Орто кылымдардын алгачкы мезгилиндеги Венгриянын бардык башкаруучуларынын арасынан Самуил Абадай сырдуу жана карама-каршылыктуу инсанды табуу кыйын.
XI кылымдагы немис жылнаамаларында анын ысымы кыска жана күңүрт түрдө — Обо, Ово же жөн гана Аба деп кездешет. Ал эми анын буйругу менен чыгарылган күмүш тыйындарда «Sámuel rex» («Падыша Самуил») деген кыска жазуу түшүрүлгөн.
Аноним деген ат менен белгилүү болгон белгисиз жылнаамачынын кылдат жазууларынын аркасында гана тарыхчылар бул ысымдардын баарын бириктирип, кубаттуу ак сөөк Аба менен падыша Самуил бир эле адам экенин далилдей алышкан.
Миклош Лигети тарабынан 1903-жылы жасалган Будапешт шаардык паркындагы Анонимдин айкели.
Самуилдин келип чыгышы Евразиянын кеңири талааларына барып такалган уламыштар менен карама-каршылыктардын калың туманына оролгон.
Анонимдин «Венгрлердин жоруктары» (Gesta Hungarorum) аттуу жылнаамасына ылайык, Самуилдин уруусу кыпчактардын (кумандардын) эки башчысы — Эд менен Эдеменден тараган.
Венгрлердин улуу князы Арпад аларга «Матра тоолорундагы кеңири жерлерди» тартуулаган.
Бирок XIV кылымдагы венгр жылнаамалары, айрыкча Шимон Кезаи жазган эмгектер, мындан да укмуштуу санжыраны сунуштайт.
Алар Эд менен Эдеменди Шабанын уулдары деп аташат. Ал эми Шабанын атасы башка эч ким эмес, «Кудайдын камчысы» деген ат менен белгилүү болгон гунндардын улуу башчысы Аттила, энеси болсо Хорезмден чыккан тектүү аял болгон деп баяндалат.
Кандай болгон күндө да, бардык жылнаамачылар бир пикирге келишет: Аба уруусунун тамыры чыгыштан келип чыккан жана түпкү теги венгрлерге таандык болгон эмес.
Азыркы тарыхчы Дьюла Кришто жана анын бир катар кесиптештери Самуилдин ата-бабалары каварлардан — Карпат ойдуңун венгрлер басып алган доордо аларга кошулган кубаттуу хазар уруусунан чыккан деп эсептешет.
Андан тышкары, «Самуил» деген библиялык ысымдын өзү Криштого тайманбас божомол жасоого негиз берет.
Анын пикири боюнча, Венгриянын болочок падышасы иудаизм динин тутунган үй-бүлөдө төрөлүшү мүмкүн. Мындай диний ишеним хазарлардын башкаруучу элитасына мүнөздүү болгон.
Башка изилдөөчүлөр болсо Самуилдин туугандары чыгыш багытындагы христиан динин, тактап айтканда, несторианчылыкты тутунган болушу мүмкүн деп божомолдошот.
Ата-бабалары ким болгонуна карабастан, Самуил эң жогорку даражадагы ак сөөктөр катмарына таандык болгон.
Болжол менен 1009-жылы анын коомдогу абалы өзгөчө маанилүү династиялык нике аркылуу бекемделген.
Ыйык Иштван Iнин аты аталбаган эже-карындаштарынын бири Аба уруусунун өкүлүнө турмушка берилген.
Тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин ханбийкеге так ким үйлөнгөнү — Самуил өзүбү же анын атасыбы — деген маселенин айланасында кызуу талашып келишет.
Эгер күйөө бала Самуилдин өзү болсо, анда ал 990-жылдан кеч эмес төрөлгөн болушу керек.
Дал ушул никеден кийин Самуил иудаизмден же талаа элдеринин бутпарастык ишениминен баш тартып, католик дини боюнча чокундурулган.
Болжол менен ушул эле мезгилде Аба уруусунун ата конушу болгон Матра аймагында католиктик Эгер епархиясы негизделген.
Самуил жаңы диндин берешен колдоочусуна айланган.
Венгр жылнаамаларында анын Абашар айылында аббаттык негиздегени айтылат.
Бул маалыматты археологиялык табылгалар да ырастайт. Жакынкы Фельдебрё монастырынын аймагындагы эң байыркы археологиялык катмарлар дал XI кылымдын биринчи жарымына таандык.
Иштван Iнин башкаруу мезгилинде Самуил Аба жаш мамлекеттин негизги тиректеринин бирине жана өлкөнү бириктирүү ишинде падышанын ишенимдүү үзөңгүлөшүнө айланган.
Тарыхчы Пал Энгелдин пикири боюнча, Абанын таасири ушунчалык зор болгондуктан, жаңы курулган кубаттуу Абауйвар чеби анын урматына аталган. Бул аталыш «Абанын жаңы сепили» дегенди билдирет.
