Ханзаада Ласлонун балалыгы ырайымсыз жана алсыратуучу ички согуштун көлөкөсүндө өткөн.
Анын атасы, «кичүү падыша» Иштван V, өзүнүн атасы — Ласлонун чоң атасы, Венгриянын падышасы Бела IV менен бийлик үчүн келишпес күрөш жүргүзгөндүктөн, мамлекет иш жүзүндө эки бөлүккө ажыраган.
Венгриянын дээрлик бардык ак сөөктөрү бул согушка тартылган.
1264-жылы чоң атасы ырайымсыз сокку урган.
Бела IVтүн аскерлери Шарошпатак чебинде кичинекей Ласлону жана анын энеси, кыпчак ханынын кызы Елизаветаны (Эржебет Кун) туткунга алышкан.
Бала менен анын энеси саясий соодалашуунун куралына, өз чоң атасынын колундагы барымталарга айланышкан.
Бирок бул Иштван Vни токтото алган эмес.
1265-жылдын мартында кубаттуу Чак феодалдык кланына таянган «кичүү падыша» Мачванын башкаруучусу Бела Ростиславич жетектеген Бела IVтүн армиясын таш-талкан кылып жеңген.
Бул чоң жеңиш душман тараптарды Коёндор аралында сүйлөшүү үстөлүнө отурууга мажбурлаган.
Кийинчерээк бул арал Бела IVтүн кызынын урматына Маргит аралы деп аталып калган.
Өлкөнүн Дунай дарыясы аркылуу экиге бөлүнүшү мыйзам жүзүндө бекитилген.
Падыша Иштванга жубайын жана кичинекей мураскерин кайтарып берүүгө аргасыз болгон.
Бирок бул тынчтык өтө туруксуз эле.
Европанын саясий аренасында өзүнүн позицияларын бекемдөөгө аракет кылган Иштван V 1270-жылы сегиз жаштагы уулу Ласлону өзү менен тең курактагы Анжуйлук Изабеллага үйлөндүргөн.
Ал кубаттуу Сицилия падышасы Карл Iнин кызы болгон.
Венгрияда Изабелланы Елизавета деп аташкан.
Ошол эле 1270-жылдын 3-майында карыган падыша Бела IV дүйнөдөн кайткан.
Иштван V акыры Венгриянын толук укуктуу башкаруучусуна айланган.
Ал эми кичинекей Ласло тактынын биринчи мураскери болуп калган.
Бирок тагдыр аларга жаңы сокку даярдап жаткан.
Иштвандын бийлиги көпкө созулган эмес.
1272-жылдын 24-июнунда кубаттуу жана чыккынчы феодал Иоахим Гуткелед ханзаада Ласлону уурдап кеткен.
Ал баланы алынгыс Капронца (Копривница) чебине алып барып камаган.
Каарданган Иштван V дароо артынан кууп жөнөп, чепти курчоого алган.
Бирок анын жүрөгү мындай соккуга туруштук бере алган эмес.
1272-жылдын 6-августунда падыша күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан.
Замандаштарынын айтымында, анын өлүмүнө Гуткеледдин чыккынчылыгынан улам пайда болгон өтө оор нервдик сокку себеп болгон.
Падышанын өлүмү көзөмөлдөн чыгып кеткен башаламандыктын башталышына түрткү берген.
Окуялар үрөй учурган тездик менен өнүккөн.
Ханзааданы уурдап кеткен Иоахим Гуткелед он жаштагы туткун Ласлону алып, венгр монархтарына салттуу түрдө таажы кийгизилген Секешфехервар шаарына шашылыш жөнөгөн.
Ал жакка жесир королева, Ласлонун энеси Кыпчактык Елизавета да алдын ала келип калган.
Бул таң калыштуу дал келүү тарыхта түбөлүккө шек жараткан.
Кыпчак ханбийкеси өз уулун уурдаган адам менен жашыруун келишим түзгөн эмес беле?
Алардын максаты он жаштагы баланын башына мүмкүн болушунча тезирээк падышалык таажы кийгизүү болгон.
