Оор падышалык таажынын көлөкөсү Шаламондун тагдырына ал али кичинекей бала кезинде эле түшкөн.
Анын атасы, 1046–1060-жылдары Венгрияны башкарган падыша Андраш I, башында тактыны өзүнүн ишенимдүү үзөңгүлөшү жана иниси Белага өткөрүп берүүгө ант берген.
Бирок көптөн күткөн уулунун төрөлүшү мурда берилген бардык убадаларды жокко чыгарган.
Аталык мээримге жана саясий эсепке таянган Андраш өзүнүн керээзин өзгөртүп, Беланы тактыга болгон мыйзамдуу укугунан күч менен баш тартууга мажбурлаган.
Бийликти өзүнүн тукумуна биротоло бекитүү үчүн падыша тез жана чечкиндүү аракеттенген.
Шаламон болгону беш жашка чыкканда, ал расмий түрдө тактынын мураскери деп жарыяланып, алдын ала падышалык таажы кийген.
Мындан тышкары, аны Германиянын кубаттуу императору Кара Генрих IIIтүн кызы — ханбийке Юдит менен сөйкө салыштырышкан.
Юдит өзүнүн венгриялык болочок күйөөсүнөн төрт жаш улуу болгон.
Бирок бул кадам каргашалуу кесепеттерге алып келген.
Өзүнүн мыйзамдуу укуктарынан ажыратылган Бела мындай чечимге баш ийген эмес.
Ал өлкөдө христиан дининин күч менен жайылтылышына каршы чыккан венгр бутпарастарынын ири көтөрүлүшүнөн пайдаланган.
Бела жардам сурап жубайы тарабынан тууганы болгон Польша герцогу Эр жүрөк Болеслав IIге кайрылган.
1060-жылы бир туугандар ортосунда ырайымсыз согуш тутанган.
Бул согушта падыша Андраш I кыйратуучу жеңилүүгө учурап, 1061-жылы Зирц шаарында оор жаракаттарынан дүйнөдөн кайткан.
Жаш Шаламон энеси, королева Анастасия Ярославна менен бирге өмүрүн сактап калуу үчүн Германияга качууга аргасыз болгон.
Ал жерде алар императордук сарайдын коргоосуна алынган.
Бирок Бела Iнин жеңиши көпкө созулган эмес.
Үч жылга жетпеген убакыттан кийин, 1063-жылы, ал табышмактуу жагдайларда каза болгон.
Уламыш боюнча, падыша отурган чоң жыгач такты күтүүсүздөн урап түшкөн.
Бийликти басып алган Беланын өлүмү жана Германия менен болгон бекем династиялык байланыштар Шаламонго өч алып, тактысын кайтарып алуу мүмкүнчүлүгүн берген.
Император Генрих IV берген оор куралданган немис атчан аскерлерине таянган жаш сүргүн 1063-жылдын декабрында Венгрияга жеңиштүү кайтып келип, атасынын падышалык таажысын кайрадан алган.
Каза болгон Бела Iнин уулдары — Геза, Ласло жана Ламберт (Ламперт) — күчтөрдүн катышын туура баалап, аталаш тууганына каршы жаңы согуш баштоого батынышкан эмес.
Алар тынчтык келишимине макул болуп, Шаламонду өздөрүнүн мыйзамдуу падышасы катары таанышкан.
Ошол эле учурда өлкөнүн түндүгүндөгү кеңири Нитра княздыгынын башкаруучулары деген макам менен чектелишкен.
Бул туруксуз жарашуунун символу тарыхый окуя болгон.
1064-жылдын 11-апрелинде Печ шаарында Геза өзү Шаламондун башына салтанаттуу түрдө падышалык таажы кийгизген.
Венгрия акыры тынчтыкка жеткендей сезилген.
Күчтү жана каражатты түгөтүп келген ички согушту токтотуп, аталаш туугандары менен бириккен Шаламон королдуктун бүт күчүн чыгыш чек араларды коргоого багыттай алган.
Анткени бул тараптан көчмөн печенегдердин тынымсыз чабуулдары болуп турган.
Бул жылдар биргелешкен аскердик даңктын мезгилине айланган.
1068-жылы бириккен венгр армиясы талап-тоноочулук жортуулдан мол олжо менен кайтып келе жаткан печенегдердин чоң кошуунун кууп жеткен.
Трансильвания аймагында, азыркы Румыниянын Бистрица-Нэсэуд уездинде өткөн белгилүү Керлеш салгылашында Шаламон укмуштуудай жеке эрдик көрсөткөн.