Самуил Абауй аттуу кеңири аймактын биринчи ишпаны, башкача айтканда, падышалык наместниги жана толук укуктуу башкаруучусу болгон.
Анын падышалык сарайдагы таасири да эбегейсиз күчтүү эле.
Самуил падышалык кеңештин эң жакын мүчөлөрүнүн катарына кирип, Венгриянын биринчи палатини деген титулга ээ болгон.
Мунун натыйжасында ал иш жүзүндө монархтан кийинки мамлекеттеги экинчи эң маанилүү адамга айланган.
Бирок 1038-жылдын 15-августунда улуу Иштван I дүйнөдөн кайтканда, тагдыр Самуилге оор сокку урган.
Өлүм алдында жаткан падыша өзүнүн ишенимдүү палатинин жана аялынын бир тууганын тактыга мүмкүн болуучу мураскер катары эсепке алган эмес.
Ал бийликти Венециядан келген жээни Пётр Орсеолога мураска калтырган.
Иштван эмне үчүн мындай чечим кабыл алганына эч бир тарыхый булак так жооп бербейт.
Жаңы монарх Пётр дароо өзүн италиялык жана немис жалданма жоокерлери менен курчап алган.
Ал жергиликтүү венгр ак сөөктөрүн, биринчи кезекте Самуил Абанын өзүн мамлекеттик башкаруудан текебердик менен четтеткен.
Бул чечим Пётр үчүн кыйратуучу ката болуп чыккан.
1041-жылы аристократтардын чыдамы түгөнгөн.
Көтөрүлүш тутанып, Пётр маскара болуп өлкөдөн куулган. Ал эми жеңишине кубанган барондор Самуил Абаны Венгриянын жаңы падышасы кылып шайлашкан.
Тактыга отурган Самуил тез жана катаал аракеттене баштаган.
Ал бир эле чечим менен Пётр киргизген бардык мыйзамдарды жокко чыгарган.
Ошондой эле тактыдан кулатылган венециялыктын тарапташтарын түрдүү оор кыйноолорго жана эл алдында өлүм жазасына тартууга буйрук берген.
Бирок көп өтпөй Самуилдин башкаруусу күтүүсүз багытка бурулуп, аны тактыга көтөргөн аристократтарды таң калтырган.
Кечээ эле талаа элдеринин башкаруучусу болгон адам күтүүсүздөн коомдун төмөнкү катмарларына таяна баштаган.
Венгр жылнаамалары жаңы падышанын дыйкандарга карата болуп көрбөгөндөй ырайымдуулугун ачык нааразычылык менен сындашкан.
Самуил мурда кездешпеген кадамга барып, карапайым элден алынган бир катар оор салыктарды жойгон.
Мунун натыйжасында ал чыныгы «элдик падышага» айланган.
Ал арада батыш чек араларда коркунуч күчөй баштаган.
Өлкөдөн куулган Пётр Орсеоло Ыйык Рим империясынын императору Генрих IIIтүн сарайына качып барып, таажысын кайтарып берүүгө жардам сураган.
Самуил бул маселени тынчтык жолу менен чечүүгө аракет кылган.
Ал Страсбургга салтанаттуу элчилик жөнөтүп, императорго достук жана жакшы коңшулук мамилелерди сунуштаган.
Бирок Генрих текебердик менен жооп берип, Пётрду өзүнүн коргоосуна аларын билдирген.
Самуилдин жообу чагылгандай тез болгон.
Душмандын басып киришин күтпөстөн, 1042-жылдын 15-февралында ал империянын Австриядагы чек араларына өзү чабуул жасаган.
Армиясын экиге бөлгөн Самуил түштүктөгү аскердик топту жеке өзү жетектеген.
Бул кошуун душман аймагын жеңиштүү жүрүш менен басып өтүп, бай Тульн шаарын өрттөп жиберген.
Бирок венгрлердин түндүктөгү армиясынын жолу болгон эмес. Ал Австриянын маркграфы Адальберт тарабынан талкаланган.
Ошого карабастан, Самуил Будага жеңиштүү кайтып келген.
Бабенбергдердин санжырасындагы Адальберттин сүрөтү.
Империя 1043-жылы жооп кайтарган.
Генрих IIIтүн эбегейсиз чоң армиясы Венгриянын аймагына басып кирген.
Душмандын саны жана күчү жагынан артыкчылыгына туруштук бере албаган Самуил оор шарттардагы тынчтык келишимине макул болууга аргасыз болгон.
Ал Лайта жана Морава дарыяларынын батышындагы бардык венгр жерлеринен баш тарткан. Мындан тышкары, империяга эбегейсиз чоң өлчөмдө алым төлөөгө милдеттенген.
Керектүү каражатты топтоо үчүн Самуил чиркөөнүн мүлкүнө мурда болуп көрбөгөндөй оор салыктарды салган.
Ал тургай епископторго таандык жер-мүлктөрдү түздөн-түз тартып ала баштаган.
Бул кадам андан эң жакын тарапташтарын да алыстаткан.
