файс эле. Кызыгы, мындай байыркы система Русь жерлеринде да кылымдар бою колдонулган. XV кылымга чейин ал княздардын ортосундагы бүтпөс ички жаңжалдардын жана бир туугандар арасындагы кандуу согуштардын негизги себептеринин бири болуп келген.
Файс бийлик тизгинин өтө оор мезгилде колго алган. Венгрия саясий жактан бөлүнүп-жарылган бойдон калган. Уруу жол башчылары бири-биринен көз карандысыз аракеттенишкен, ал эми улуу княздын борбордук бийлиги алсыз эле.
Бирок чек аранын аркы тарабында түп-тамырынан өзгөрүүлөр жүрүп жаткан. Ондогон жылдарга созулган кыйратуучу жортуулдардан чарчаган коңшу Германия королдугу жаңы Саксон династиясынын темирдей катуу бийлиги астында бириге баштаган.
Немистер мындан ары бургдардын дубалдарынын артына жашынууну каалашкан эмес. Эми алар өздөрү чабуулга өтүүгө даярданып жатышкан.
Кылымдар бою континенталдык Европаны коркунучка салып, анын элдерин «Кудайым, бизди венгрлердин жебелеринен сакта...» деп жалбарууга мажбур кылган венгрлер үчүн 950-жыл муздак суу куйгандай таасир калтырган.
Бавариянын герцогу Генрих I чек арадан өтүп, чыккынчылык менен венгр жерлеринин ичине басып кирген. Чагылгандай тез жана кыйратуучу жортуул жасаган ал эч кандай тоскоолдуксуз мекенине кайтып келген. Анын артынан туткундардын узун кербендери жана бай олжого толгон арабалар ээрчип бара жатышкан.
Бул окуя венгрлерге психологиялык жактан эбегейсиз оор сокку болгон. Анткени 907-жылдагы Братислава салгылашуусунан бери душман биринчи жолу венгр жерлерине ийгиликтүү басып кирген эле.
Кемсинтилген мадьярлар өч алууну эңсешкен. 951-жылы алар Батышка каршы жаңы ири сокку уруу үчүн күчтөрүн топтошкон.
Германия эми болоттон жасалган коргонууга айланганын түшүнгөн венгр атчан аскерлери укмуштуудай тайманбас айланып өтүү жолун тандашкан. Германия жерлерин түштүктөн айланып өтүп, алар Түндүк Италияга каптап киришкен. Андан соң Альпы тоолорун ашып, жолундагы бардык жерлерди от менен кылычка салып, Аквитанияны баштан-аяк басып өтүшкөн. Акыры Атлантика океанынын сур түстүү сууларына чейин жетишкен.
Бул байыркы даңктуу жортуулдарды эске салган чоң жеңиш эле. Бирок анын аягы каргашалуу болгон.
Мекенине кайтып келе жаткан, эбегейсиз олжого толгон венгр армиясынын жолун Германиянын королу Улуу Оттон I тоскон. Ал венгрлерди толугу менен талкалаган.
Батыштагы кыйратуучу ийгиликсиздиктер венгр элитасын өз стратегиясын кайрадан карап чыгууга мажбур кылган. Көчмөндөрдүн көз карашы түштүккө, даңазалуу Византияга бурулган.
Бирок эми бул жөн гана бай жерлерди талап-тоноого умтулган каракчылардын ач көз кызыкчылыгы эмес эле.
Германиядан күчөп келе жаткан коркунуч Венгриянын ичинде өтө маанилүү борборго биригүү процесстерин баштаган. Кубаттуу душманга каршы туруу зарылдыгынан улам чачыранды уруулар бирдиктүү мамлекетке бириге башташкан.
Европанын башка элдериндегидей эле, бул процесс жаңы, бир Кудайга ишенүүгө негизделген динди — христиандыкты — кабыл алуу менен тыгыз байланышта болгон.
948-жылы Босфор кысыгынын жээгине мурда болуп көрбөгөндөй маанилүү венгр элчилиги келген. Аны «Кандуу» деген үрөй учурган лакап атка ээ атактуу кол башчы Бульчу (Vérbulcsú) жетектеген.
