Падыша Геза II менен анын жубайы, атактуу улуу князь Мстислав I Владимировичтин кызы Киевдик Евфросиньянын тун уулу Иштван IIIтүн өмүрү башынан эле улуу даңктын нурларына бөлөнгөндөй сезилген.
Атүгүл анын чокундурулушу да бүткүл Европа үчүн маанилүү окуяга айланган. Жаңы төрөлгөн венгр ханзаадасынын чокунуудагы өкүл атасы Франциянын падышасы Людовик VII өзү болгон. Ал Крест жортуулуна бара жаткан жолунда Венгриянын аймагы аркылуу өткөн эле.
Бирок канында Европанын жана Русь жерлеринин кубаттуу башкаруучуларынын каны аккан бул балага оор сыноолорго толгон жана трагедиялуу түрдө кыска аяктай турган тагдыр буюрган.
Иштван атасы дүйнөдөн кайткандан кийин эле, али жаш өспүрүм кезинде Венгриянын тактысына отурган.
Бирок ага өтө оор мурас калган.
Королдук кубаттуу Византия империясынын ач көз жана кылдат көзөмөлүнүн алдында турган.
Өзүнүн кыска башкаруу мезгилинин дээрлик баарында жаш монарх эң каардуу душманы — жигердүү, укмуштуудай айлакер жана амалкөй Византия императору Мануил I Комниндин саясий аракеттерине каршы айыгышкан жана күчтү түгөтүүчү күрөш жүргүзүүгө аргасыз болгон.
Византия императорунун эң чоң кыялы Венгрияны толугу менен баш ийдирип, аны Константинополдун эркине баш ийген вассал мамлекетке айландыруу эле.
Жаш Иштван IIIтүн биринчи, расмий гана мүнөзгө ээ болгон башкаруусу эки айдан ашык созулган эмес.
Император Мануил Венгриянын тактысында көз карандысыз монархтын отурушун каалаган эмес.
Ошондуктан ал династиялык байланышты саясий курал катары пайдаланууну чечип, Иштвандын таякеси Ласлону (Владислав II) Венгриянын тактысына отургузууга аракет кылган.
Бул талапкер кандай гана болбосун жеңилдиктерге барууга даяр эле жана өлкөнү Византиянын таасирине толугу менен баш ийдирүүгө макул болгон.
Душмандын күчү артыкчылык кылган жана өлкөнүн ичинде чыккынчылык күчөгөн шартта мыйзамдуу падыша Иштван, анын энеси королева Евфросинья жана эки иниси жанын сактап калуу үчүн качууга аргасыз болушкан.
Алар бекем чептер менен корголгон Пожонь шаарынан баш калкалашкан.
Ласло IIнин башкаруусу көпкө созулган эмес.
Бийликти басып алган бул башкаруучу 1163-жылдын 14-январында күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан.
Бирок бул окуя Венгрияга эч кандай тыныгуу алып келген эмес.
Маркум падышанын тарапташтары дароо анын инисин жаңы падыша деп жарыялашкан.
Ал тарыхта Иштван IV деген ысым менен белгилүү болуп калган.
Мурунку башкаруучу сыяктуу эле, ал да Византиянын аскердик күчүнө таянган жана ромейлер империясын эч кандай шарт койбостон колдогон.
Чет өлкөлүк державага мындай кулдук мамиле кылуу намыскөй венгр ак сөөктөрүнүн алгач жашыруун, кийин ачык нааразычылыгын жараткан.
Барондор бийликти басып алган падышаны өз күчтөрү менен кулатууга аракет кылышкан.
Бирок алардын көтөрүлүшү ийгиликсиз аяктаган.
Тактыны кайтарып алуу үчүн өлкөнүн ички мүмкүнчүлүктөрү жетишсиз экенин түшүнгөн жаш Иштван III өз жашынан алда канча жетилген дипломатиялык жөндөмүн көрсөткөн.
Ал аскердик жардам сурап Европанын дагы бир кубаттуу башкаруучусуна — Ыйык Рим империясынын императору Фридрих I Барбароссага кайрылган.
Бул союз өз жемишин берген.
Германия императорунун коркунучтуу армиясынын колдоосуна таянган Иштван 1163-жылдын июнь айында Венгрияга жеңиштүү кайтып келүүгө жетишкен.
Ал чыккынчы таякесин камакка алып, мыйзамдуу тактысына кайрадан отурган.
