Венгриянын тарыхындагы эң карама-каршылыктуу инсандардын бири болууга тийиш болгон адамдын өмүр жолу Карпат талааларынан алыс жерде башталган.
Пётр Венецияда төрөлгөн. Тарыхчы Дьюла Криштонун пикири боюнча, ал 1010 же 1011-жылы жарык дүйнөгө келген. Пётр Венецияны башкарып турган дож Оттоне Орсеолонун жалгыз уулу болгон.
Анын энеси Гримельда Венгриянын биринчи падышасы Ыйык Иштван Iнин кичүү карындашы эле.
Ошентип, Пётрдун канында Италиянын ишкер жана прагматикалык патрицийлеринин теги менен Арпаддар династиясынан чыккан катаал венгр падышаларынын теги бириккен.
Республиканын мураскеринин тынч жана бейкапар жаштыгы 1026-жылы аяктаган. Дал ошол жылы Венецияда кандуу көтөрүлүш тутанган.
Каарданган шаар тургундары Оттоне Орсеолону бийликтен кулатып, өлкөдөн кууп чыгышкан.
Тактыдан ажыратылган дож Византиянын борбору Константинополдон баш калкалоого аргасыз болгон. Бирок жаш Пётр атасынын артынан барган эмес.
Чоң дымактарга жетеленген ал чыгышка, өзүнүн кубаттуу таякеси, падыша Иштван Iнин сарайына жөнөгөн.
Венгрияда жаш жигит өзүнүн өзгөчө аскердик жөндөмүн көрсөткөн. Көп өтпөй Иштван чет өлкөдөн келген жээнин бүтүндөй падышалык армиянын башкы кол башчысы кылып дайындаган.
1031-жылдын 2-сентябрында Венгрия тактысынын тагдырын түп-тамырынан өзгөрткөн окуя болгон.
Дал ошол күнү аңчылык учурунда каарданган жапайы камандын азуусунан принц Эмерик (Имре) каза болгон. Ал улгайып калган падыша Иштвандын жалгыз уулу жана эң чоң үмүтү эле.
Монархтын башка мыйзамдуу уулдары болбогондуктан, королдук династиялык кризистин босогосунда калган.
Тактыга болгон укугун падышанын аталаш тууганы — принц Вазул дароо билдирген.
Бирок Иштван Вазулга ишенген эмес. Ал христиандык реформалардын келечеги үчүн кооптонуп, мурда болуп көрбөгөндөй чечим кабыл алган.
Падыша бардык байыркы салттарды четке кагып, Венециядан келген Пётрду өзүнүн расмий мураскери кылып дайындаган.
Бул чечим катуу нааразычылыкты жараткан.
Жээнине тактыга жол ачуу жана кандай гана болбосун каршылыкты басуу үчүн Иштван эң катаал чараларга барган.
Анын буйругу менен Вазул кармалып, ырайымсыз түрдө көзү сокур кылынган. Ал эми анын үч уулу — принцтер Левенте, Андраш жана Бела — өлкөдөн биротоло сүргүнгө айдалган.
Бирок Пётрдун өзүнүн да падышалык сарайдагы абалы туруктуу болгон эмес.
Иштван жээни менен өзүнүн жубайы, Бавариялык королева Гизеланын ортосунда жашыруун кастык бар экенин жакшы билген.
Ошондуктан өлүмүнө аз калганда Иштван Пётрду Инжилдин үстүнө колун коюп, салтанаттуу ант берүүгө мажбур кылган.
Бул ант боюнча, Пётр падыша дүйнөдөн кайткандан кийин королева Гизеланын өмүрүн жана мүлкүнүн кол тийгистигин ыйык милдет катары сактоого тийиш болгон.
1038-жылдын 15-августунда Венгр мамлекетинин улуу негиздөөчүсү Иштван I дүйнөдөн кайткан.
Пётр Орсеоло тактыга отуруп, күчтүү, бирок ичинде нааразычылык топтолуп калган мамлекеттин бийлигин колуна алган.
Жаш монарх өзүнүн башкаруусун тайманбас жана жигердүү тышкы саясат менен баштаган.
1039–1040-жылдары венгр атчан аскерлери Баварияга кыйратуучу чабуулдарды жасап, анын аймактарын өрттөп, талап-тоношкон.
Ошол эле учурда Пётр Ыйык Рим империясынын императору Генрих IIIгө каршы чыккан герцог Бржетислав Iге аскердик жардам көрсөтүү үчүн Богемияга басып кирген.
Ички саясатта Пётр башында таякеси Иштвандын ишин татыктуу улантуучудай көрүнгөн.
Ал христиан чиркөөсүнүн абалын ар тараптан бекемдөөгө аракет кылган.
