Карл Роберт Неаполдун ысык күнүнүн астында жарык дүйнөгө келген.
Ал Салерно князы жана Венгриянын титулдук падышасы Карл Мартелл Анжуйский менен анын жубайы, падыша Рудольф Iнин кызы Клеменция Габсбургдун жалгыз уулу болгон.
Анын канында Европанын улуу династияларынын каны аккан.
Атасы тарабынан чоң энеси, Венгриялык Мария (падыша Иштван Vнин кызы), 1290-жылы бир тууган агасы Ласло IV Кун өлтүрүлгөндөн кийин эле Венгриянын тактысына болгон укуктарын жарыялаган.
Бирок ошол учурда эл менен ак сөөктөр анын алыскы тууганы Андраш IIIтү колдошкон.
Буга моюн сунбаган Мария өзүнүн династиялык укуктарын улуу уулу Карл Мартеллге өткөрүп берген.
Бирок ал бул укуктарын ишке ашырууга үлгүргөн эмес.
1295-жылдын 19-августунда Карл Мартелл күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан.
Ошентип, жети жаштагы Карл Роберт Анжуйлар үйүнүн Венгрия тактысына болгон дооматтарынын башкы мураскери болуп калган.
Бирок тагдыр ага өз мекенинде оор сокку даярдаган.
Анын чоң атасы, Неаполдун падышасы Карл II, 1296-жылдын 13-февралында тактынын мураскерлигинин тартибин күтүүсүздөн өзгөрткөн.
Ал кичинекей небересин четке кагып, Неаполь королдугунун мураскери кылып өзүнүн кичүү уулун — Карл Роберттин таякеси Неаполдук Робертти — дайындаган.
Бул жарлык 1297-жылдын 27-февралында Неаполь королдугунун сюзерени, Рим папасы Бонифаций VIII тарабынан расмий түрдө бекитилген.
Ошентип, Карл Роберт бир заматта бай жана туруктуу Неаполь тактысына болгон бардык укуктарынан биротоло ажыраган.
Анын падышалык таажыга болгон жалгыз үмүтү алыскы, ички согуштардан бөлүнүп-жарылган Венгрия болуп калган.
XIII кылымдын аягында Венгрия королдугу кыйроонун босогосунда турган.
Иштван Vнин тушунда борбордук бийликтин алсырашынан улам кубаттуу Шубичтер ак сөөк үй-бүлөсү Далмациядагы толук үстөмдүгүн кайрадан орноткон.
Алардын берилгендигин сатып алууга аракет кылган, кийинчерээк өлтүрүлгөн падыша Ласло IV Кун хорват магнаты Павел I Шубичти Хорватия менен Далмациянын баны катары тааныган.
Падыша Андраш III менен Карл Мартеллдин ортосунда жарандык согуш башталгандан кийин Карл Роберттин чоң атасы, Неаполдук Карл II, андан да алыска барган.
Ал Гвоздь тоосунан Неретва дарыясына чейинки бүтүндөй Хорватияны Павел I Шубичтин түбөлүк мурастык ээлиги деп жарыялаган.
Бул саясий жеңилдик өз жемишин берген.
1300-жылдын башында кубаттуу Павел I Шубич Карл Робертти өзүнүн мыйзамдуу падышасы катары таанып, аны Венгрияга расмий түрдө чакырган.
Неаполдук Карл II бул чакырууну кабыл алган.
Ал небересине бир аз акча бөлүп берип, он эки жаштагы баланы деңиздин ары жагына падышалык таажыны жеңип алуу үчүн жөнөткөн.
1300-жылдын августунда жаш Карл Роберт Сплит шаарына келип түшкөн.
Ал жерден Загребге жөнөгөн.
Загребде аны дагы бир таасирдүү магнат — Угрин Чак — чоң урмат менен кабыл алган.
1301-жылдын 14-январында Арпаддар династиясынын акыркы өкүлү, падыша Андраш III күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткандан кийин, анжуйлук ханзааданын тарапташтары чагылгандай тез аракеттенишкен.
Алар Карл Робертти Венгриянын диний борбору Эстергомго алып барышкан.
Ал жерде архиепископ Григорий Бискей ага шашылыш түрдө падышалык таажы кийгизген.
Бирок бул жөн гана башка таажы болчу.
Ыйык Иштвандын ыйык таажысы анын душмандарынын колунда турган.
Ушул себептен улам венгр магнаттарынын көпчүлүгү Неаполдон келген ханзааданын бийлигин таануудан баш тартышкан.