Бирок ушул учурда туткунга алынган бийликти басып алуучунун тагдырына чиркөө кийлигишкен.
Эстергомдун таасирдүү архиепискобу Лукаштун настойчивдүү өтүнүчү боюнча Иштван III ырайымдуулук көрсөтүп, өзү менен ысымдаш таякесин эркиндикке чыгарган.
Бирок мындай кең пейилдик мамлекетке өтө кымбатка турган.
Эркиндикке чыккан Иштван IV дароо Византияга качып кеткен.
Муну менен ал император Мануилге Венгрияга каршы саясий оюндарын улантуу үчүн жаңы шылтоо берген.
Ошол эле 1163-жылдын аягында Византиянын көп сандаган аскерлери кайрадан Венгриянын аймагына басып киришкен.
Алардын максаты тактыны империянын колундагы куурчак башкаруучуга кайтарып берүү болгон.
Бирок бул мезгилде кыйла жетилип калган Иштван III душманга катуу каршылык көрсөткөн.
Венгрлердин айыгышкан каршылыгына туш болгон айлакер Мануил Комнин тактикасын түп-тамырынан өзгөртүүнү чечкен.
Ал Иштван IVгө таянуунун эч кандай келечеги жок экенин түшүнүп, ага жардам берүүдөн расмий түрдө баш тарткан.
Анын ордуна Византия императору Иштван IIIгө тынчтыкты жана аны мыйзамдуу падыша катары толук таанууну сунуштаган.
Бирок Мануил эки өтө оор шарт койгон.
Биринчиден, Венгрия мурда бийликти басып алган Иштван IV да өткөрүп берүүгө аракет кылган Серемшег аймагын Византияга биротоло берүүгө тийиш болгон.
Экинчиден, Венгрия падышасынын иниси, он төрт жаштагы ханзаада Бела, ардактуу барымта катары Константинополго жөнөтүлүшү керек эле.
Өлкөсүн сактап калуу үчүн Иштван бул шарттарды оор жүрөк менен кабыл алган.
Серемшег Византия империясына өткөн, ал эми жаш Бела мекенин таштап кеткен.
Бирок көптөн күткөн тынчтык орногон эмес.
Келишим Византиянын кезектеги айла-амалы гана болуп чыккан.
1164-жылдын экинчи жарымында амалкөй Комнин жаңы согуш баштаган.
Бул согуштун расмий шылтоосу «Беланын мурасын» коргоо болгон.
Маселе маркум Геза II өзүнүн уулу Белага Хорватия менен Далмациянын таажысын мураска калтырганында эле.
Эми жаш ханзааданын «камкорчусу» катары аракеттенген Византия императору бул аймактарга өзүнүн аскерлерин киргизген.
Иштван III жоготулган жерлерди куралдын күчү менен кайтарып алуу үчүн бир нече жолу айыгышкан аракеттерди жасаган.
Бирок ийгилик андан жүз бурган.
Көп жылдык күрөштүн натыйжасында, 1167-жылга карата Хорватия да, Далмация да Венгрия королдугунан биротоло ажыратылган.
Ромейлер империясы менен тынымсыз согуштардын кысымында калган Иштван III кубаттуу союздаштарды шашылыш издей баштаган.
Ал өзүнүн көңүлүн чехтерге, немистерге жана Русь княздыктарына бурган.
1167-жылы ийгилик ага жылмайгандай сезилген.
Венгрия менен Русь ортосунда стратегиялык союз түзүлүп, ал падышанын кубаттуу Галич князы Ярослав Владимиркович Осмомыслдын кызына үйлөнүшү аркылуу бекемделген.
Бирок бардык жерде өз таасирин жүргүзгөн Мануил Комнин бул жолу да тынч отурган эмес.
Өзүнүн дээрлик түгөнгүс каржылык жана дипломатиялык мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланган император бул союзду бузууга жетишкен.
Ал Ярослав Осмомыслды өз тарабына тартып, Галичтин Киевден толук көз карандысыздык алуу үчүн мындан аркы күрөшүндө ага берешен аскердик жардам көрсөтүүнү убада кылган.
Союздашы тарабынан чыккынчылыкка кабылган Иштван III Русь жеринен келген жубайын кайрадан атасына жөнөтүүгө аргасыз болгон.
Кийинки, 1168-жылы, ал батыш чек араларын бекемдөөгө аракет кылган.