Бирок маркум Бела IVтүн тарапташтары согушсуз багынып берүүгө даяр эмес эле.
Алар өздөрүнүн талапкерин — Мачвадан чыккан жыйырма жаштагы князь Беланы — сунушташкан.
Бул жаш жигит Рюриковичтер династиясына таандык болчу.
Анын атасы Ростислав Киевдин улуу князы, Ыйык Михаил Всеволодовичтин уулу болгон. Михаил монгол баскынчылыгынан качып, Венгрияга баш калкалап келген эле.
Ал эми жаш Беланын энеси падыша Бела IVтүн кызы болгон.
Бела Ростиславичтин тарапташтары атүгүл жесир королева Елизаветанын үйүнө куралдуу чабуул жасашкан.
Бирок алардын чабуулун ишенимдүү магнат Миклош Поктун кошууну кайтарган.
1272-жылдын 3-сентябрында Ыйык Иштвандын оор таажысы он жаштагы Ласло IVтүн башына кийгизилген.
Бирок салтанат кандуу кыргынга айланган.
Ошол эле жылдын ноябрында майрамдык иш-чаралар өтүп жаткан учурда сүргүндөн кайтып келген князь Хенрик I Кёсеги (Неметуйвари), «Улуу» деген лакап атка ээ болгон башкаруучу, күтүүсүздөн сарай бөлмөлөрүнө басып кирген.
Ал тактыга талапкер Мачвалык Беланы чыккынчылыкка айыптаган.
Сарайдагылардын көз алдында Хенрик жыйырма жаштагы Рюриковичти кылычы менен ушунчалык мыкаачылык менен бөлө чаап өлтүргөндүктөн, маркумдун карындашы, монахиня Маргит агасынын денесинин калдыктарын бөлүк-бөлүгү менен чогултууга аргасыз болгон.
Бул үрөй учурган өлүм менен Бела IVтүн тарапташтары тарыхый сахнадан биротоло четтетилген.
Бирок Венгрияда тынчтык орногон эмес.
Королдук феодалдык башаламандыктын туңгуюгуна чөгүп, жаш падыша башкалардын колундагы куурчак башкаруучуга айланган.
Эки чоң саясий коалициянын ортосунда айыгышкан күрөш башталган.
Бир тарапта Кёсеги жана Гуткелед үй-бүлөлөрүнүн союзу турган.
Экинчи тарапта болсо кубаттуу Чак кланы болгон.
Чактар Иштван Vнин элесине берилген бойдон калышкан.
Ал эми Гуткеледдер жесир королева Елизаветаны өздөрүнүн «темир кучагында» кармап турушкан.
1274-жылы гана Кыпчактык Елизавета бийликчил Иоахим Гуткеледдин камкордугунан кутулууга жетишкен.
Ушактарга караганда, Иоахим королеванын союздашы гана эмес, анын көңүлүнө тийип бүткөн сүйгөн адамы да болгон.
Өч алууну көздөгөн каардуу Иоахим жаш падыша Ласлону дагы бир жолу уурдап кеткен.
Дал ушул учурда укмуштуудай окуя болгон.
Падышага жардамга уурдагандардын эски душманы — дымактуу жана чечкиндүү магнат Петер I Чак келген.
Салттуу көз караштагы «эски венгр» катары Петер Чак Гуткеледдердин «швабдарын» да, кыпчактарды да бирдей жек көргөн.
Бирок бийлик үчүн ал акыркылары менен союз түзүүгө барган.
Натыйжада саясий күчтөрдүн катышы кескин өзгөргөн.
Чактар менен кумандар Гуткеледдер жана Кёсегилердин союзуна каршы биригишкен.
Ошол эле 1274-жылы Мате II Чактын ордуна Хенрик Кёсеги (Гисинговац) Славониянын баны болуп дайындалган.
Буга жооп катары Петер Чак өз аскерлерин алып чыгып, Гуткеледдер менен Кёсегилердин бириккен армиясын кыйратуучу жеңилүүгө учураткан.