Ал колуна кылыч алып, жоокерлерин өзү баштап айыгышкан чабуулга чыккан.
Салгылаштын кызуу учурунда падыша жаракат алган, бирок венгрлер эң сонун жеңишке жетишкен.
Бул алардын биримдигин көрсөткөн жалгыз окуя болгон эмес.
1067-жылы Шаламон, Геза жана Ласло Славониянын баны Дмитар Звонимирдин саясий кызыкчылыктарын коргоп, карантандыктар менен венециялыктарга каршы ийгиликтүү аскердик жортуулга ийиндеше катышышкан.
Бул союз туугандык байланыштар аркылуу да бекемделген.
Анткени Дмитар Геза менен Ласлонун бир тууган эжеси, Сулуу Еленага үйлөнгөн болчу.
Бирок бирге согушуп, кан төккөндөрүнө карабастан, Шаламон менен анын аталаш туугандарынын ортосунда ишенбөөчүлүктүн үрөнү эбак эле өнүп чыккан.
Алардын ортосунда эч качан чыныгы тынчтык болгон эмес.
Майда кагылышуулар улам-улам ачык жаңжалдарга айланып, аларды жогорку даражалуу дин кызматкерлеринин кадыр-барктуу ортомчулугу аркылуу гана чоң кыйынчылык менен токтотууга мүмкүн болгон.
Эртеби-кечпи бул топтолгон карама-каршылык ачык кагылышууга алып келмек.
Падыша менен Нитра князы Гезанын ортосундагы чечүүчү салгылаш 1074-жылдын 26-февралында азыркы Карцаг шаарынын түндүгүндө жайгашкан Кемей түздүгүндө болгон.
Бул жолу ийгилик Шаламон тарапта болгон.
Ал аталаш тууганынын армиясын толугу менен талкалап, Геза согуш талаасынан араң качып кутулган.
Бирок Беланын уулдары мындай кагылышууга алдын ала даярданышкан эле.
Бир тууганынын жеңилгенин уккан Ласло чагылгандай тез аракеттенген.
Ал жардамга өзүнүн жоокерлерин гана эмес, алардын орток тууганы герцог Эр жүрөк Болеслав жөнөткөн чоң поляк армиясын да алып келген.
Мындан тышкары, козголоңчуларга Түндүк Моравияны башкарган чех князы Сулуу Отто Iнин ири аскердик кошууну кошулган.
Отто Геза менен Ласлонун эжеси Евфимияга үйлөнгөн болчу.
1074-жылдын 14-мартында Будапешттин түндүк-чыгышындагы Модьород аймагында тагдыр чечүүчү салгылаш болгон.
Аталаш туугандардын бириккен күчтөрү падышалык армияны таш-талкан кылып жеңишкен.
Шаламон өлкөсүнөн ажырап, качууга аргасыз болгон.
Ал эми Геза I Венгриянын жаңы падышасы деп жарыяланган.
Ушул учурдан тартып Шаламондун колдон чыгып кеткен бийликти кайтарып алуу үчүн узак жана айласы түгөнгөн күрөшү башталган.
Модьороддогу кыйратуучу жеңилүүдөн кийин ал королдуктун түндүк-батышындагы чакан бөлүгүн гана — Шопрон, Мошон жана Пожонь комитаттарын — өз карамагында сактап кала алган.
Пожонь шаарын (азыркы Братислава) өзүнүн алынгыс борборуна айландырган тактыдан кулатылган падыша тайманбастык жана өжөрлүк менен коргонгон.
Жылнаамаларда Шаламондун мыкты жоокер болгону айтылат.
Ал Гезанын эң күчтүү жоокерлерин бир нече жолу жекеме-жеке кармашка чакырып, ар дайым жеңишке жеткен.
Бул мезгилде Шаламон өзүнүн жубайынын бир тууганы, Германиянын императору Генрих IVтөн чоң жардам күтүп турган.
Бирок империя өзү да ички чыр-чатактарга белчесинен баткан эле.
Генрих менен Рим папасы Григорий VIIнин ортосундагы узакка созулган, күчтү түгөтүүчү жаңжал императорго Шаламонго олуттуу жардам көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк берген эмес.
Көптөн күтүлгөн императордук армиянын Венгрияга жортуулу 1074-жылдын августунда Вац шаарынын жанында эч кандай ийгиликке жетпей аяктаган.
Саксонияда жаңы көтөрүлүш башталганы тууралуу кооптуу кабарлар немистерди аскерлерин артка кайтарууга мажбур кылган.
