X кылымдын аягында венгр уруулары тарыхый бурулуштун алдында турган. Баскынчылык жортуулдардын доору артта калып, Европада жашап кетүү үчүн таптакыр башка жолду тандоо зарыл болуп калган.
Дал ушул чечүүчү мезгилде венгрлердин улуу князы Геза менен анын жубайы, княгиня Шарольттун үй-бүлөсүндө жалгыз уул төрөлгөн.
Анын теги өзүндө көптөгөн карама-каршылыктарды камтыган. Энеси дьюлалардын кубаттуу жана тектүү уруусунан чыккан, чыгыштагы византиялык диний салт боюнча чокундурулган жана Польша башкаруучусу Болеслав Iнин жубайы Юдитанын бир тууган эжеси болгон.
Балага түрк тилинен келип чыккан Вайк деген ысым берилген. Бул ысым «баатыр» же «жол башчы» деген маанини билдирген.
Анын качан жана кайсы жерде төрөлгөнү тууралуу так маалыматтар тарыхтын туманында калган.
XIV кылымда жазылган «Венгриянын сүрөттүү жылнаамасында» анын 969-жылы төрөлгөнү айтылат.
Бирок азыркы тарыхчылар Вайк бир аз кийинчерээк, 970–980-жылдардын аралыгында Эстергом же Секешфехервар шаарында төрөлгөн деген пикирге көбүрөөк ыкташат. Анын төрөлгөн жылы катары көбүнчө 975-жыл же андан бир аз кийинки мезгил көрсөтүлөт.
Вайктын тагдыры чокунуу ырымынан кийин түп-тамырынан өзгөргөн. Ошондо ал христиандык Иштван (Стефан) деген ысымды алган.
Ата-энеси экөө тең расмий түрдө христиан динин кабыл алышканына карабастан, байыркы Арпаддар династиясындагы биринчи чыныгы динчил христиан болуу дал Иштванга буюрган.
Анын дүйнө таанымынын калыптанышында руханий устаты — кийинчерээк чиркөө тарабынан олуя катары таанылган көрүнүктүү миссионер Прагалык Адальберт өзгөчө маанилүү роль ойногон.
996-жылы өтө маанилүү саясий жана династиялык кадам жасалган. Иштван Бавариянын кубаттуу герцогу Генрих IIнин кызы, христиан динине бекем ишенген Гизелага үйлөнгөн.
Бул нике Венгриянын тагдырын Батыш Европанын христиан дүйнөсү менен түбөлүккө байланыштырган.
997-жылы улуу князь Геза дүйнөдөн кайткан.
Иштван атасы баштаган Венгрияда алгачкы феодалдык мамлекетти түзүү ишин улантууну көздөгөн. Бирок анын тактыга отурушуна байыркы уруулук салт тоскоол болгон.
Иштвандын аталаш тууганы, Шомодь аймагын башкарган Коппань бийликке өз укугун билдирген. Ал бутпарас жоокерлерине жана тактынын башкаруучу уруунун эң улуу өкүлүнө өтүшүн караган байыркы мураскерлик салтына таянган.
Натыйжада ырайымсыз ички согуш тутанган.
Бирок Иштван жалгыз болгон эмес. Аны өзүнө берилген бир нече тектүү үй-бүлө колдогон. Ал эми чечүүчү күч болуп кайнатасы жөнөткөн оор атчан аскерлер — темир соот кийген бавариялык рыцарлар эсептелген.
Кагылышуунун туу чокусу 998-жылы Веспрем шаарынын жанында болгон ири салгылашта келген.
Коппандын бутпарас аскерлери толугу менен талкаланып, козголоңдун башчысы өзү бавариялык рыцарь Вецелиндин колунан салгылаш учурунда курман болгон.
Жеңилгендерге карата колдонулган жаза өтө ырайымсыз жана атайын элге көрсөтүү максатында жүргүзүлгөн.
Келечекте көтөрүлүш чыгарууну ойлогондордун жүрөгүнө коркунуч салуу үчүн Иштван Коппандын сөөгүн төрт бөлүккө бөлүүнү буйруган.