Аман калган козголоңчулар королевадан тынчтык суроону туура көрүшкөн.
Ал эми амалкөй Иоахим Гуткелед Елизаветадан дагы бир жолу кечирим сурап алууга жетишкен.
Бурулуш учур 1277-жылдын апрелинде келген.
Тынчыбаган Иоахим Гуткелед Славонияда Елизаветага каршы көтөрүлгөн хорват магнаттары — Бабоничтер менен болгон салгылашта курман болгон.
Анын бай мурасы үчүн дароо жаңы согуш башталган.
Бул жолу күрөш Бабоничтер менен Кёсеги княздарынын ортосунда жүргөн.
Королева-эне Елизавета бул чырдан чеберчилик менен пайдаланган.
Ал Буда шаарына жакын жайгашкан Ракош талаасында чоң жалпы мамлекеттик жыйын чакырган.
Ага королдуктун бардык катмарларынын жана аймактарынын өкүлдөрү келишкен.
Жыйын мурда болуп көрбөгөндөй чечим кабыл алган.
Салттарга карама-каршы түрдө он беш жаштагы Ласло бойго жеткен деп жарыяланган.
Көп жылдык кан төгүүдөн чарчаган эл жаш падышага «жалпы жыргалчылыкты» калыбына келтирүү үчүн бир добуштан бата берген.
Артында бүтүндөй өлкөнүн колдоосу турганын сезген Ласло мурда болуп көрбөгөндөй чечкиндүүлүк көрсөткөн.
Ал феодалдардын ээнбаштыгын катуу басууга киришкен.
Кёсегинин алынгыс чебин басып алууга жетишпесе да, 1278-жылдын жайына чейин Венгрияны, жок дегенде расмий түрдө, өз бийлиги астында бириктире алган.
Коркунучту түшүнгөн Кёсеги кланы Бабоничтер менен шашылыш элдешкен.
Алар Сава дарыясынын боюндагы жерлерди өз ара бөлүштүрүп, жаңы саясий оюн баштоого аракет кылышкан.
Кёсегилер каршы падыша деп Венецияда жашаган герцог Андрашты — келечектеги падыша Андраш IIIтү — жарыялашкан.
Бирок күтүүсүздөн Ласлого Европанын чоң саясаты жардамга келген.
Венгрия Германиянын падышасы Рудольф I Габсбург менен дымактуу Чехия падышасы Оттокарга каршы союз түзгөн.
1278-жылдын 26-августунда бириккен венгр-немис армиясы Моравия талаасындагы тарыхый салгылашта чехтер менен беттешкен.
Оттокардын армиясы таш-талкан болуп талкаланып, Чехиянын падышасы өзү салгылашта курман болгон.
Бул улуу жеңиш Ласло IVтүн кадыр-баркын асманга көтөргөн.
Коркуп калган Кёсеги магнаттары анын алдына келип, берилгендик антын беришкен.
Ал эми ийгиликсиз каршы падыша Андраш шашылыш түрдө кайрадан Венециянын лагуналарына жөнөтүлгөн.
Бул Венгрия монархынын даңкынын эң бийик чокусу болгон.
Бирок көп өтпөй чоң каргаша башталган.
Бул окуя 1279-жылдын башында Венгрияга Фермо шаарынын епискобу Филипп — Рим папасы Николай IIIтүн толук ыйгарым укуктуу легаты — келгенде тутанган.
Расмий түрдө ал «падышанын макамын бекемдөө» үчүн келген.
Бирок анын сапарынын чыныгы себеби магнаттардын арыздары болгон.
Алар падышаны Христостун ишениминен баш тартты, өзүн бутпарастар менен курчап алды жана кыпчак ата-бабаларынын каада-салттары боюнча жашап жатат деп айыпташкан.
Буда шаарында жалпы мамлекеттик жыйын чакырган Филипп Рим папасынын жогорку бийлиги тууралуу каардуу сөз сүйлөгөн.
Андан соң ал катаал «Кыпчак мыйзамдарын» кабыл алууну талап кылган.