Алар Чехиялык он эки жаштагы Вацлавды падыша деп жарыялашкан.
Вацлав дароо маркум Андраш IIIтүн кызы Елизавета Тёсс менен кудалашылган.
Андан соң Калочанын архиепискобу Иоанн Секешфехервар шаарында ага Ласло деген ысым менен падышалык таажы кийгизген.
Эң маанилүүсү — бул жолу таажы кийгизүү аземинде дал Ыйык Иштвандын таажысы колдонулган.
Саясий жеңилүүгө учураган Карл Роберт акылмандык менен Славонияга чегинген.
Ал жерде анын тарапташтары күч топтой башташкан.
1302-жылдын сентябрында Карл Буда шаарын чабуул менен басып алууга аракет кылган.
Бирок курчоо ийгиликсиз аяктап, ал кайрадан артка чегинүүгө аргасыз болгон.
Кырдаал 1303-жылдын 31-майында өзгөрө баштаган.
Дал ошол күнү Рим папасы Бонифаций VIII Карл Роберттин Венгриянын тактысына болгон укуктарын расмий түрдө ырастаган.
Ага кубаттуу аскердик колдоону энеси тарабынан таякеси — Германиянын падышасы Альбрехт I — камсыз кылган.
Өзүнүн күчүн сезген Карл Роберттин тарабына мурда чех талапкерин колдоп келген таасирдүү магнаттар Матуш Чак менен Аба да өтүшкөн.
1304-жылдын жайында Чехиянын падышасы Вацлав II уулун куткаруу үчүн армиясы менен келген.
Бирок кырдаалдын канчалык туруксуз экенин туура баалап, ал уулу Вацлавды жана Венгриянын падышалык таажысын алып, Прагага кайтып кеткен.
Карл Роберт Австриянын герцогу Рудольф I менен союз түзүп, алардын артынан түшкөн жана Чехияга басып кирген.
Бирок союздаштар бай Кутна-Гора шаарын басып алууга жетише алышкан эмес.
1305-жылдын августунда Чехиянын падышасы болуп калган Вацлав III Венгрияга болгон укуктарын жана падышалык таажыны расмий түрдө Бавариянын герцогу Оттон IIIкө өткөрүп берген.
Оттон Венгриянын падышасы Бела IVтүн небереси болгон.
Ал жөнөкөй соодагердин кийимин кийип, жашыруун түрдө Пешт шаарына кирген.
6-декабрда Веспрем менен Чанаддын епископтору ага Бела V деген ысым менен падышалык таажы кийгизишкен.
Бирок бавариялыктын бийлиги өтө эле туруксуз болуп чыккан.
1306-жылы Карл Роберт чечкиндүү чабуулга өткөн.
Эстергом, Спиш чеби, Зволен жана түндүктөгү башка чептер биринин артынан бири багындырылган.
1307-жылы ал Буда шаарына жеңиш менен кирген.
Оттон III союздаштарды издөөгө аракет кылып, 1307-жылдын июнунда Трансильваниянын воеводасы Ласло Канга жөнөгөн.
Бирок айлакер магнат күтүүсүздөн падышанын өзүн зынданга каматкан.
Ушул жагдайдан пайдаланган магнаттар 1307-жылдын 10-октябрында Ракошта өткөн жыйында Карл Робертти падыша деп жарыялашкан.
Бирок эң бай олигархтар — Матуш Чак менен Ласло Кан — бул жыйынга текебердик менен көңүл бурушкан эмес.
Жылдын аягында Ласло Кан Оттонду эркиндикке чыгарган.
Оттон өлкөдөн биротоло качып кеткен.
Бирок Ыйык Иштвандын таажысын Трансильваниянын воеводасы өзүндө сактап калган.
Он тогуз жашында Карл Роберт Венгриянын тактысына жалгыз талапкер болуп калган.
Бирок королдук магнаттар тарабынан өз алдынча майда княздыктарга бөлүнүп кеткен эле.
Бурулуш учур 1308-жылдын июнунда келген.
Венгрияга келген Рим папасынын легаты, кардинал Джентилис, Кекеш монастырында Матуш Чак менен жолугушкан.
Ал магнатты Карл Робертти падыша катары таанууга көндүрө алган.
1308-жылдын 27-ноябрында Пештте өткөн жыйынга Чак өзү катышкан.
Бул жыйында Карл Роберт кайрадан монарх деп жарыяланган.