Анын канга боёлгон дене бөлүктөрү төрт маанилүү чептин — Веспрем, Дьёр, Фехервар жана Дьюлафехервардын дубалдарына кадалган.
Бирок мындай катаал сабак көйгөйдү толугу менен жок кыла алган эмес.
Венгр тарыхнаамасында атүгүл «Коппань синдрому» деген термин пайда болгон. Бул түшүнүк Арпаддар династиясынын улуу өкүлдөрүнүн бийликте отурган инилеринин уулдарын тактыдан кулатууга мезгил-мезгили менен жасаган аракеттерин билдирет.
Жеңишке жеткенден кийин Иштван өз бийлигин эл аралык деңгээлде мыйзамдуу деп таанытууга киришкен.
Тарыхый салтанат Рождество майрамында, 1000-жылдын 25-декабрында (башка маалыматтар боюнча, 1001-жылдын 1-январында) болуп өткөн.
Рим папасы Сильвестр IIнин өкүлү Астрик понтифик жөнөткөн таажыны салтанаттуу түрдө Иштвандын башына кийгизген.
Ушул учурдан тартып Иштван мамлекеттик бийликке гана эмес, руханий бийликке да ээ болгон.
Ыйык Иштвандын белгилүү таажысы кылымдар бою венгр элинин эң башкы ыйык мурасы болуп калган.
Бирок бул жерде бир маанилүү жагдайды белгилей кетүү керек: таажынын 1000–1001-жылдарга таандык түп нуска бөлүгү анын жогорку жарымы гана болуп саналат. Ал эми төмөнкү бөлүгү кийинчерээк Византия императору Михаил VII Дука тарабынан Венгриянын падышасы Геза Iге белекке берилген таажыдан турат.
Рим Иштванга мурда болуп көрбөгөндөй кеңири ыйгарым укуктарды берген.
Ал апостолдук падыша деген титулга ээ болгон.
Ага он епархиянын үстүнөн бийлик жүргүзүү, чиркөөнү өз алдынча башкаруу, христиан динин эркин жайылтуу, ошондой эле Венгриянын ичинде да, басып алынган аймактарда да епископтуктарды жеке өзү түзүү жана жоюу укуктары берилген.
Монарх мамлекеттеги бардык чиркөө жерлеринин жогорку менчик ээси катары таанылган.
Иштван дароо Эстергом шаарында архиепископтук уюштурган. Анын башчылыгына епископ Домокош дайындалган.
Мындан тышкары, ал алты епархияны жана бенедиктиндер орденинин үч монастырын негиздеген.
Бул ийгиликтүү дипломатиялык кадам Венгриянын католик чиркөөсүн Ыйык Рим империясынын архиепископторунан толук көз карандысыз кылган.
Ошол эле учурда королдук Рим папасынын түздөн-түз буйруктарына баш ийбестен, өзүнүн чыныгы эгемендигин сактап калган.
Мындай артыкчылыкка коңшу Чехия менен Польша жетише алган эмес.
Иштван өлкөнү христиандаштыруу саясатын темирдей катуу тартип менен жүргүзгөн.
Латын жана грек дин кызматкерлерине, өзгөчө бенедиктин монахтарына таянуу менен ал өз элин жаңы динге өткөрүүгө аракет кылган. Бул максатта күч колдонуу ыкмаларынан да баш тарткан эмес.
Падышанын жарлыгына ылайык, ар бир он айыл биригип, жок дегенде бир христиан чиркөөсүн куруп, аны каржылап турууга милдеттүү болгон.
Атасынын тушунда негизделген жана Ыйык Мартинге арналган өлкөдөгү биринчи Паннонхальма аббаттыгынын курулушун аяктагандан кийин, падыша ири масштабдагы диний курулуш иштерин баштаган.
Натыйжада Печварад (1015-жыл), Зобор (1019-жыл), Баконьбель (1020-жыл) монастырлары жана башка көптөгөн диний жайлар пайда болгон.