Бул максатта Иштван Австриянын герцогу Генрих IIнин кызы Австриялык Агнессага үйлөнгөн.
Бирок үй-бүлөлүк жашоосунда да монархты каргашалуу тагдыр коштоп жүргөн.
Кийинчерээк, болжол менен 1183-жылы дүйнөдөн кайткан Агнесса падышага эки уул төрөп берген.
Бирок алардын эч бирине династияны улантуу буюрган эмес.
Биринчи уулу бир жашка да жетпей каза болгон.
Ал эми экинчи баласы Иштвандын өзү дүйнөдөн кайткандан кийин төрөлүп, жарык дүйнөгө келгенинен бир нече күн өткөн соң чарчап калган.
Бул тарыхый драманын чечүүчү учуру 1172-жылдын башында келген.
Ошол мезгилде Иштван III өз королдугунда кадырлуу конокту — өзүнүн чокунуудагы өкүл атасы, Ыйык Жерге зыяратка бара жаткан Франциянын падышасы Людовик VIIни — чоң урмат менен кабыл алып жаткан.
Жаш венгр монархы бул жолугушууну өзүн куткара турган акыркы мүмкүнчүлүктөй көргөн.
Ал француз падышасын Византияга каршы чечүүчү сокку уруудагы эң ылайыктуу союздаш деп эсептеген.
Бирок бул чоң пландар ишке ашпай калган.
Сүйлөшүүлөрдүн кызуу учурунда Иштван күтүүсүздөн белгисиз ооруга чалдыгып, төшөккө жатып калган.
Ал 4-мартта, жыйырма беш жашка да жетпестен, капысынан дүйнөдөн кайткан.
Жаш падышанын өлүмү ушунчалык күтүүсүз жана император Мануил үчүн коркунучтуу деңгээлде «өз убагында» болгондуктан, аны атайын ууландырып өлтүрүшкөн деген версия бүгүнкү күнгө чейин тарыхчылар арасындагы негизги божомолдордун бири бойдон калууда.
Византиянын мындай кылмышка барышы үчүн себептер ачык эле көрүнүп турган.
Биринчиден, Иштвандын өлүмү жаңыдан түзүлүп жаткан жана Византия үчүн кооптуу болгон француз-венгр союзун түп-тамырынан жок кылган.
Экинчиден, Иштвандын жубайы Агнесса ошол учурда кош бойлуу болчу.
Эгер ал мыйзамдуу уул төрөсө, бул Византиянын колдоосуна ээ талапкердин Венгрия тактысына отуруу мүмкүнчүлүгүн биротоло жокко чыгармак.
Бирок бизге белгилүү болгондой, жаңы төрөлгөн наристе көп өтпөй каза болгон.
Үчүнчүдөн, Мануилде Венгриянын тактысына отурууга толугу менен даяр, өзүнө чексиз берилген эң ылайыктуу талапкер бар эле.
Ал маркум падышанын дал ошол иниси — Бела болгон.
Византиянын салтанаттуу падышалык сарайында сегиз жылдан ашык жашаган Бела грек тилин мыкты өздөштүрүп, империянын каада-салттарын терең кабыл алган.
Ал атүгүл православие дини боюнча жаңы Алексей деген ысым алган.
Мурдагы бийликти басып алган куурчак башкаруучулардан айырмаланып, Бела мыйзамдуу мураскер болгон.
Анткени агасы дүйнөдөн кайтып, анын тирүү калган уулдары жок болгон учурда тактыга отурууга толук укугу бар эле.
Ошентсе да Мануил бардык нерсени тагдырдын эркине калтырууга көнгөн эмес.
Ошондуктан мекенине кайтып бара жаткан Бела-Алексейди бардык мүмкүн болгон кырдаалдарга даярдык катары Византиянын тандалма аскерлери коштоп барган.
Бирок куралдын күчүн көрсөтүүнүн зарылдыгы деле болгон эмес.
Кайгыга баткан энеси Евфросинья да, иниси Геза да жаңы келген мураскерге кандайдыр бир олуттуу каршылык көрсөтүшкөн эмес.
Беланын тактыга болгон талашсыз мыйзамдуу укугу өз натыйжасын берген.
Ошентип, кан төгүүдөн кутулууга мүмкүн болгон.
Венгриянын тактысына Бела III деген ысым менен жаңы монарх отурган.
Анын бийликке келиши менен Венгрия королдугунун окуяларга бай тарыхында дагы бир жаңы барак ачылган.
