Улуу падыша-рыцарь Ыйык Ласло I дүйнөдөн кайткандан кийин бош калган Венгрия тактысына мүнөзү таптакыр башкача адам отурууга тийиш болгон.
Падыша Геза Iнин улуу уулу, ыйык шейит Коломандын урматына Кальман деп аталган ханзаада башында катаал башкаруучу болууга даярдалган эмес.
Сейрек кездешүүчү интеллектуалдык жөндөмгө ээ болгон жээнин Ласло I дин кызматкери кылууну көздөгөн.
Бирок өлүмүнө аз калганда ал өз чечимин өзгөртүп, Кальманды расмий мураскери кылып дайындаган.
Ласло Польшага жасаган аскердик жортуулдан кийин катуу ооруп калганда, Кальман шашылыш түрдө падышалык сарайга чакырылган.
Бирок анын тактыга отурушу тынч өткөн эмес.
1095-жылдын 29-июлунда улуу таякеси дүйнөдөн кайткандан кийин эле Кальман өзүнүн иниси, дымактуу ханзаада Альмоштун айыгышкан каршылыгына туш болгон.
Ошентип, бийлик үчүн узакка созулган, күчтү түгөтүүчү күрөш башталган. Бул тирешүү Кальмандын кийинки бардык башкаруу жылдарына өзүнүн терең изин калтырмак.
Жаңы монарх үчүн алгачкы олуттуу сыноо Батыштан келген чоң коркунуч болгон.
Ыйык Ласло I Биринчи крест жортуулу башталардын алдында дүйнөдөн кайтып, бириккен европалык христиан аскерлерин жеке өзү жетектөө тууралуу салтанаттуу убадасын аткарууга үлгүргөн эмес.
Ал эми Кальман иниси менен болгон ички бийлик талашына толугу менен алаксып тургандыктан, алыскы Жакынкы Чыгышка жасала турган аскердик жортуул үчүн өлкөсүн таштап кете алмак эмес.
Дипломатиялык ийкемдүүлүгүн көрсөткөн падыша крест жортуулчуларынын армияларына Венгриянын аймагы аркылуу өтүүгө уруксат берген.
Бирок иш жүзүндө бул чечим каргашалуу кесепеттерге алып келген.
1096-жылы өлкөгө «кедейлердин крест жортуулу» деп аталган кыймылдын тартипсиз топтору агылып кирген.
Диний фанаттардан жана талап-тоноочулардан турган бул башаламан кошуундар жолундагы венгр шаарлары менен айылдарын ырайымсыздык менен тоноп, өрттөп жана кыйрата башташкан.
Падыша буга катаал жана чечкиндүү жооп кайтарган.
Туруктуу армиясынын күчү менен ал баскынчылардын жолун тосуп, кыйратуучу соккуларды урган жана ээнбаштык кылган топторду өз аймагынан толугу менен кууп чыккан.
Бирок Готфрид Бульонский жетектеген тартиптүү, туруктуу рыцардык армияларды таптакыр башкача кабыл алуу күтүп турган.
Аларды өзгөчө сылыктык жана чоң урмат менен тосуп алышкан.
Венгр калкынын коопсуздугун камсыз кылуу жана келген жоокерлер тарабынан жасалышы мүмкүн болгон ар кандай зомбулуктун алдын алуу үчүн Кальман Готфриддин бир тууганын өз сарайында жогорку даражалуу барымта катары калтырган.
Венгр армиясы рыцарларды королдуктун түштүк чек арасына чейин кылдат көзөмөл астында коштоп барган.
Муну менен жаш Венгр мамлекети Европага өзүнүн күчүн жана уюшкандыгын көрсөтө алган.
Кальман Европа тарыхына өзгөчө Könyves — «Китепкөй» деген каймана ат менен кирген.
Орто кылымдардын катаал мезгилинде карапайым адамдардын, өзгөчө башкаруучулардын арасында сабаттуулук сейрек кездешкен.
Ошондуктан бул аталыш башында физикалык күчтү гана баалаган согушчан ак сөөктөр тарабынан бир аз кемсинтүү маанисинде колдонулган.
