Венгриянын эң урматтуу монархтарынын биринин тарыхы өлкөнүн чек араларынан алыс жерде, саясий интригалар менен сүргүндүн көлөкөсүндө башталган.
Болочок падыша Ласло I 1046-жылы Польша жеринде жарык дүйнөгө келген.
Анын үй-бүлөсү ал жакка качууга аргасыз болгон. Анткени баланын чоң атасы, князь Василий (Вазул), Ыйык Иштван падышага каршы тайманбас кутум уюштурууга аракет кылып, бирок ийгиликке жеткен эмес.
Жаңы төрөлгөн баланын атасы принц Бела I, ал эми энеси Польша падышасы Мешко IIнин кызы Рикса (Аделаида) болгон.
Дал ушул энеси өзүнүн славян тектерин баса белгилөөнү каалап, экинчи уулуна Ладислав деген славян ысымын берген.
Венгр тилиндеги айтылышында бул ысым «Ласло» деген угумдуу атка айланган.
Буга чейин мындай ысым жергиликтүү ак сөөктөрдүн арасында таптакыр белгисиз болчу. Бирок келечекте бул наристенин улуу даңкынын аркасында ал Венгриянын тарыхындагы эң популярдуу ысымдардын бирине айланмак.
Венгр падышалык үй-бүлөсүнүн сүргүндөгү жашоосу 1060-жылы аяктаган.
Дал ошол жылы Бела I ошол кездеги падыша Андраш Iнин аскерлерин жеңиш менен талкалап, өзү Венгриянын тактысына отурган.
Жаңы монархтын үй-бүлөсү, анын ичинде улуу уулу Геза жана жаш Ласло, акыры ата-бабаларынын тарыхый мекенине кайтып келүүгө мүмкүнчүлүк алышкан.
Бирок тынч жашоо көпкө созулган эмес.
1063-жылы Бела I дүйнөдөн кайткандан кийин Венгрия кайрадан бир туугандар ортосундагы кандуу жарандык согуштун туңгуюгуна түшкөн.
Бийлик үчүн эки кубаттуу топ күрөшкө чыккан.
Бир тарапта жеңилүүгө учураган Андраш Iнин уулу Шаламон турган. Анын артында Ыйык Рим империясынын кубаттуу аскердик күчү бар эле.
Экинчи тарапта болсо Польша активдүү колдогон Геза менен Ласло бир туугандар турган.
Бир жылга созулган кан төгүүдөн кийин, 1064-жылы, эки тарап өз ара келишимге келе алышкан.
Геза менен Ласло Шаламондун жогорку бийлигин таанышкан.
Ал эми Шаламон өз кезегинде Беланын уулдарына королдуктун түндүк жана чыгыш жерлерин башкаруу укугун бекитип берген.
Бул аймак мурда алардын атасына таандык болгон жана Tercia pars Regni — «Королдуктун үчүнчү бөлүгү» деген ат менен белгилүү кеңири аймак эле.
Туруксуз тынчтык он жылга созулган, бирок тараптардын ортосундагы карама-каршылыктар өтө терең болгон.
1074-жылы согуш оту кайрадан күч алган.
Чечүүчү кагылышуу Модьород салгылашында болуп, анда Шаламондун аскерлери толугу менен талкаланган.
Венгриянын падышалык таажысын Ласлонун агасы Геза I кийген.
Агасынын кыска башкаруу мезгилинде (1074–1077-жылдары) Ласло монархтын ишенимдүү таянычы жана башкы кеңешчиси бойдон калган.
Ал тактыдан кулатылган Шаламон менен токтобогон күрөштө Гезага ар тараптан жардам берген.
1077-жылы Геза күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткандан кийин, дал ушул Ласло Венгриянын жаңы падышасы деп жарыяланган.
Ласло тактыдагы башкаруусун мыкты дипломатиялык кадам менен баштаган.
1078-жылы ал Швабиянын башкаруучусу Рудольфтун кызы Аделаидага үйлөнгөн.
Бул никеге жеке сезимдер гана эмес, салкын саясий эсеп да негиз болгон.
Ласло Шаламонду Германиянын аскердик жардамына болгон акыркы үмүтүнөн биротоло ажыратууну көздөгөн.
Өзүнүн геосаясий таянычы кыйраганын жана мындан ары каршылык көрсөтүүнүн эч кандай келечеги жок экенин түшүнгөн Шаламон көп өтпөй Ласлону мыйзамдуу өкүмдар катары толук тааныган.