Мындан ары кумандар христиан динин кабыл алууга, көчмөн жашоодон баш тартууга, боз үйлөрүн жыйнап, атайын бөлүнгөн аймактарга туруктуу отурукташууга милдеттүү болушкан.
Дипломатиялык кысымдын алдында айласыз калган Ласло бул мыйзамдарга кол коюуга аргасыз болгон.
Бирок талаа көчмөндөрү мындай эркиндикти чектөөгө эч качан чыдабасын жакшы түшүнгөн падыша мыйзамдардын аткарылышына атайылап тоскоолдук кылган.
Падышанын баш ийбегенин көргөн Филипп 1279-жылдын октябрында эң катаал чарага барган.
Ал Ласлонун өзүнө жана бүтүндөй Венгрияга интердикт — чиркөөнүн ыйык диний ырым-жырымдарын өткөрүүгө тыюу салган жаза — жарыялаган.
Буга катуу каарданган монарх акылга сыйбаган кадамга барган.
Ал папанын легатын кармоого буйрук берип, аны кыпчактардын колуна өткөрүп берген.
Буга жооп катары Трансильваниянын воеводасы Финта Аба чыккынчылык менен падышанын өзүн туткунга алган.
Кемсинтүүчү саясий соодалашуулар башталган.
Акыры легат да, падыша да эркиндикке чыгышкан.
Бирок Филипп өз максатына жеткен.
Ласло кыпчактардан көчмөн турмушту таштап, жерге отурукташууну эл алдында талап кылууга аргасыз болгон.
Падыша алдын ала болжолдогондой эле, бул чечимдин кесепети үрөй учурган.
Кыпчактар чоң көтөрүлүш чыгарып, королдуктун чыгыш аймактарын от менен кылычтын күчү аркылуу кыйрата башташкан.
Ласло ушунча кыйынчылык менен түзгөн нерселердин баарын талкалап, падышалык тактынын башкы таянычын анын эң каардуу душмандарына айландырган легат Филипп өрттөнүп жаткан өлкөнү салкын кандуулук менен таштап кеткен.
Падышанын жүрөгү жараланган, бирок башкаруучулук милдети аракет кылууну талап кылган.
Ласло каны бир тууган кыпчактарга каршы аттанып, Сербиядагы Сланкемендин жанында алардын армиясын жеңген.
Ошол эле учурда Буда шаарында Финта Аба бийликти мыйзамсыз басып алган.
Аны кулатуу үчүн падыша кемсинтүүчү кадамга — өзүнүн көптөн берки душмандары болгон Кёсеги кланы менен жарашууга — аргасыз болгон.
1281-жылы ал Иван Кёсегини королдуктун надору (палатини) кылып дайындаган.
Финта жеңилүүгө учураган.
Ал эми 1282-жылы Чонград комитатында Ласло кыпчактарга акыркы чечүүчү жеңилүүнү алып келген.
Мындан кийин кумандардын бир бөлүгү Венгрияны биротоло таштап, Балкан жарым аралына көчүп кеткен.
Согуш талаасындагы жеңиш падыша үчүн руханий жактан акыркы кыйроого айланган.
Ласло өз мамлекетинин иш жүзүндө өлгөнүн, ал эми магнаттардын ач көздүгүн жеңүү мүмкүн эмес экенин түшүнгөн.
Европанын саясатынан, христиан союздаштарынан жана падышалык бийлик жөнүндөгү түшүнүктүн өзүнөн көңүлү калган Ласло мурда болуп көрбөгөндөй кадамга барган.
Ал борбор шаарды таштап, мыйзамдуу жубайынан жүз буруп, биротоло талаага — өзү баш ийдирген кыпчактардын арасына кеткен.
Ласло кыпчактардын кийимдерин кийип, алардын тилин жана каада-салттарын толугу менен өздөштүргөн.
Ал өзүн көчмөндөрдүн боз үйлөрүндө, сүйүктүү кыпчак көңүлдөштөрү — Эдуа, Кёпчеч жана Мандуланын арасында гана өз үйүндө жүргөндөй сезген.
Мамлекеттик иштер ташталган.