Бирок убакыт баарын өз ордуна койгон.
Азыркы тарыхчылар бул каймана атты негиздүү түрдө «Даанышман» деген титулга теңешет.
Кальман өз доорунун эң билимдүү жана көп китеп окуган адамдарынын бири болгон.
Анын сарайы кубаттуу интеллектуалдык борборго айланып, бүтүндөй континенттен илимдин, адабияттын жана искусствонун эң көрүнүктүү өкүлдөрү агылып келе башташкан.
Падышанын түздөн-түз колдоосу астында билимдүү элита латын тилиндеги классикалык чыгармаларды терең изилдөө, мыйзамдарды иретке келтирүү жана көлөмдүү тарыхый жылнаамаларды түзүү менен алектенген.
Дал ушул мезгилде белгилүү «Венгрия жылнаамасы» пайда болгон.
Ыйык Геллерт жөнүндөгү уламыш жазылып, епископ Хартвиктин калеминен чыккан фундаменталдуу «Ыйык Иштвандын өмүр баяны» аттуу эмгек жаралган.
Өлкөдө маданий өнүгүүнүн жаңы доору башталган.
Бул мезгил архитектурада көркөм романдык стилдин кеңири жайылышы менен да белгиленген. Падыша бул багытты кызуу колдогон.
Кийинки муундар тарабынан түзүлгөн расмий жылнаамаларда Кальман тубаса аксак жана бүкүр, денесинде олуттуу кемчиликтери бар адам катары сүрөттөлөт.
Бирок азыркы изилдөөчүлөр мындай мүнөздөмөгө чоң шек саноо менен карашат.
Мындай жагымсыз образ атайылап ойлоп табылып, кийинчерээк кеңири жайылтылган болушу толук мүмкүн.
Бул жагдай Англиянын падышасы Ричард IIIнүн тарыхый образына байланыштуу окуяны эске салат.
Тагдырдын тамашасы менен Кальмандын кийинки мураскерлери өзү кийин көзүн сокур кылдырган ханзаада Альмоштун түздөн-түз урпактары болушкан.
Ошондуктан алар улуу башкаруучунун тарыхый аброюн каралоого кызыкдар болушу мүмкүн эле.
Кальман өзүн гениалдуу жана келечекти көрө билген мыйзам чыгаруучу катары көрсөткөн.
Ал кийинки муундарга болжол менен 1100 жана 1115-жылдары кабыл алынган эки ири мыйзамдар жыйнагын калтырган.
Биринчи жыйнакта «Кудайдын соту» деп аталган салттуу сыноонун, тактап айтканда, «суу менен сыноонун» катаал түрүн колдонуу укуктук жактан бекитилип, тартипке салынган.
Экинчи мыйзамдар жыйнагы болсо христиан калкы менен жөөт жамааттарынын ортосундагы татаал укуктук жана экономикалык талаш-тартыштарды майда-чүйдөсүнө чейин жөнгө салган.
Бирок Кальмандын акыл-эстүүлүгүн жана өз доорунан интеллектуалдык жактан алда канча алдыда турганын көрсөткөн эң белгилүү мурас анын төмөнкү жарлыгы болгон:
«De strigis vero quae non sunt, nulla amplius quaestio fiat».
Бул сөздөр «Чындыгында жок болгон бүбү-бакшылар тууралуу мындан ары эч кандай соттук териштирүү жүргүзүлбөсүн» деген маанини билдирет.
Бир эле жарлыгы менен Венгриянын падышасы өлкөсүндө бүбү-бакшыларга каршы акылга сыйбаган куугунтуктарга жана ырым-жырымдарга негизделген соттук иштерге тыюу салган.
Муну менен ал жалпы европалык укуктук ой жүгүртүүдөн бир нече кылым алдыга озуп кеткен.
Кальмандын дээрлик жыйырма жылдык башкаруусу инисинин тактыга болгон дооматтарына каршы тынымсыз жана алсыратуучу күрөш менен коштолгон.
Таажы кийгенден кийин эле Кальман Альмоштун көңүлүн алуу үчүн аракет кылган.
Ал аны Хорватиядан чакыртып, бай герцогдук жерлерди башкарууга берген.