Бир катар монастырларды негиздеп, Буда чиркөө приходунун пайдубалын түптөгөн, Вац шаарында епископтук уюштурган жана Печ шаарында кооз, залкар базиликанын курулушун баштаган.
Бирок көп өтпөй Пётрдун чыныгы мүнөзү ачыкка чыга баштаган.
Венгр ак сөөктөрү падышанын жергиликтүү аристократияны өзүнөн алыстатып, анын ордуна жалаң чет өлкөлүктөрдү айланасына топтоп жатканын улам күчөгөн каардануу менен байкап турушкан.
Венгр жылнаамаларында өкүнүч менен белгиленгендей, Пётр «жапайы жырткычтардай күркүрөгөн» немистердин жана «чабалекейлердей сайраган» италиялыктардын чөйрөсүн артык көргөн.
Падыша жаңы, өтө оор салыктарды киргизген.
Ошондой эле чиркөөнүн кирешелерин эч тартынбастан жеке казынасына өткөрө баштаган жана эки жогорку даражалуу епископту өз билемдиги менен кызматтан четтеткен.
Анын венгр салттарына болгон жек көрүүсү бардык чектен ашкан.
Шимон Кезаи өзүнүн көлөмдүү «Гунндар менен венгрлердин жоруктары» (Gesta Hunnorum et Hungarorum) аттуу эмгегинде монархтын абдан терс образын калтырган:
«Бийликке келери менен Пётр улуу монархка мүнөздүү болууга тийиш болгон сабырдуулуктун бардык негиздерин унутту. Анын айланасындагы немистер менен латындар баш бербей кутуруп, королдуктун байлыктарын басып алып, аларды текебердик жана жек көрүү менен, “текебер көздөрү жана тойбос жүрөктөрү” аркылуу жалмап жатышты. Чептер, сепилдер жана королдуктун мамлекеттик кызматтары венгрлерден тартып алынып, немистерге же латындарга өткөрүлүп берилди».
Кезаи ошондой эле падышаны ооздукталбаган бузукулукка айыптаган.
Анын айтымында, Пётр жана анын жан-жөкөрлөрү падышалык коштоочулар өткөн ар бир жерде венгр дворяндарынын аялдары менен кыздарынын ар-намысын тебелешкен.
Нааразычылыктын акыркы чегине Иштвандын өлүм алдында берилген анттын түздөн-түз бузулушу себеп болгон.
Пётр жесир калган королева Гизеланын бардык кеңири жер-мүлкүн тартып алып, анын өзүн камакка алууга батынган.
Айласы түгөнгөн королева венгр ак сөөктөрүнө кайрылып, алардан коргоо сураган.
Бириккен ак сөөктөр негизги күнөөнү Будо аттуу амалкөй падышалык сүйүктүү кеңешчиге жүктөшкөн.
Алар дал ушул Будо монархтын кулагына мамлекет үчүн зыяндуу кеңештерди шыбырап турган деп айыпташкан.
Ак сөөктөр Будону сот жообуна тартууну кескин талап кылышкан.
Бирок Пётр бул талапты текебердик менен четке какканда, көтөрүлүш тутанган.
Кутумчулар падышалык сарайга кирип барып, эл арасында кадыр-баркы жок кеңешчини кармап, ырайымсыздык менен өлтүрүшкөн.
1041-жылы Пётр Орсеоло тактыдан кулатылган.
Анын ордуна козголоң чыгарган барондор Самуил Абаны падыша кылып көтөрүшкөн.
Самуил Аба маркум падыша Иштван Iнин аялынын бир тууганы болгон. Бирок айрым жылнаамаларда ал Иштвандын жээни катары да көрсөтүлөт.
Тактысынан ажыраган Пётр батышка, Австрияга качып кеткен.
Ал жерде аны «Жеңүүчү» деген ат менен белгилүү маркграф Адальберт баш калкалаган. Адальберт Пётрдун жездеси болчу, анткени ал анын карындашы Фровилага үйлөнгөн эле.
Өч алууга болгон каалоосу көзүн тумандаткан мурдагы падыша жакында эле өзүнүн душманы болуп эсептелген Ыйык Рим империясынын императору Генрих IIIтөн жардам сураган.
Венгриянын жаңы падышасы Самуил Аба душман биринчи болуп кол салганга чейин алдын ала сокку урууну чечкен.
1042-жылдын февраль айында ал Австриянын аймагына басып кирген. Бирок маркграф Адальберт катуу каршылык уюштуруп, анын чабуулунун мизин кайтарууга жетишкен.
Буга жооп катары ошол эле 1042-жылдын башында император Генрих III Венгрияга каршы өзүнүн биринчи ири жортуулун баштаган.