Андан да жаманы, Шаламондун жубайы Юдит аны таштап кеткен.
Ал күйөөсүнүн жанында калуунун ордуна бир тууганы менен коопсуз Германияга кайтып кетүүнү артык көргөн.
Өзүнүн саясий жана аскердик абалы таптакыр үмүтсүз экенин түшүнгөн Шаламон багынып берген.
1081-жылы ал кечирим алуунун ордуна расмий түрдө баш ийүүгө макул болгон.
Ал мезгилде Венгриянын тактысында анын башка бир аталаш тууганы — Ласло I отурган эле.
Анткени Геза I 1077-жылдын 25-апрелинде дүйнөдөн кайткан болчу.
Кечирилген тууган катары падышалык сарайга кайтып келген Шаламон өз тагдырына баары бир моюн суна алган эмес.
1083-жылы ал падыша Ласлого каршы жашыруун кутум уюштурууга аракет кылган.
Бирок анын пландары ашкереленип, мурдагы монарх нымдуу түрмө камерасына камалган.
Анын өмүрүн тарыхый мааниге ээ болгон салтанат гана сактап калган.
Ошол эле жылдын 19-августунда Венгриянын биринчи падышасы жана христиан динин жайылтуучусу Иштван Арпадды олуя катары таануу майрамына байланыштуу Ласло I туткунга экинчи жолу кечирим берип, аны эркиндикке чыгарган.
Эркиндикке чыккан Шаламон христиан дүйнөсүндө эми таяна турган эч кимиси калбаганын түшүнгөн.
Император анын жардам сураган өтүнүчүн дагы бир жолу четке каккан.
Ал эми өзүнүн жубайы Юдит аны көрүүнү да каалаган эмес.
Ошондо бийликке болгон суусоосу акылын тумандаткан Шаламон венгр тарыхында анын ысымына түбөлүк кара так калтырган кадамга барган.
Ал чыгышка, азыркы Молдованын аймагына жөнөгөн.
Ал жерде өз мекенинин эң каардуу душмандарына — Кётешк хандын печенег ордосуна кошулган.
Христиан дининин жана адеп-ахлактын бардык мыйзамдарын тебелеп, Юдит менен никеси расмий түрдө бузулбаганына жана жубайы тирүү экенине карабастан, Шаламон печенег ханынын кызына үйлөнгөн.
Ал көчмөндөргө аскердик жардам көрсөтүшсө, Трансильванияны талап-тоноого берүүнү убада кылган.
1085-жылы Шаламон чыгыш тараптан Венгрияга басып кирген.
Ал өзүнүн артынан талаанын жапайы көчмөндөрүнөн турган чоң ордону ээрчитип келген.
Бирок падыша Ласло I бул чабуулга даяр болчу.
Азыркы Венгриянын түндүк-чыгышындагы Кишварда шаарынын жанында ал Кётешк хандын аскерлерин тосуп алып, толугу менен талкалаган.
Шаламон дагы бир жолу, буга чейин канча жолу болгонундай эле, качып жанын сактап калууга аргасыз болгон.
Венгриянын падышалык таажысын кайтарып алуу боюнча акыркы үмүтүн да жоготкон сүргүндөгү Шаламон өзүнүн айланасына өзү сыяктуу айласы түгөнгөн, жер кезип жүргөн венгр рыцарларынын чакан кошуунун топтогон.
Ал өз тагдырын көчмөндөр менен биротоло байланыштырган.
Шаламон печенегдердин жаңы ханы Челгуга кошулуп, алардын Византия империясына каршы ири жортуулуна катышкан.
Бирок бул жол анын өмүрүндөгү акыркы сапар болуп калган.
1087-жылдын мартында Хариополь шаарынын жанындагы салгылашта печенегдер Византиянын армиясы менен беттешип, кыйратуучу жеңилүүгө учурашкан.
Хан Челгу согуш талаасында курман болгон.
Ал эми Шаламон оор куралданган атчан жоокерлери менен эски чептин урандыларынын ичинде камалып калган.
Аларды византиялыктар бардык тараптан тыгыз курчап алышкан.
Кийинки күнү эртең менен Шаламон туткунга түшүүнү каалабай, курчоону жарып чыгууга болгон акыркы, айласыз аракетин жасаган.
Бирок айыгышкан кармашта ал византиялыктардын колунан курман болгон.
Анын өзүнө берилген жоокерлерден турган кошууну да акыркы адамына чейин кылычтан өткөрүлгөн.