Иштван I өлкөнүн ички түзүлүшүн өзгөртүүдө Каролингдер империясынын борборлоштурулган башкаруу моделинен үлгү алган.
Ал эскирген уруулук бөлүнүүнү биротоло жоюп, өлкөнүн аймагын жаңы административдик округдарга — королдук комитаттарга (жупаларга) бөлгөн.
Алардын башчылыгына ишпандар деп аталган падышалык наместниктер дайындалган.
Башында жупалардын саны 32ден 45ке чейин өзгөрүп турган, кийинчерээк алардын саны 72ге жетип, туруктуу болуп калган.
Ошондой эле кеңеш берүүчү милдеттерди аткарган падышалык сарай кеңеши түзүлгөн.
Монархтан кийинки мамлекеттеги экинчи эң маанилүү адам палатин болгон. Анын колунда жогорку соттун башчысынын жана азыркы түшүнүктөгү премьер-министрге окшош кызматтын милдеттери бириктирилген.
Иштвандын каржы жана экономика тармагындагы реформалары да ушунчалык радикалдуу болгон.
Ал алгачкы венгрлерге мүнөздүү болгон салттуу кул ээлөөчүлүктү жойгон. Бирок феодалдык көз карандылыкка туш болгон катмарлардын өкүлдөрүн жеке өзү гана бошотуу укугун сактап калган.
Мамлекеттик казынаны туруктуу толуктоо үчүн белгиленген салык — ондук салык киргизилген.
Бул салыктан дин кызматкерлери, княздар, ишпандар жана жогорку аскер башчылары гана бошотулган.
Венгрия өзүнүн акча тыйындарын чыгара баштаган.
Латын тилинде «STEPHANUS REX» («Падыша Стефан») жана «REGIA CIVITAS» («Падышалык шаар») деген жазуулары бар күмүш денарийлер көп өтпөй бүтүндөй Европа боюнча кеңири тараган.
Өлкөдөгү укуктук тартиптин негизи эки мыйзамдар жыйнагынан турган. Биринчи жыйнакта 35 берене, ал эми экинчисинде 20 берене болгон.
Ишенимдүү чептердин айланасында түзүлгөн жергиликтүү башкаруунун өнүккөн системасы Венгрияны Европадагы эң коопсуз транзиттик жолдордун бирине айландырган.
Батыш Европадан Константинополго жана Ыйык Жерге сапар тарткан зыяратчылар менен бай соодагерлер эми кооптуу деңиз жолуна караганда Венгрия аркылуу өткөн кургактык жолун артык көрө башташкан.
Клюни монастырынын аббаты Одилон бул жетишкендикке суктанган. Ал эми бургундиялык монах Рауль Глабер өз эмгегинде кубануу менен мындай деп жазган:
«Ошол мезгилде Италия менен Галлиядан Теңирдин мүрзөсүнө сапар тарткандардын баары мурда колдонуп келген деңиз жолунан баш тартып, падыша Стефандын өлкөсү аркылуу өтүүгө умтулушкан. Ал бардык адамдар үчүн жолду коопсуз кылган, жолуккан ар бир адамды жылуу тосуп алып, аларга сансыз белектерди тартуулаган».
Дал ушул коопсуз жол аркылуу 1015-жылы Венгрияга келечекте олуя катары тааныла турган Герард (Гелларт) аттуу зыяратчы келген.
Ал падышанын сарайында калып, тактынын мураскери Эмериктин (Имренин) руханий устатына айланган. Кийинчерээк жаңы түзүлгөн Чанад жупасынын епискобу болуп дайындалган.
Бул аймак көрүнүктүү аскер башчы Чанаддын урматына аталган. Ал, кыязы, падышанын жээни болгон.
Чанад козголоңчуларды талкалоодо чечүүчү роль ойноп, аталган жерлердин биринчи ишпаны болуп калган.
Иштван жергиликтүү башкаруучулардын көз карандысыздыгына чыдаган эмес.
1003-жылы ал өзүнүн бир тууган таякеси — Трансильванияны башкарган кубаттуу Кичүү Дьюланы талкалаган.