Империянын оор куралданган жөө аскерлери менен рыцарлардын атчан кошуундары венгрлердин коргонуусун жарып өтүп, Гарам (Грон) дарыясынын жээгине чейин жетишкен.
Генрих басып алынган жерлерде Пётрду дароо кайрадан тактыга отургузууну көздөгөн.
Бирок ал жергиликтүү калктын айыгышкан каршылыгына туш болгон. Тургундар Венециядан келген Пётрду өздөрүнүн башкаруучусу катары таануудан кескин баш тартышкан.
Император мунасага барууга аргасыз болуп, бул аймактарды башкарууну Арпаддар династиясынын аты белгисиз башка бир өкүлүнө өткөрүп берген.
Ал арада Пётр өзүнүн айланасына ишенимдүү жалданма жоокерлерди топтоп жаткан.
Анын өзгөчө колдоосуна Генрих IIIтүн сүйүктүү адамдары — Швабиядан келген рыцарь бир туугандар ээ болушкан.
Шимон Кезаи мындай деп жазган:
«Кийинчерээк, падыша Пётрдун башкаруу мезгилинде, бул жакка Швабиядан үч бир тууган — Келед жана Гут келишкен. Алар Штоф сепилинде төрөлүшкөн».
Тарыхчылар Штоф сепили деп Брейсгаудагы Штауф чебин же Вюртембергдеги Гогенштауфен сепилин түшүнүшөт.
Үчүнчү бир туугандын ысымы тарыхта сакталбай калган.
Бирок Гут менен Келед Венгриянын тарыхындагы эң кубаттуу ак сөөк кландарынын бири — Гуткелед уруусунун негиздөөчүлөрү болуп калышкан.
Күзүндө согуш кайрадан күч алган.
Императордук аскерлер Хайнбург менен Пресбург шаарларын жер менен жексен кылып өрттөшкөн.
Райхенаулук Герман өзүнүн «Жылнаама» аттуу эмгегинде бул жортуулду кайгылуу маанайда мындайча сүрөттөгөн:
«...алар Дунай өрөөнү менен Гарам дарыясынан ары өтө алышкан жок, анткени түштүктөгү жерлер саздар менен корголгон эле. Армиянын бир бөлүгү венгрлердин чабуулуна эки жолу дуушар болду».
Калк Пётрду падыша катары таануудан мурдагыдай эле баш тартып тургандыктан, Генрих басып алынган чек ара аймактарын башкарууга өзүнө берилген, сүргүндөгү венгрди калтырган.
Окуялардын чечүүчү учуру 1044-жылдын жай айларынын башында келген.
Генрих III эбегейсиз чоң армия менен кайрадан Венгрияга кайтып келген.
Империянын кубаттуулугун көргөн көптөгөн венгр ак сөөктөрү тайсалдап, Пётрдун тарабына өтүп кетишкен.
1044-жылдын 5-июлунда Дьёр шаарына жакын Мёнфе аймагында ири салгылаш болгон.
Самуил Абанын армиясы толугу менен талкаланган.
Бийликти басып алган падыша согуш талаасынан качып кеткен, бирок көп өтпөй кармалып, ырайымсыздык менен өлтүрүлгөн.
Жеңишке жеткен Генрих III кылычтардын шаңгыраган үнү астында Венгриянын байыркы борбору Секешфехерварга салтанаттуу түрдө кирген.
Ал Пётр Орсеолону жеке өзү кайрадан венгр тактысына отургузган.
Бирок бул таажынын баасы намыскөй мамлекет үчүн өтө кымбатка турган.
Өзүнүн колдоочусуна жагынууга умтулган Пётр өлкөдө немистердин феодалдык укук системасын киргизген.
Муну менен ал иш жүзүндө Венгрияны Ыйык Рим империясынын вассалы катары тааныган.
Улуттук басынтуунун туу чокусу 1045-жылы Ыйык Үч Бирдик майрамында болгон.
Ошол күнү өткөрүлгөн шаан-шөкөттүү аземде Пётр Орсеоло өзүнүн алтын жалатылган падышалык найзасын Генрих IIIгө салтанаттуу түрдө тапшырган.
Бул кадамы менен ал императорду расмий түрдө өзүнүн сюзерени, башкача айтканда, жогорку өкүмдары катары тааныган.
Венгрия улуттук кызыкчылыктарына жасалган мындай чыккынчылыкты кечире алган эмес.
Өлкөнү кутумдардын жаңы толкуну каптаган.
1045-жылы эле Иштван Iнин энеси тарабынан тууган болгон аталаш бир туугандары Боля менен Бониха мамлекеттик төңкөрүш уюштурууга аракет кылышкан.
Бирок алардын кутуму ашкереленген.