Будадагы жогорку даражалуу дин кызматкерлеринин синоду Ласло Канга ыйык таажыны кайтарып берүүнү милдеттендирген.
Бирок ал тайманбастык менен баш тарткан.
Ошондо Рим папасынын легаты мурда болуп көрбөгөндөй кадамга барган.
1309-жылдын 15-июнунда Эстергомдун архиепискобу Томас Карл Робертке атайын жасалган жаңы таажыны кийгизген.
Ласло Кан Рим папасы тарабынан толук чиркөөдөн чыгарылуу коркунучуна туш болгондон кийин гана багынган.
Ал чыныгы ыйык таажыны кайтарып берген.
1310-жылдын 27-августунда Эстергомдун архиепискобу үчүнчү жолу — бул жолу бардык мыйзамдуу талаптарга толук ылайык — Ыйык Иштвандын таажысын Карл Роберттин башына кийгизген.
Дал ушул күн анын улуу башкаруусунун чыныгы башталышы болуп калган.
Бирок падышалык таажы баш ийбеген барондордун үстүнөн дароо бийлик берген эмес.
1311-жылдын жайында кайрадан көзөмөлдөн чыгып кеткен Матуш Чак Буда шаарын курчоого алган.
Бирок падыша душмандын чабуулун кайтарган.
Көп өтпөй Касса (Кошице) шаарынын тургундары кубаттуу Амаде Абаны өлтүрүшкөн.
Карл Роберт алысты көрө билген чечим кабыл алып, шаардыктардын тарабын колдогон.
Бул кадам Абанын уулдарын Матуш Чактын кучагына түрткөн.
1312-жылдын майында Карл Роберт Шариштеги Чактын чебин курчоого алган.
Бирок душмандын күчү аны артка чегинүүгө мажбур кылган.
Бул ийгиликтен шыктанган Чак менен Абанын уулдарынын бириккен аскерлери Кассага карай жөнөшкөн.
1312-жылдын 15-июнунда Разгоницы жанындагы тарыхый салгылаш болгон.
Бул кармашта падышалык армия козголоңчул коалицияны таш-талкан кылып жеңген.
Падыша Абауй, Торна жана Шариш комитаттарындагы Аба үй-бүлөсүнүн чептерин басып алган.
Согуш муну менен аяктаган эмес.
1314-жылы Карл Роберт Ыйык Рим империясындагы башаламандыктан пайдаланып, Австриянын Девин чебин кайтарып алган.
1315-жылдын башында ал Матуш Чактын колунан стратегиялык жактан маанилүү Вышеградды тартып алган.
Ушул эле мезгилде падыша Битом князы Казимирдин кызы Мария Битомскаяга үйлөнүп, өзүнүн саясий позицияларын бекемдеген.
1316-жылдын майында падышанын каары баш ийбеген Кёсеги үй-бүлөсүнө багытталган.
Чыгыштагы магнаттар Копас Боршанын жетекчилиги астында көтөрүлүш уюштурууга аракет кылышкан.
Алар атүгүл Бела IVтүн урпагы — Галичтик Андрейге падышалык таажыны сунушташкан.
Бирок Карл Роберт ырайымсыз болгон.
Ал козголоңчуларды талкалап, Бихар, Сольнок, Боршод жана Колош комитаттарындагы алардын сепилдерин басып алган.
1317-жылдын майында ал Амаде Абанын уулдарынын каршылыгын биротоло талкалаган.
Ошондой эле Чактан Комаром чебин тартып алган.
Армиясын каржылоо үчүн падыша чиркөөгө таандык жерлерди да чечкиндүүлүк менен тартып алган.
1318-жылы буга нааразы болгон жогорку даражалуу дин кызматкерлери бардык коомдук катмарлар катышкан мамлекеттик жыйын чакырууну талап кылышкан.
Бирок эл менен ак сөөктөр монархтын саясатын колдошкон.
Ошол эле жылы Трансильванияда маркум Ласло Кандын уулдарына таандык чептер да багындырылган.
Мария Битомская дүйнөдөн кайткандан кийин падыша 1318-жылдын сентябрында Люксембургдук Беатрисага үйлөнгөн.
Ал император Генрих VII менен Брабанттык Маргаританын кызы болгон.
Бирок бир жылдан кийин, 1319-жылдын 11-октябрында, Беатриса төрөт учурунда баласы менен кошо трагедиялуу түрдө дүйнөдөн кайткан.
