Венгриянын орто кылымдардагы тарыхындагы эң драмалуу окуялардын бирине айланган падыша Имренин башкаруусу анын иш жүзүндө тактыга отурушунан бир топ мурда эле башталган.
Анын атасы, кубаттуу монарх Бела III, падышалык бийликтин канчалык туруксуз экенин жакшы түшүнгөн жана таажыны уулуна тынчтык жолу менен өткөрүп берүүнү кандай гана болбосун камсыз кылууга умтулган.
Улуу уулунун Венгрия тактысына болгон талашсыз укугун биротоло бекемдөө үчүн Бела көзү тирүүсүндө эле Имреге падышалык таажы кийгизген.
Салтанаттуу таажы кийгизүү аземи 1182-жылдын 16-майында өткөн.
Кийинчерээк, 1194 же 1195-жылы, мураскер ханзаадага мамлекеттик башкаруу боюнча чыныгы тажрыйба берүү максатында атасы ага Далмация менен Хорватиянын герцогу (баны) деген жогорку титулду ыйгарган.
Бирок 1196-жылдын 23-апрелинде Бела III дүйнөдөн кайтып, өзүнүн кеңири королдугунун бардык аймагын Имреге мураска калтырганда, маркум монархтын тагдыр чечүүчү катасы ачыкка чыккан.
Кичүү уулу Андрашка Бела бир нече чеп менен жер ээликтерин жана эбегейсиз чоң акча каражатын гана мураска калтырган.
Бул байлыктын белгилүү бир максаты бар эле: Андраш ошол каражаттардын эсебинен Ыйык Жерге крест жортуулун уюштурууга тийиш болгон.
Муну менен ал атасынын көзү тирүүсүндө аткарууга үлгүрбөй калган ыйык антын жүзөгө ашырмак.
Бирок дымактуу Андраш мураска калган байлыкты таптакыр башкача пайдаланган.
Жомоктогудай зор байлыкка ээ болгондон кийин ал чындап эле армия топтой баштаган.
Бирок бул жоокерлердин кылычтары сарациндерге эмес, анын өзүнүн агасына каршы багытталган.
Ошентип, бир туугандар ортосунда кандуу согуш тутанган.
1197-жылдын декабрында Андраштын армиясы Венгриянын түштүгүндөгү Мечек тоолорунун жанында мыйзамдуу монархтын аскерлерин кыйратуучу жеңилүүгө учураткан.
Айласыз абалда калган Имре өтө оор жеңилдиктерге барууга аргасыз болгон.
Ал козголоңчул инисине Далмация менен Хорватиянын герцогдук таажысын өткөрүп берген.
Аскердик ийгиликсиздиктердин фонунда падышанын жеке жашоосунда да өзгөрүүлөр болуп жаткан.
Имре кичинекей кезинен тартып эле Германиянын сүрдүү императору Фридрих I Барбароссанын кызы Агнесса менен кудалашылган болчу.
Бирок ханбийке 1184-жылы дүйнөдөн кайтып, бойго жеткен падышага жаңы колукту издөөгө туура келген.
1198-жылы ал Арагондук Констанцияга үйлөнгөн.
Бул нике жемиштүү болгон.
1199-жылы королева көптөн күткөн уулду жана тактынын мураскерин төрөп берген.
Балага Ласло деген ысым коюлган.
Мыйзамдуу мураскердин төрөлүшү саясий күчтөрдүн катышын түп-тамырынан өзгөрткөн.
Эми мамлекеттин бүтүндүгү үчүн күрөшө турган адамы бар экенин сезген Имре өтө катаал аракеттене баштаган.
Ал Андрашка жана анын айланасындагы адамдарга болгон кысымды күчөткөн.
Падыша козголоңчул герцогдун тарапташтарына каршы куугунтуктоолорду баштаган.
Вац шаарынын таасирдүү епискобу Болесло (Болеслав) камакка алынган.
Ал эми кубаттуу палатин Мог жана башка бир катар венгр ак сөөктөрү титулдарынан жана кеңири жер ээликтеринен маскара абалда ажыратылган.
Жетиштүү күч топтогондон кийин, 1199-жылдын жайында Имре жооп иретинде сокку урган.
Азыркы Шомодь медьесинин аймагындагы Рада салгылашында падышалык армия Андраштын аскерлерин таш-талкан кылып жеңген.
Ийгиликсиздикке учураган герцог жанын сактап калуу үчүн качууга аргасыз болгон.
Ал Австриянын герцогу Леопольд VIнын сарайынан баш калкалоочу жай тапкан.
Бабенбергдердин санжыралык дарагындагы Леопольд VIнын сүрөтү.