Бийликти толугу менен колуна алган Ласло I өзүн катаал, бирок акылман мамлекеттик ишмер катары көрсөткөн.
Анын ички саясаты падышалык бийликтин мурда болуп көрбөгөндөй бекемделиши менен өзгөчөлөнгөн.
Ал ондогон жылдар бою өлкөнү алсыратып келген феодалдык жаңжалдарды темирдей бекем эрк менен токтоткон.
Орногон тынчтыктын аркасында Венгриянын экономикасы тездик менен өнүгө баштаган.
Ласло укуктук тартиптин пайдубалына айланган бир катар маанилүү мыйзамдарды чыгарган.
Ал жеке менчикти катуу коргоо принцибин киргизип, уурулук менен каракчылыктын бардык көрүнүштөрүнө каршы мурда болуп көрбөгөндөй оор жана эч кандай жеңилдик каралбаган жазаларды белгилеген.
Падыша өз мамлекетинин руханий пайдубалына да өзгөчө көңүл бурган.
Ласло Венгриядагы католик дининин чыныгы тирегине айланып, жаңы епархияларды негиздөөгө жана монастырларды курууга берешендик менен каражат бөлгөн.
Европанын кеңири саясий аренасында ал белгилүү инвеститура үчүн күрөшкө активдүү катышкан.
Венгр монархы папалык бийликтин тарабына бекем туруп, өзүнүн кайнатасы Швабиялык Рудольфту түздөн-түз колдогон.
Рудольф император Генрих IV менен айыгышкан күрөш жүргүзүп жаткан.
Ал эми Генрих IV Рим папасы Григорий VIIнин башкы жана эң келишпес душманы болгон.
Римге болгон мындай берилгендик өз жемишин берген.
1083-жылы Рим папасы Григорий VIIнин демилгеси менен Венгриянын биринчи падышасы Иштван I жана анын уулу принц Имре салтанаттуу түрдө олуялардын катарына кошулган.
Бул окуя бүткүл христиан Европасынын алдында Арпаддар династиясынын жана жеке падыша Ласлонун моралдык кадыр-баркын эбегейсиз жогорулаткан.
Ласло I кыраакы саясатчы гана эмес, көрүнүктүү кол башчы да болгон.
1085-жылы ал муну иш жүзүндө далилдеп, өз королдугунун чек араларына басып кирүүгө батынган печенегдердин ордолорун таш-талкан кылып жеңген.
1089-жылдан тартып Ласлонун тышкы саясатынын негизги багыты түштүк-батышка бурулган.
Хорватияда падыша Дмитар Звонимир дүйнөдөн кайткан.
Анын жесири, королева Елена, Ласло Iнин бир тууган эжеси болчу.
Ал Хорватиянын падышалык таажысын венгриялык бир тууганына өткөрүп берүү үчүн активдүү саясий ишмердүүлүк жүргүзө баштаган.
Мамлекеттик эгемендигинен ажырап калуудан катуу корккон хорват аристократтары шашылыш түрдө карып калган Степан IIни тактыга отургузушкан.
Бирок тагдыр башкача чечим чыгарган.
1091-жылы Степан II да, королева Елена да дүйнөдөн кайтышкан.
Хорватиянын байыркы Трпимировичтер династиясынын тукуму биротоло үзүлгөн.
Убакытты текке кетирбеген Ласло Дмитар Звонимир менен болгон кандык туугандык байланышына таянып, Хорватия тактысына мыйзамдуу дооматын билдирген.
Венгр аскерлери алсыраган мамлекеттин чек арасын кесип өтүп, Славонияны, андан соң Хорватиянын көпчүлүк бөлүгүн тездик менен басып алышкан.
Бул жеңиш Константинополдо катуу каарданууну жараткан.
Венгриянын күчөшүн каалабаган Византия айлакер тактикага өтүп, Ласлонун ээликтерине каршы кыпчактарды тукурган.
1091-жылы көчмөндөр Венгриянын чыгыш аймактарына басып кирип, өлүм менен кыйроолорду жайылтышкан.
Ласло дароо өзүнүн армиясын артка буруп, ылдамдатылган жүрүш менен баскынчыларды кууп жеткен.
Темеш дарыясынын жээгинде ал кыпчактарга кыйратуучу сокку урган.
Бул салгылаш аскердик тарыхтын жылнаамаларына түбөлүккө жазылып калган.