Аристократтар менен дин кызматкерлери элге жагынууга умтулган монархты жек көрө башташкан.
Белгилүү «Венгриянын сүрөттүү жылнаамасында» (Illuminated Chronicle) бул мезгил ак сөөктөрдүн ачык нааразычылыгы менен мындайча сүрөттөлөт:
«Падыша Аба текеберленип, венгрлерди ырайымсыздык менен эзүүгө киришти. Ал кожоюн менен кулдун ортосунда бардык нерсе орток болушу керек деп эсептеди, ал эми антты бузуу ага болор-болбос нерседей сезилди.
Королдуктун ак сөөктөрүн жек көрүп, ал дыйкандар жана карапайым адамдар менен аралаша баштады.
Венгр дворяндары буга чыдагысы келбей, аны өлтүрүү тууралуу өз ара келишишти.
Бирок алардын бири бул кутум жөнүндө падышага кабарлады. Ошондон кийин падыша алардын көбүн түрмөгө каматты.
Ошондой эле алардын соттук териштирүүсүз эле өлүм жазасына тартылышына буйрук берди».
Кутумчуларга карата жүргүзүлгөн жазалоо кандуу жана аёосуз болгон.
Кырдаалды ого бетер курчуткан жагдай — падышанын буйругу менен өлүм жазаларынын Улуу орозо учурунда аткарылышы эле.
Жогорку даражалуу дин кызматкерлери бул окуядан үрөйү учкан.
Өзүнүн майтарылбас мүнөзү менен белгилүү болгон Венгриялык епископ Герард (Гелларт) монархка ачык каршы чыккан.
Ал Пасха майрамында өткөрүлүүгө тийиш болгон салттуу таажы кийгизүү аземин жүргүзүүдөн кескин баш тарткан.
Өлкө экиге бөлүнгөн.
Бул тарыхый драманын чечүүчү учуру 1044-жылдын жайында келген.
Венгриядагы ички башаламандыктан пайдаланган император Генрих III королдуктун чек арасын кайрадан кесип өткөн.
Бул жолу анын жанында тактыдан кулатылган Пётр Орсеоло да болгон.
Королдуктун тагдыры 1044-жылдын 5-июлунда Дьёр шаарына жакын жайгашкан Мёнфе аймагындагы ири салгылашта чечилген.
Самуил Аба эбегейсиз чоң армия топтогон, бирок анын ашкере өзүнө ишенүүсү акыры каргашалуу натыйжага алып келген.
Немис жылнаамачысы Райхенаулук Герман империянын бул салтанаттуу жеңишин кеңири сүрөттөп жазып калтырган.
«Падыша Аба келишимдин шарттарын бузгандан кийин, падыша Генрих өтө аз сандагы аскер менен Венгриянын аймагына басып кирди.
Эбегейсиз чоң армия топтогон Аба душманын ушунчалык жек көрүү менен кабыл алгандыктан, анын алга жылышын оңой эле токтото алмак болсо да, провинцияга кирүүсүнө жол берди.
Бирок Генрих Кудайдын жардамына ишенип, өз күчтөрүнүн бир бөлүгү менен Рааб дарыясын тездик менен кечип өтүп, салгылашка кирди.
Алгачкы чабуулда эле ал венгрлердин көп сандаган кошуундарын качууга мажбур кылды. Ошол эле учурда өзүнүн жоокерлеринен өтө аз гана жоготууга учурады.
Ал өзү эр жүрөктүк менен салгылашып, 5-июлда даңктуу жеңишке жетти.
Падыша Аба керемет жолу менен качып кутулду, ал эми венгрлер топ-тобу менен багынып бере башташты...
Көп өтпөй Аба падыша Пётр тарабынан туткунга алынып, өзүнүн кылмыштары үчүн башы менен жооп берди».
Немис булактары, анын ичинде Райхенаулук Герман, туткунга алынган Самуилди Пётр Орсеоло жеке өзү өлүм жазасына тарттырганын билдиришет.
Бирок XIV кылымдагы венгр жылнаамалары бул окуянын таптакыр башкача, кыйла кайгылуу көрүнүшүн сүрөттөшөт.
Алардын маалыматына ылайык, жеңилүүгө учураган Самуил согуш талаасынан качып чыгып, чыгышты көздөй, өзүн куткарат деп үмүттөнгөн Тиса дарыясынын жээктерине бет алган.
Бирок ошол жерде ал туюкка кептелип, жергиликтүү тургундар тарабынан кармалган жана ырайымсыздык менен өлтүрүлгөн.
Бир кезде өздөрүнүн башкаруучусу болгон Самуилден эми ошол эле адамдар жүз бурушкан.
Башында падышанын аянычтуу абалга келтирилген сөөгү жакын жердеги аты белгисиз чиркөөгө шашылыш түрдө коюлган.
Бир нече жылдан кийин гана анын сөөгүнүн калдыктары Абашар айылындагы Аба үй-бүлөсүнүн ата-бабаларынан калган монастырына көчүрүлгөн.