Дьюла туткунга түшкөн, бирок кийинчерээк качып чыгып, Польшанын падышасы Эр жүрөк Болеслав Iге баш калкалоого жетишкен.
Андан кийин 1008-жылы (же болжол менен 1028-жылы) Банаттын башкаруучусу Айтонь жеңилүүгө учураган.
Кызыгы, Дьюла да, Айтонь да христиан болушкан. Бирок экөө тең христиан динин чыгыштагы византиялык диний салт боюнча тутунушкан.
Алардын Иштван менен болгон тирешүүсү бийлик үчүн күрөшкө гана байланыштуу болгон эмес. Ошондой эле алар латын диний салтына негизделген католик епархияларынын күч менен киргизилишине, атап айтканда, Трансильваниядагы Алба-Юлия архиепархиясынын түзүлүшүнө каршы чыгышкан.
1008-жылы падышанын майтарылбас эрки көз карандысыз кавар (кабар) урууларын да баш ийдирген.
Алар «кара венгрлер» же «караңгы венгрлер» деген ат менен белгилүү болгон.
Чыр-чатакты дипломатиялык жол менен чечүү максатында Иштван 1009-жылы аты белгисиз эже-карындаштарынын бирин каварлардын башчысына турмушка берген.
Айрым тарыхчылардын божомолу боюнча, ал адам келечектеги Венгрия падышасы Самуил Аба же анын атасы болушу мүмкүн.
1028-жылга карата Иштван Карпат аймагынын бүтүндөй аймагын бириктирип, жарым-жартылай көз карандысыз башкаруучуларды борбордук бийликке баш ийдирген.
Карпат ойдуңунун ичинде өзүнүн үстөмдүгүн бекемдегенден кийин, Иштван эл аралык союздардын татаал системасын түзүүгө киришкен.
Ал Польша падышасы Эр жүрөк Болеслав I жана Киевдин улуу князы Даанышман Ярослав менен келишимдерди түзүп, мамлекеттин чек араларын бекемдеген.
Алгач Польша менен болгон мамилелер согуш чыгып кетүү коркунучунун алдында турган.
Венгрлер Болеслав менен душмандашкан Бавария герцогу Генрих IIни колдошкон. Ошондой эле анын бир тууганы Брунонун император менен элдешүүсүнө жардам беришкен.
Кырдаалды поляктардын Морава дарыясынын боюндагы жерлерди (азыркы Словакиянын аймагы) басып алышы дагы да татаалдаштырган.
1017-жылы Иштван Болеслав жана Киев князы Каргышка калган Святополк менен союздашып аракеттенген печенегдердин баскынчылык чабуулунун мизин кайтарууга аргасыз болгон.
Бирок 1018-жылы Польша менен Ыйык Рим империясынын ортосунда Будишин тынчтык келишимине кол коюлгандан кийин, кечээги душмандар союздаштарга айланышкан.
Натыйжада венгрлердин тандалма 500 атчан жоокери Болеславдын армиясынын курамында Киевге жасалган жортуулга катышкан.
Киев Русу менен болгон туугандык байланыштар да бекемделген.
Иштвандын тууганы Таз Ласло Киев князы Владимирдин кызы Премиславага үйлөнгөн.
Түштүк багытта Иштван Византиянын ишенимдүү союздашы катары аракеттенген.
1015-жылы венгр аскерлери император Болгарларды жеңүүчү Василий IIнин армиясы менен ийиндеше туруп, Болгариянын борбору Охридге чабуул жасашкан.
Дагы бир маанилүү дипломатиялык ийгилик — болжол менен 1009-жылы Иштвандын кичүү эже-карындашынын Венециянын дожу Оттон Орсеолога турмушка чыгышы болгон.
Бирок Венгриянын эгемендиги үчүн эң чоң сыноо Ыйык Рим империясы менен болгон кагылышуу болуп чыккан.
1030-жылдын июнь айында император Конрад II венгр бутпарастарынын нааразычылыгынан пайдаланып, немис рыцарларынан турган армиясы менен өлкөгө басып кирген.