Жаңжал туңгуюкка кептелгендей сезилген.
Бирок 1200-жылы бул ишке жогорку диний бийлик кийлигишкен.
Венгрияга келген Рим папасынын легаты Григорий бир туугандарды сүйлөшүү үстөлүнө отургузуп, аларды элдештирүүгө жетишкен.
Тынчтык келишиминин шарттары эки тарапка тең ылайыктуу болгон.
Андрашка анын герцогдугу кайтарылып берилген.
Ал эми бир туугандар кимиси узак жашаса, ошол экинчисинин мураскери болорун салтанаттуу түрдө жарыялашкан.
Мындай кереметтүү жарашуудан жүрөктөрү толкуган Имре менен Андраш экөө бирге крест жортуулуна аттанууга ант беришкен.
Алар өздөрү жок кезде өлкөнү башкарууну ошол эле Леопольд VIга тапшырууну пландашкан.
Бирок күчтүү сезимдер басаңдаары менен эки бир тууган тең берген анттарын унутуп, колдоруна кылыч алып зыяратка чыгуу оюнан баш тартышкан.
Чыгышка жөнөгөндүн ордуна Имре ички жаңжалдардагы убактылуу тыныгууну активдүү, кээде агрессивдүү тышкы саясат жүргүзүүгө пайдаланган.
Ал Балкан жарым аралына көңүл буруп, коңшу мамлекеттердин ички иштерине өтө чеберчилик менен кийлигише баштаган.
1201-жылы падыша Сербиянын улуу жупаны Стефан Неманянын уулдарынын ортосундагы ички согушка аралашкан.
Улуу агасы Вукандын тарабын колдогон венгр аскерлери Сербиянын тактысынан экинчи уулу Стефан Неманичти кулатышкан.
Имре Вуканды улуу жупан кылып дайындаган.
Ал эми өзүн Сербиянын падышасы деп жарыялаган.
Ошол эле 1201-жылы бай далматин шаары Зара (азыркы Задар) өз ыктыяры менен Венгриянын бийлигин кабыл алган.
Бирок Венгриянын падышалык таажысынын аймактык дымактары улам өсө берген.
1202-жылы Болгарияга каршы аскердик жортуул жасалган.
Имре болгарлардан талаштуу жана стратегиялык жактан маанилүү Белград, Браничево жана Ниш шаарларын күч менен тартып алган.
Андан соң аларды өзүнүн вассалы Вукандын башкаруусуна өткөрүп берген.
Аскердик ийгилик өтө чоң болбогонуна карабастан, Имре өзүн Болгариянын падышасы деп да расмий түрдө жарыялоо мүмкүнчүлүгүн колдон чыгарган эмес.
Ошол эле учурда ал Германияда кылдат дипломатиялык оюн жүргүзгөн.
Имре Швабиялык Филиппке каршы Оттон IVтүн талапкерлигин колдогон.
Бирок ийгиликтерден баш айлануу көпкө созулган эмес.
Көп өтпөй тагдыр падышадан жүз бурган.
1202-жылдын 24-ноябрында чоң геосаясий каргаша болгон.
Төртүнчү крест жортуулунун катышуучулары айлакер венециялык дож Энрико Дандолонун азгыруусуна алдырышкан.
Алар Рим папасы Иннокентий IIIтүн катуу тыюусун түздөн-түз бузуп, Зара шаарын басып алып, талап-тоношкон.
Андан соң шаарды Венециянын көзөмөлүнө өткөрүп беришкен.
Буга катуу каарданган Рим папасы крест жортуулчуларын жана дожду чиркөөдөн чыгарган.
Бирок бай шаар Венгриянын падышалык таажысына кайра кайтарылган эмес.
Мындан кийин чыгыш тараптан биринин артынан бири оор соккулар урулган.
1203-жылы Болгариянын падышасы Иван Калоян өзүнө баш ийген кыпчактардын коркунучтуу аскердик күчүнө таянып, венгр аскерлерин талкалаган.
Ал мурда жоготкон бардык шаарларын кайрадан кайтарып алган.
Бул ийгилигин улантып, 1204-жылы Калоян Стефан Неманичти Сербиянын тактысына кайра отургузган.
Муну менен Имренин Балкандагы бардык саясий пландары талкаланган.
Бул мезгилдеги жалгыз жакшы окуя Босниянын баш ийдирилиши болгон.
Жергиликтүү бан Кулин Калояндын тарабында согушууга аракет кылган.
Бирок венгрлер тарабынан чагылгандай тез жеңилүүгө учураган.