Бульчу харка деген өтө жогорку титулга ээ болгон. Венгрлердин татаал бийлик иерархиясында бул төртүнчү орундагы даража эле. Андан жогору улуу князь, жогорку башкы кол башчы — дьюла жана кош башкаруучу-дин кызматчысы — кендё турган.
Константинополдо тарыхый окуя болгон: коркунучтуу харка православдык ырым-жырым боюнча чөмүлтүлүп, христиан динин кабыл алган.
Византиянын дипломатиясы кемчиликсиз иштеген. 950-жылы Венгрияга жооп иретинде императордук элчилик келген. Элчилердин таасири жана Бульчунун колдоосу астында улуу князь Файс өзү да тагдыр чечүүчү чечим кабыл алып, христиан динин кабыл алган.
Мындан тышкары, 952-жылы аскердик жол башчы — дьюла да Константинополго барып, чөмүлтүлгөн. Ошентип, мадьярлардын эң жогорку элитасы христиан динин тандоосун айкын көрсөткөн.
Бирок бул али карапайым калк менен катардагы жоокерлердин жапырт чөмүлтүлүшүн билдирген эмес. Талаа эли мурдагыдай эле ата-бабаларынын салттары жана осуяттары боюнча жашоосун уланткан.
Түштүктөгү дипломатиялык ийгиликтерге карабастан, Германия менен болгон жаңжал чечилбеген бойдон калган.
954-жылы Файс менен анын кол башчылары акыркы, эбегейсиз чоң жортуулга чыгууга чечим кабыл алышкан. Борбордук Европадагы үстөмдүк маселесин биротоло чечүү үчүн ошол мезгилдеги Венгрия үчүн мурда болуп көрбөгөндөй чоң армия Баварияга басып кирген.
Венгрлердин түмөндөрү Аугсбург шаарын бардык тараптан бекем курчоого алышкан.
Бирок Германиянын королу Оттон I бавариялыктарды тагдырдын жазмышына таштап койгон эмес. Ал немис княздыктарынын бириккен күчтөрүн топтоп, курчоодо калган шаарга жардамга жөнөгөн.
955-жылдын 10-августунда Лех дарыясынын жээгинде дүйнөлүк тарыхка түбөлүккө кирген чоң салгылашуу тутанган. Бул Аугсбург салгылашуусу эле.
Ал эки башка аскердик доордун кагылышуусу болгон: бир тарапта оор куралданган рыцардык атчан аскерлер турса, экинчи тарапта талаанын жеңил куралданган жаачы атчандары турган.
Венгрлер толук жана кыйратуучу жеңилүүгө учурашкан. Византия императорунун чокундурулган өкүл уулу болгон атактуу харка Бульчу миңдеген жоокерлери менен бирге курман болгон.
Лех дарыясынын жээгинде бүтүндөй бир тарыхый доор — венгрлердин Батыш Европага жасаган улуу талап-тоноо жортуулдарынын мезгили — биротоло аяктаган.
Улуу князь Файс үчүн Аугсбургдун жанындагы кыйроо саясий жана, кыязы, өмүрүнүн да аягы болгон.
Княздын өзү бул кандуу салгылашууга жеке катышпагандай көрүнгөнү менен, элдин жана аман калган ак сөөктөрдүн каары дал ага каршы багытталган.
Мындай масштабдагы жеңилүүнү кечиришкен эмес.
Файс сарайдагы мамлекеттик төңкөрүштүн кандуу башаламандыгында жок болгон. Ал же тактыдан кулатылган, же өз уруулаштары тарабынан ырайымсыздык менен өлтүрүлгөн.
Анын башкаруусунун урандыларынын үстүндө Венгрияны биротоло кыйроодон сактап калуу үчүн жаңы башкаруучу бийликке келген.
Ал Жольттун уулу — жаңы улуу князь Такшонь эле.
Анын алдында венгр тарыхынын кийинки, мурдагыдан кем эмес драмалуу барагын ачуу милдети турган.