Отуз бир жаштагы Карл Роберт эки жолу жесир калып, мураскерсиз калган.
1320-жылдын 6-июлунда ал үчүнчү жолу никеге турган.
Бул жолу анын жубайы Польша падышасы Владислав Локетек менен Улуу Польшалык Ядвиганын кызы Елизавета Польская болгон.
1321-жылдын 21-мартында Матуш Чактын өлүмү феодалдык бытырандылык доорунун аякташын билдирген.
Анын эбегейсиз чоң жер ээликтери ыдырап, падышалык аскерлер бардык негизги чептерди тез арада басып алышкан.
1322-жылдын январында Далмациянын шаарлары Младен II Шубичке каршы көтөрүлүш чыгарышкан.
Анын үй-бүлөсү өз убагында Карл Роберттин Венгрияга келишине жардам берген эле.
Бирок падыша мурдагы жакшылыктарга карап мамиле кылган эмес.
Ал Далмацияга келип, банды камакка алган жана Хорватияда абсолюттук падышалык бийликти катуу чаралар менен кайрадан орноткон.
Өлкөнү кылычтын күчү менен бириктирген Карл Роберт эми анын экономикасын өнүктүрүүгө киришкен.
1323-жылы ал мамлекеттин борборун Темешвардан Вышеградга көчүргөн.
Падыша honor — «ар-намыс системасы» деп аталган башкаруу тартибин киргизип, феодалдардын ээнбаштыгына биротоло чек койгон.
Эми падышага берилген кызматкерлер жерлерди түбөлүк жеке менчикке алышкан эмес.
Алар падышалык мүлктү жана сепилдерди убактылуу гана башкаруу укугуна ээ болушкан.
Монарх каалаган учурда бул кызматты кайра тартып ала алган.
1323-жылдын башында Карл Роберт тыйындардын салмагын жана баалуу металлдын үлүшүн азайтуу сыяктуу зыяндуу тажрыйбадан баш тарткан.
Ал Lucrum camaræ деп аталган туруктуу салыкты киргизген.
Падыша магнаттар тарабынан орнотулган бардык жеке ички бажы төлөмдөрүн ырайымсыздык менен жойгон.
Мамлекеттик чек аралардагы бажыканаларды кайрадан түздөн-түз падышанын көзөмөлүнө өткөрүп, аларды монархтын өзгөчө киреше укуктарынын — регалиялардын — бирине айландырган.
Чет өлкөлүк соодагерлер ташып келген товарларга алардын наркынын отуздан бир бөлүгү өлчөмүндө Trigesima же harmincadvám деп аталган салык киргизилген.
Дыйкандардан болсо «дарбаза салыгы» алынган.
Бул салык араба өтө ала турган ар бир дарбаза үчүн төлөнгөн.
Ошондой эле калкты кеңири масштабда каттоо жүргүзүлүп, чиркөөгө салык салынган.
Бул салык папалык кирешелердин үчтөн бир бөлүгүнө барабар болгон.
Бирок Карл Роберттин эң чоң экономикалык керемети алтынга байланыштуу эле.
Венгрия эбегейсиз чоң алтын кендерине ээ болгон.
Падыша Urbura (bányabér) деп аталган салыкты киргизген.
Ага ылайык, казылып алынган алтындын ондон бир бөлүгү жана күмүштүн сегизден бир бөлүгү салык катары алынган.
Анын эң акылман кадамдарынын бири жер ээлерине бул салыктын үчтөн бир бөлүгүн кайтарып берүү тууралуу буйругу болгон.
Мындай чечим жер ээлерин кирешелерин жашырбоого жана жаңы кендерди ачууга кызыктырган.
1325-жылга карата Кремница шаарында падышалык тыйын сарайы ачылган.
Ал жерде толук салмактуу алтын флориндер чыгарыла баштаган.
Бул тыйындар бүтүндөй Европада ишенимдүүлүктүн үлгүсүнө айланган.
Экономика укмуштуудай секирик жасаган.
Венгрияда алтын казып алуу жылына 1400 килограммга жеткен.
Бул ошол мезгилдеги дүйнөлүк алтын өндүрүшүнүн үчтөн бир бөлүгүн түзгөн жана Европанын башка бардык мамлекеттериндеги көрсөткүчтөн беш эсе жогору болгон!
Бул эбегейсиз чоң кирешелердин 30–40 пайызы түздөн-түз падышалык казынага түшкөн.