Бул чечим ханзааданын материалдык абалын кыйла жакшырткан.
Бирок ошол эле учурда падышанын тыңчыларына анын ар бир кадамын тынымсыз көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк түзгөн.
Альмош агасынын кең пейилдигин баалаган эмес.
1098-жылы эле ал өзүнүн биринчи ачык көтөрүлүшүн баштаган.
Бирок ийгиликке жетпеген козголоңчул ханзаада түбөлүккө жер кезген кутумчуга айланган.
Ал Венгриянын тышкы душмандарынан — Германиянын императорунан, ошондой эле жубайынын польшалык жана киевдик туугандарынан — кезек-кезеги менен жардам издеп жүргөн.
1099-жылы козголоңчулар Ваг дарыясынын боюнда падышалык аскерлер менен айыгышкан салгылашка киришкен.
Бул кармашта Альмош кыйратуучу жеңилүүгө учураган.
1106-жылы тынчыбаган ханзаада Польшанын падышасы Кыйшык ооз Болеслав IIIтү өз тарабына тартууга жетишкен.
Поляк башкаруучусу ага Венгрияга каршы чабуул жасоо үчүн бүтүндөй армия бөлүп берген.
Кальман буга чагылгандай тез жана кылдат дипломатиялык каршы кадам менен жооп берген.
Ал түздөн-түз поляк монархы менен байланышып, ага кырдаалдын чыныгы абалын түшүндүрүп берген.
Натыйжада жаңжалды толугу менен тынчтык жолу менен жөнгө салууга жетишкен.
Муну менен Кальман инисин союздаш армиянын колдоосунан ажыратып, дагы бир жолу өзүнө берилгендик антын берүүгө мажбур кылган.
1108-жылдын күзүндө жаңжал эл аралык деңгээлге чыккан.
Альмошко жардам берүү үчүн Германиянын падышасы Генрих V эбегейсиз чоң армиясы менен Жогорку Венгрияга, азыркы Словакиянын аймагына басып кирген.
Немис аскерлери стратегиялык жактан маанилүү Пожонь чебин (азыркы Братислава) тыгыз курчоого алышкан.
Ошол эле учурда немистердин союздашы, чех князы Святополк, Ваг дарыясынын гүлдөп турган өрөөнүнө чыккынчылык менен басып кирип, аймакты толугу менен кыйраткан.
Кальман бул кырдаалда сабырдуулугун жана стратегиялык генийлигин көрсөткөн.
Пожонь гарнизонунун эр жүрөк каршылыгы жана падышанын жооп иретиндеги аскердик маневрлери Генрих Vни курчоону токтотууга мажбур кылган.
Натыйжада ал Венгрия менен шашылыш түрдө тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон.
Өзүнүн аскердик күчтөрүн бошотуп алган Кальман инисинин союздаштарына каршы жазалоочу жортуул баштаган.
1108-жылдын 4-ноябрынан 12-ноябрына чейин венгр армиясы Моравиянын жерлерин кыйратуучу талап-тоноого дуушар кылган.
Жооп иретиндеги сокку 1109-жылдын февралында жасалган.
Бул жолу Святополк өзүнүн бир тууганы, Моравия князы Отто менен бирге венгрлердин чек ара аймактарын кайрадан өрттөп, талап-тоноп, Нитрага чейин жеткен.
Альмош бул чоң саясий шахмат оюнунда дагы бир жолу жеңилүүгө учураган.
Бирок анын падышалык таажыга ээ болуу жөнүндөгү ашкере каалоосу дагы деле өчө элек болчу.
Чечүүчү учур 1115-жылы келген.
Венгриянын ири феодалдарынын жогорку катмарынын жашыруун колдоосуна ээ болгон Альмош падышаны физикалык жактан жок кылуу максатында дагы бир чоң кутум уюштурган.
Бирок Кальмандын кеңири таралган тыңчылар тармагы бул чыккынчылыкты толугу менен ашкерелеген.
Инисин ырайымдуулук да, келишимдер да токтото албай турганын түшүнгөн Кальман мамлекетти келечектеги жарандык согуштардан биротоло сактап калууну көздөгөн.