Кыпчактарды жазалагандан кийин Ласло Балкандагы чабуулдарын улантып, эми өзүнүн каарын Византия империясынын өзүнө бурган.
Венгр аскерлери стратегиялык жактан маанилүү Срем аймагын жана Белград шаарын жеңиш менен басып алып, аларды Константинополдун көзөмөлүнөн ажыраткан.
Жортуулдарынын ыргагын басаңдатпастан, 1092-жылы Ласло дагы бир ийгиликтүү аскердик кампания жүргүзгөн.
Бул жолу ал түндүк-чыгышта Теребовль князы Василько Ростиславичке каршы жортуул жасаган.
Ошол эле учурда Ласло Хорватиядагы өз бийлигин бекемдөөгө аракеттенген.
Ал бул өлкөнүн падышасы кылып өзүнүн жээни Альмошту дайындаган.
Бирок намыскөй хорват ак сөөктөрү көз карандысыздыгын жоготууга моюн сунган эмес.
1093-жылы алар көтөрүлүш чыгарып, магнат Петар Свачичти өздөрүнүн башкаруучусу кылып шайлашкан.
Петар венгр гарнизондоруна каршы кандуу согуш баштап, аймактын бир бөлүгүн кайрадан тартып алууга жетишкен.
Улуу падышанын башкаруусунун акыркы жылдары мамлекеттин келечеги тууралуу оор ойлор менен коштолгон.
Ласлонун тактыны мураска ала турган уулдары болгон эмес.
Анын жалгыз кызы Пирошка чокунганда Ирина деген ысым алган.
Ал Византиянын императору Иоанн IIге турмушка берилген жана кийинчерээк Православие чиркөөсү тарабынан олуя катары таанылган.
Түздөн-түз эркек мураскери жок болгондуктан, Венгрия тактысы үчүн анын эки жээни — маркум агасы Геза Iнин уулдары Кальман менен Альмош — күрөшүүгө даярданып жаткан.
Өмүрүнүн акыркы жылдарына карата Ласло I Европада ушунчалык зор даңкка ээ болгондуктан, континенттин руханий жетекчилери аны даярдалып жаткан Биринчи крест жортуулунун эң ылайыктуу башчысы катары көрүшкөн.
Ласло бул улуу миссияга макулдугун берген.
Бирок ага Иерусалимдин үстүнө крест көтөрүү буюрган эмес.
1095-жылдын 29-июлунда падыша Ласло I Нитра княздыгында жүргөн учурда дүйнөдөн кайткан.
Ал ошол мезгилде чех князы Бржетислав IIге каршы жаңы согушка активдүү даярданып жаткан эле.
Улуу монархтын сөөгү Капошвар шаарынын түндүгүндө жайгашкан Шомодьвар бенедиктин аббаттыгына коюлган.
Ал өзү алдын ала сезгендей, өлүмүнөн кийин өлкө кайрадан башаламандыктын туңгуюгуна түшкөн.
Анын жээндери Альмош менен Кальмандын ортосунда падышалык таажы үчүн катаал күрөш тутанган.
Бул күрөштөн акыры Кальман жеңүүчү болуп чыккан.
Бирок Ласлонун өлүмү анын түбөлүктүү даңкынын башталышы гана болгон.
Көзү тирүүсүндө эле элдин терең урмат-сыйына бөлөнгөн падыша дүйнөдөн кайткандан кийин өзүнөн-өзү пайда болгон диний сыйынуунун объектисине айланган.
1192-жылы католик чиркөөсү аны расмий түрдө олуя катары тааныганга чейин эле адамдар ага ыйык адам катары сыйынып, дуба кыла башташкан.
Анын дүйнөдөн кайткан күнү — 29-июль — улуттук эскерүү күнүнө айланган.
Падышанын образы кыска убакыт ичинде ондогон укмуштуу уламыштар жана баяндар менен курчалган.
Венгрлердин кийинки муундары үчүн Ыйык Ласло I түбөлүккө жеткис башкаруучунун идеалы бойдон калган.
Ал — эрдиги менен өлкөсүн коргогон, ал эми бекем ишеними менен элинин рухун чыңдаган, кынтыксыз христиан падыша-рыцарь катары тарыхта калган.
Бүгүнкү күндө бул уламыштуу өкүмдардын ыйык сөөгүнүн калдыктарынын бир бөлүгү Дьёр шаарындагы кафедралдык собордо кылдаттык менен сакталууда.
Алар Венгриянын алгачкы королдугунун алтын доорун эске салып турат.