Бир туугандар адам чыдагыс кыйноолорго дуушар болуп, эл алдында өлүм жазасына тартылган.
Өлкөнүн кыйроого карай бара жатканын көргөн Чанаддын таасирдүү епискобу Герард чет өлкөгө жашыруун кабарчыларды жөнөткөн.
Алар сүргүнгө айдалган Вазулдун уулдарын кайрадан Венгрияга кайтып келүүгө чакырышкан.
Бирок принцтер армия топтоп үлгүрө электе эле Пётрдун бийлиги кыйраган.
1046-жылы Венгрияны Вата аттуу уруу башчысы жетектеген эбегейсиз чоң бутпарастар көтөрүлүшү солкулдаткан.
Каарданган элдин топтору аскер гарнизондорун талкалап, чиркөөлөрдү өрттөп, чет өлкөлүктөрдү өлтүрө башташкан.
Райхенаулук Герман бул окуялар тууралуу мындай деп жазган:
«Кийинки күздө венгрлер өздөрүнүн мурдагы чыккынчылыгын эстешти... Алар падыша Пётр үчүн согушкан көптөгөн чет өлкөлүктөрдү өлтүрүштү... Бул өлкөдөгү көптөгөн чет элдиктер талап-тоноого, сүргүнгө же өлүм жазасына дуушар болушту».
Өзүнүн королдугу кыйрап жатканын көргөн Пётр батышка, Генрих IIIтүн жанына качууга аракет кылган.
Ал Мошонмадьяровар тарапка бет алган.
Бирок чек аралар буга чейин эле тосулуп калган болчу.
Вазулдун сүргүндөн кайтып келген уулдарынын бири — принц Андраш — качып бара жаткан падышага элчилерин жөнөткөн.
Алар Пётрго Секешфехервар шаарында тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүүнү сунушташкан.
Бул сунушка ишенген Пётр артка кайтууну чечкен.
Бирок көп өтпөй ал өзүн тузакка түшүрүп, кармап, Андраштын колуна жазалоого өткөрүп берүүгө аракет кылып жатышканын түшүнгөн.
Падыша өзүнө берилген саналуу адамдары менен Замолье айылынын жанынан негизги жолдон бурулуп кеткен.
Ал жерде алар таштан курулган бекемделген сарайга кирип, коргонууга даярданышкан.
Айласы түгөнгөн үч күндүк курчоо башталган.
Туюкка кептелген Пётр өзүнүн акыркы тагдырын сезген адамдай айыгышкан каршылык көрсөткөн.
«Венгриянын сүрөттүү жылнаамасында» (Illuminated Chronicle) мындай деп айтылат:
«Акыры анын бардык жоокерлери жаа окторунан өлтүрүлүп, ал эми өзү тирүүлөй туткунга алынды».
Андан кийинки жаза өтө тез жана ырайымсыз болгон.
Туткунга алынган Пётрду Секешфехерварга алып келишкен.
Ал жерде жаңы башкаруучулардын буйругу менен анын көздөрү сокур кылынган.
Бул — бир кезде Андраштын атасы Вазулга колдонулган жазанын так өзү эле.
XIV кылымдагы венгр жылнаамаларында тактыдан кулатылган монарх чыдагыс азаптарга туруштук бере албай, көп өтпөй дүйнөдөн кайтканы айтылат.
Анын сөөгү Печ шаарына жеткирилип, Ыйык Пётр менен Павел соборуна коюлган.
Бул — Пётрдун өзүнүн буйругу менен курулушу башталган жана 1064-жылы гана толугу менен аяктаган собор болчу.
Бирок бул тарыхый окуянын дагы бир таң каларлык сыры бар.
Богемиялык жылнаамачы Прагалык Козьма сүргүндөгү падышанын тагдыры тууралуу таптакыр башка, адамды таң калтырган баянды сактап калган.
Анын маалыматына ылайык, Пётр Орсеоло алган жаракаттарынан каза болгон эмес.
Денеси майып болуп, бирок тирүү калган мурдагы падыша тактыдан кулагандан кийин Баварияга сүргүнгө кеткен.
Ал жерде болжол менен 1055-жылы сокур мурдагы падышага герцог Бржетислав Iнин таасирдүү жесири Юдит фон Швейнфурт турмушка чыккан.
Бул уламышка ылайык, Юдит мындай никеге өзүнүн уулу Спытигневден өч алуу үчүн гана макул болгон.
Анткени уулу аны Богемиядан кууп чыккан эле.
Эгер Прагалык жылнаамачынын маалыматына ишенсек, Пётр Орсеоло Бавариянын сепилдеринде дагы бир нече жыл тынч жашаган.
Ал 1050-жылдардын аягында гана дүйнөдөн кайткан.