Ошондуктан ал орто кылымдарга мүнөздүү үрөй учурган ырайымсыз чечим кабыл алган.
Кальман Альмошту камакка алып, көздөрүн сокур кылууга буйрук берген.
Муну менен падыша ошол мезгилдеги мыйзамдарга ылайык, экөөнү тең тактыга болгон бардык укуктарынан ажыраткан.
Альмош менен анын уулу Беланын көздөрүнүн сокур кылынышы
Китепкөй Кальмандын тышкы саясаты өзгөчө жигердүүлүгү, прагматизми жана дүйнөлүк геосаясий кырдаалды кеңири түшүнө билүүсү менен айырмаланган.
Ал Батыш Европанын алдыңкы державалары менен Рим куриясынын крест жортуулдарына терең аралашып калганынан чеберчилик менен пайдаланган.
Кальман бүт күчүн түштүккө жана чыгышка багыттап, Ыйык Ласлонун аймактарды кеңейтүү саясатын уланткан.
Анын эң чоң жеңиши Хорватия менен Далмацияны биротоло өзүнө баш ийдирүү болгон.
1102-жылы ыйык Биоград шаарында (Тенгерфехерварда) Кальманга расмий түрдө Хорватиянын падышалык таажысы кийгизилген.
Муну менен эки мамлекеттин ортосунда кылымдарга созулган, бир монархтын бийлиги астындагы ажырагыс жеке уния түзүлгөн.
Венгр арстаны деңизди көздөй жылышын уланткан.
1105-жылга карата Адриатика деңизиндеги эң бай порт шаарлары Сплит менен Зара Будапешттин бийлигине өткөн.
Алардын артынан жакын жайгашкан бардык стратегиялык маанилүү аралдар да Венгрияга баш ийген.
Дал ушул тарыхый учурдан тартып 1918-жылы кош монархия кулаганга чейин Венгриянын башкаруучулары үзгүлтүксүз түрдө Хорватиянын падышасы деген титулду да алып жүрүшкөн.
Жылуу деңиздерди көздөй жасалган мындай тездиктүү жылыш кубаттуу Венеция республикасынын катуу каарын жараткан.
Бирок хорваттардын өздөрү жана жээктеги шаарлардын тургундары Кальманды чечкиндүү түрдө колдошкон.
Алар Венециянын агрессивдүү баскынчылык саясатына караганда венгр бандарынын салыштырмалуу эркин жана диний сабырдуулукка негизделген башкаруусун артык көрүшкөн.
Анткени венгр башкаруучулары Адриатика портторунун байыркы соода артыкчылыктарын жана эркиндиктерин толугу менен сактап калууга кепилдик беришкен.
Өлкөнү Европадагы чоң жаңжалга — Рим папалары менен Ыйык Рим империясынын императорлорунун ортосундагы инвеститура үчүн күрөшкө аралашуудан сактоо максатында Кальман 1106-жылы күчтүү саясий кадам жасаган.
Ал инвеститура укугунан, башкача айтканда, епископторду өз алдынча дайындоо укугунан эл алдында расмий түрдө баш тарткан.
Бул чечим Римдин ага болгон мамилесин жакшыртып, падышага көз карандысыз тышкы саясат жүргүзүүгө кеңири мүмкүнчүлүк берген.
Бирок иш жүзүндө бул кадам чеберчилик менен жасалган формалдуулук бойдон калган.
Кальман жана анын мураскерлери чиркөөдөгү кадрдык дайындоолорду толугу менен көзөмөлдөөнү өз колдорунда сактап калышкан.
Анткени Рим папасы венгр падышасы сунуштаган талапкерди гана беките алган жана өз демилгеси менен башка адамды сунуштоо укугуна ээ болгон эмес.
Кийинчерээк Китепкөй Кальман өзүнүн геосаясий көңүлүн Римден ажайып Константинополго бурган.
Византия императору Алексей I Комнин менен бекем союз түзгөндөн кийин, ал бул мамилени өтө маанилүү династиялык нике аркылуу чыңдаган.
Кальман Ласло Iнин кызы, ханбийке Пирошканы (Иринаны) Византия тактысынын мураскери Иоанн II Комнинге турмушка берген.