Мунун аркасында Карл Роберт кубаттуу армия кармап, өлкөнү реформалап жана өзүнүн сарайын мурда болуп көрбөгөндөй байлык менен курчай алган.
Карл Роберттин тышкы саясаты династиялык дипломатиянын чыныгы шедеври болгон.
Анын эң башкы жеңиши 1335-жылы Вышеград шаарында өткөн тарыхый жыйын болгон.
Бул жерде Венгриянын, Польшанын жана Чехиянын монархтары эки ай бою венгр падышалык сарайынын салтанатынан ырахат алып, маанилүү сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшкөн.
Натыйжада алар Габсбургдардын саясий дымактарына каршы кубаттуу коргонуу союзу — Тренчин союзун — түзүшкөн.
Бул биримдиктин натыйжалары көпкө күттүргөн эмес.
1337-жылы венгрлер менен поляктар биргелешип император Людвиг IVтүн жана анын союздашы Австриялык Альбрехт IIнин ээликтерине сокку урушкан.
Падышанын эң чоң кыялы Венгрия менен Неаполдун таажыларын бириктирүү болгон.
Бирок Венеция менен Рим папасы Венгриянын Адриатика деңизиндеги үстөмдүгүнөн коркуп, бул планга катуу каршы чыгышкан.
Карл Роберт болсо бул тоскоолдуктарды айланып өтүүнүн мыкты жолдорун тапкан.
1339-жылы анын кайниси, Польшанын падышасы Казимир III, эгер баласыз дүйнөдөн кайтса, Польшанын таажысын Карл Роберттин уулу Людовикке өткөрүп берүүгө убада кылган.
Ал эми падышанын кичүү уулу Андраш Неаполь тактысынын мураскери Джованна I менен кудалашылган.
Карл Роберттин жаркын башкаруусундагы жалгыз караңгы барак Балкан жарым аралы болгон.
Түштүктө Арпаддар династиясы өз убагында алты аскердик банат түзгөн.
Алар азыркы Румыниянын, Болгариянын, Сербиянын жана Босниянын аймактарын камтыган.
Бирок өлкөдөгү башаламандыктын жылдарында бул православие динин карманган аймактар жарым-жартылай көз карандысыз болуп кетишкен.
Католик миссионерлеринин өз эркин таңуулоого болгон аракеттери көтөрүлүштөргө алып келген.
1319-жылдын жайында Карл Роберт Сербиянын падышасы Стефан Урош II Милутинди ийгиликтүү талкалап, Белград менен Мачваны басып алган.
Бирок 1336-жылы Стефан Душан кубаттуу жооп соккусун урган.
Салгылаш учурунда Карл Роберт жебеден жаракат алып, Белграддан биротоло ажыраган.
Эң чоң каргаша Валахияда болгон.
1320-жылга чейин Валахиянын батыш бөлүгү — Олтения — падышанын банаттарына баш ийип турган.
Валахиянын башкаруучусу Басараб I көтөрүлүш чыгарганда, Карл Роберт ага каршы жазалоочу армиясын баштап жөнөгөн.
Бирок азык-түлүктүн жетишсиздиги венгрлерди артка чегинүүгө мажбур кылган.
1330-жылдын ноябрында Посаданын жанындагы тар тоо капчыгайында венгр армиясы өлүмгө алып келе турган буктурмага түшкөн.
Валахтар ырайымсыз кыргын уюштурушкан.
Венгриянын кубаттуу падышасы өлүмдөн араң кутулган.
Ал өз рыцарларынын биринин жөнөкөй кийимин кийип, салгылаш талаасынан маскара абалда качып кеткен.
Падышалык казынанын түгөнгүс байлыгы Карл Робертке жаңы армияны тез арада түзүүгө мүмкүнчүлүк бергени менен, Валахиянын үстүнөн болгон үстөмдүк биротоло жоготулган.
Өлкөнү урандылар арасынан кабыл алып, аны кубаттуу империяга айландырган улуу падыша Карл Роберт Анжуйский 1342-жылы Вышеграддагы өзүнүн салтанаттуу резиденциясында дүйнөдөн кайткан.
Монархты акыркы сапарга узатуу үчүн Секешфехерварга анын ишенимдүү союздаштары — Польшанын падышасы Казимир III жана Люксембургдук Карл IV келишкен.
Алар жөн гана бир падышаны эмес, Борбордук Европанын келбетин түбөлүккө өзгөрткөн адамды акыркы сапарга узатып жатышкан.