Анын аскерлери Раба дарыясынын батыш жээгиндеги жерлерди кыйратып, талап-тоногон.
Иштван буга каршы «күйгөн жер» тактикасын чеберчилик менен колдонгон.
Душмандын азык-түлүк булактарын жок кылып, анын күчүн алсыраткандан кийин, падышага берилген аскерлер немистерди Венанын өзүнүн жанында курчоого алышкан.
Конрад II «жеңишсиз жана армиясыз» маскара болуп качууга аргасыз болгон.
1031-жылы император тынчтык сурап, венгрлерге Лайта менен Фиша дарыяларынын ортосундагы кеңири аймактарды өткөрүп берүүгө мажбур болгон.
Эбегейсиз саясий жеңиштерине карабастан, Иштвандын жеке жашоосу кайгы-муңга толгон.
Бавариялык Гизела менен болгон никесинен анын үч баласы төрөлгөн, бирок алардын баары атасынан мурда дүйнөдөн кайтышкан.
Эң оор сокку — королдуктун негизги үмүтү болгон акылдуу жана мыкты билим алган уулу Эмериктин (Имренин) күтүүсүз өлүмү болгон.
Аңчылык учурунда аны жапайы каман сүзүп, өлүмгө алып келген жаракат келтирген.
Түздөн-түз мураскердин жоктугу өтө оор династиялык кризиске алып келген.
Балдарынын баарынан айрылган Иштван өзүнүн жээни Пётр Орсеолону расмий мураскер кылып дайындаган.
Бирок бул чечим падышанын аталаш тууганы, Нитра княздыгынын башкаруучусу Вазулга жаккан эмес.
Ал Иштванга кол салуу аркылуу аны өлтүрүү боюнча кутум уюштурган.
Бирок кутум ишке ашпай калган.
Жаза өтө катаал болгон: королева Гизеланын буйругу менен Вазулдун көздөрү ысытылган коргошун аркылуу көр кылынган.
Кийинки мезгилдеги жылнаамачылар мындай ырайымсыздык үчүн жоопкерчиликти көбүнчө толугу менен королевага жүктөшкөн. Муну менен алар Иштвандын жаркын тарыхый образын сактап калууга аракет кылышкан.
Бирок мындай катаал чаралар да келечекте баштала турган кандуу ички согуштардын алдын ала алган эмес.
Иштван I Улуу 1038-жылдын 15-августунда дүйнөдөн кайткан.
Анын сөөгү Секешфехервар шаарындагы Бүбү Мариямдын урматына курулган залкар базиликага коюлган.
1083-жылы Рим папасы Григорий VIIнин демилгеси менен Иштван католик чиркөөсү тарабынан олуя катары таанылган.
Аны менен бирге трагедиялуу түрдө каза болгон уулу Эмерик жана епископ Герард (Гелларт) да ыйыктардын катарына кошулган.
Иштван «падыша-исповедник», башкача айтканда, христиан динин бекем тутунган ыйык падыша катары даңазаланган.
Ошол эле жылы Венгриянын жаңы монархы Ыйык Ласло I мамлекеттин негиздөөчүсүнүн сөөгүн салтанаттуу түрдө Секешфехервар базиликасынын алтарындагы кооз күмүш саркофагга көчүргөн.
Падышанын мумияланган оң колу (Szent Jobb) венгр элинин эң улуу ыйык мурастарынын бирине жана улуттук сыйынуунун өзгөчө объектисине айланган.
Ал эми анын ыйык калдыктары көчүрүлгөн күн — 20-август — бүгүнкү күнгө чейин Венгриянын башкы мамлекеттик майрамы, Ыйык Иштван күнү катары белгиленип келет.
2000-жылы дагы бир тарыхый окуя болгон.
Константинополдун патриархы Варфоломей Иштвандын Православие чиркөөсү тарабынан олуя катары таанылышын расмий түрдө ырастаган.
Бул окуя Иштвандын ысымынын айланасында Чыгыш менен Батыштын христиан дүйнөсүн символикалык жактан бириктирген.