Кызыктуусу, бул никеден төрөлгөн уул — келечектеги улуу император Мануил Комнин — кийинчерээк Балкандагы үстөмдүк үчүн өз энесинин мекени Венгрияга каршы ири согуштарды баштамак.
Кальман өзү да «нике дипломатиясы» өнөрүн чеберчилик менен өздөштүргөн жана эки жолу үйлөнгөн.
1097-жылы анын биринчи жубайы Сицилиянын улуу графы Рожер Iнин кызы Фелиция болгон.
Ал күйөөсүнө үч бала төрөп берген: Ласло жана Иштван II аттуу эки уул, ошондой эле София аттуу кыз.
Тилекке каршы, атасынын сыймыгы жана тактынын негизги үмүтү болгон уулдардын арасынан Иштван II гана бойго жеткенге чейин жашай алган.
1102-жылы Фелиция дүйнөдөн кайткандан кийин падыша узак убакыт бою жалгыз жашаган.
Бирок болжол менен 1112-жылы ал экинчи жолу үйлөнүп, Киев Русунун улуу князы Владимир Мономахтын кызы Евфимияны жубайлыкка алган.
Бул союз жеке трагедияга жана чоң саясий жаңжалга айланган.
Үйлөнүү тоюнан көп өтпөй жаш королева күйөөсүнө чыккынчылык кылганы үчүн айыпталып, маскара абалда өз мекенине кайра жөнөтүлгөн.
Киевге кайтып баргандан кийин, 1113-жылы ал Борис Конрад деген уул төрөгөн.
Кальман өмүрүнүн акырына чейин бул баланы өзүнүн уулу катары таануудан кескин баш тарткан.
Мунун айынан Борис кийин ондогон жылдар бою Венгриянын тактысын куралдын күчү менен тартып алууга аракет кылган, бирок ийгиликке жеткен эмес.
Бул үй-бүлөлүк драма күтүүсүз жыйынтыкка алып келген.
1131-жылы баласыз Иштван II дүйнөдөн кайткандан кийин Кальмандын түздөн-түз эркек тукуму үзүлгөн.
Натыйжада Венгриянын падышалык таажысы Белага — Кальмандын козголоңчул иниси Альмоштун ошол кездеги көзү сокур кылынган уулуна — өткөн.
Түндүк-чыгыштагы таасирин кеңейтүүгө аракет кылган Кальман Русь княздарынын кандуу ички согуштарына активдүү кийлигишкен.
1099-жылы анын аскерлери тарыхый маанилүү кадам жасоого жетишкен.
Алар буга чейин Польша, Русь жана Венгриянын ортосунда бейтарап буфердик аймак болуп келген Закарпатьени толугу менен өзүнө кошуп алышкан.
Бул ийгиликтен шыктанган Кальман өз аскерлерин Галич княздыгынын ичкери аймактарына карай жылдырган.
Бирок бул ири баскынчылык жортуул үрөй учурган аскердик каргаша менен аяктаган.
Перемышль шаарынын жанында венгр аскерлери Русь княздары Володарь менен Василько Ростиславичтердин бириккен күчтөрү тарабынан толугу менен талкаланып, туш тарапка чачыратылган.
Улуу агартуучу жана реформатордун өмүр жолу 1116-жылдын 3-февралында аяктаган.
Китепкөй Кальман I дүйнөдөн кайтып, өзүнөн кийин Адриатика деңизине чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон кубаттуу, борборлоштурулган королдукту калтырган.
Ошондой эле өз доору үчүн өнүккөн мыйзамдар жыйнагын жана жогорку деңгээлдеги маданиятты мураска калтырган.
Анын сөөгү Венгрия падышаларынын ыйык көрүстөнү болгон Секешфехервар шаарына чоң урмат-сый менен коюлган.
Ал жерде Кальман мамлекеттин негиздөөчүсү Ыйык Иштван Iнин жанына түбөлүк жай тапкан.
Муну менен Китепкөй Кальман Венгриянын эң улуу башкаруучуларынын катарынан тарыхта түбөлүктүү орун алган.