Падыша өзүнүн королдугунун урандыларын унутууга аракет кылып, жеке сезимдери жана ички кайгысы менен гана жашап калган.
Бийликтин алсыздыгы үчүн оор жаза 1285-жылдын февралында келген.
Алтын Ордо кыйратуучу сокку урган.
Ногой түмөн башы менен хан Тула-Буганын жетекчилигиндеги монгол түмөндөрү Чыгыш Венгрияга басып кирип, Пешт шаарына чейин жетишкен.
Пешт керемет жолу менен корголуп калганы менен, өлкөнүн чоң бөлүгү өрттөлүп, кыйратылган.
Падышанын кадыр-баркы ушунчалык төмөндөгөндүктөн, кайгыдан акыл-эсин жоготуп бара жаткан эл татарларды өз мекенине Ласло өзү чакырган деген коркунучтуу ушакка оңой эле ишенип калган.
Мамлекет көз алдында ыдырап жаткан.
Түндүк-батышта комитаттарды Рудольф Габсбургдун уулу Альбрехт I басып алган.
Падышанын акыл-эси үмүтсүздүктөн тунарып кеткендей сезилген.
1286-жылы ал өзүнүн жубайы Анжуйлук Елизаветаны түрмөгө каматкан.
Ал эми 1287-жылы мурда болуп көрбөгөндөй ыйыктыкты мазактаган иш жасаган.
Ласло монастырдан өзүнүн бир тууган карындашы Эржебетти уурдап чыгып, аны чех магнаты Фалькенштейнлик Завишке күч менен турмушка берген.
Мындан кийин чиркөөнүн чыдамы түгөнгөн.
Эстергомдун архиепискобу Лодомер Ласлону кайрадан чиркөөдөн чыгарган.
Рим папасы Николай IV Венгрияга каршы крест жортуулун уюштурууга олуттуу даярданып жаткан.
Анын максаты Ласлонун жээни Карл Мартелл Анжуйскийди Венгриянын тактысына отургузуу болгон.
1289-жылдын жайында акыл-эси тунук тарткан бир учурда Ласло абалды оңдоого аракет кылган.
Ал жубайы менен элдешип, архиепископтон кечирим сурап алууга жетишкен.
Бирок талаанын чакырыгы күчтүүрөөк болуп чыккан.
Падышалык таажы жөн гана маанисиз символго айланганын түшүнгөн Ласло кайрадан кыпчак көчмөндөрүнүн арасына качып кеткен.
Кыпчак Ласло IVтүн өмүрүнүн аягы анын бүтүндөй тагдыры сыяктуу эле трагедиялуу жана символикалык мааниге ээ болгон.
Кыпчак элине болгон сүйүүсү үчүн өз королдугун, ишенимин жана атүгүл өзүнүн атын курмандыкка чалган падыша дал ошол элдин өкүлдөрүнүн колунан каза тапкан.
1290-жылдын 10-июлуна караган жайкы түнү падыша өзүнүн боз үйүндө уктап жаткан.
Ошол учурда үч тектүү кыпчак — Арбоц, Тёртель жана Кеменце — куралчан адамдары менен кошо анын боз үйүнө басып киришкен.
Алар уктап жаткан монархты ырайымсыздык менен кылычтап өлтүрүшкөн.
Канкорлорду мындай кылмышка эмне түрткөн?
Бул тууралуу тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин талашып келишет.
Балким, бул падыша кол койгон «Кыпчак мыйзамдары» жана көтөрүлүштү басуу учурунда төгүлгөн талаа элинин каны үчүн кечиккен, бирок ырайымсыз өч алуу болгондур.
Же болбосо Арбоц менен анын шериктери жөн гана жалданма киши өлтүргүчтөр болушу мүмкүн.
Алардын кылычтарынын акысын ыңгайсыз падышадан биротоло кутулууну каалаган Бихар аймагынын магнаты Копас Борша берешендик менен төлөгөн болушу ыктымал.
Ошентип, Ласло Кундун өмүрү болгону жыйырма сегиз жашында аяктаган.