1203-жылдын 8-апрелинде ал шашылыш түрдө өзүн падыша Имренин баш ийген вассалы деп жарыялаган.
Үй-бүлөдөгү салыштырмалуу тынчтык 1204-жылы кайрадан бузулган.
Буга Имренин өзүнүн кичинекей уулу Ласлону расмий түрдө тактынын мураскери кылып дайындоо чечими себеп болгон.
Падышалык таажы кайрадан колдон чыгып баратканын сезген Андраш масштабы боюнча мурда болуп көрбөгөндөй жаңы көтөрүлүш баштаган.
Эки бир туугандын армиялары Хорватиянын аймагындагы Вараждин шаарынын жанында бетме-бет келген.
Дал ушул жерде падышалык бийлик үчүн кооптуу көрүнүш ачыкка чыккан.
Андраштын армиясы падышалык аскерлерден сан жагынан эбегейсиз артыкчылыкка ээ болгон.
Мурда Венгриянын тактысына талапкер болгон ар бир адам чет өлкөлүк монархтардын алдында басынып, алардан жалданма жоокерлерди сурап жүрүүгө аргасыз болсо, эми Андраш өлкөнүн ичинен эле чоң армия топтой алган.
Мунун себеби королдуктун токтоосуз түрдө феодалдык бытырандылыкка карай жылып баратканында болгон.
Венгриянын кубаттуу ак сөөктөрү — комитаттардын башкаруучулары, ири жер ээлери жана кызматтагы аристократтар — бир кезде Бела III орноткон күчтүү борборлоштурулган бийликтен катуу тажашкан.
Герцог Андраш борбордук бийликке каршы турган ушул күчтөрдүн эң ылайыктуу туусуна айланган.
Мындай эбегейсиз чоң армия менен куралдуу кагылышуунун эч кандай келечеги жок экенин түшүнгөн Имре Европа тарыхынын жылнаамаларына түбөлүккө кирген кадамга барган.
Ал куралсыз жана жанында бир дагы жансакчысы жок өзүнүн аскердик лагерин таштап чыккан.
Имре жалгыз өзү түздөн-түз душмандын кошуунун көздөй жөнөгөн.
Анын башында падышалык таажы жаркырап турган.
Ал эми колунда падышалык бийликтин белгиси болгон скипетрди бекем кармаган.
Таң калган козголоңчулар анын алдынан жол ачып турушкан.
Алардын катарларынын арасынан өткөн Имре Андраштын алдына келип токтогон.
Ал бийлигин айкын көрсөткөн, эч кандай каршылыкка жол бербеген үн менен бир тууганынан мыйзамдуу монархка, Кудайдын батасы менен тактыга отурган падышага дароо баш ийүүнү талап кылган.
Бул кадамдын психологиялык таасири укмуштуудай болгон.
Ошол учурдун улуулугуна таң калган жана куралсыз өкүмдарга кол көтөрүүгө батынбаган Андраштын эрки сынган.
Ал өз ыктыяры менен багынып берген.
Козголоңчул герцог дароо түрмөгө камалган.
Кылымдар өткөндөн кийин бул теңдешсиз эрдик венгр сүрөтчүсү Мор Тандын белгилүү картинасында түбөлүккө чагылдырылмак.
Бирок бул жеңиш да көпкө созулган эмес.
Көп өтпөй Андраштын ишенимдүү тарапташтары аны зындандан бошотуп алышкан.
Коркунуч барган сайын жакындап жатканын сезген жана өзүнүн саясий абалынын туруксуз экенин түшүнгөн Имре кичинекей уулуна таажы кийгизүү аземин шашылыш өткөрүүгө киришкен.
1204-жылдын 26-августунда жаш Ласло падышалык бийликке диний ырым-жырым аркылуу ыйыкталып, таажы кийген.
Бирок ханзаада өтө жаш болгондуктан, падышанын ыйык антынын сөздөрүн анын ордуна Имре өзү айткан.
Тынымсыз күрөштө бүтүндөй жашоо күчү түгөнгөндөй, жаш жана күч-кубатка толгон монарх күтүүсүздөн белгисиз, табышмактуу ооруга чалдыккан.
Илдет аны тездик менен өлүмгө жакындата баштаган.
Өмүрүнүн аягы сөзсүз жакындап калганын сезген жана ач көз барондордун курчоосунда кичинекей уулунун тагдыры өтө кооптуу экенин түшүнгөн Имре айласыз чечим кабыл алган.
Ал өлүм төшөгүнө өзүнүн түбөлүк душманын — иниси Андрашты — чакырткан.
Имре аны жаш падышанын камкорчусу кылып дайындаган.
Ал Андраштан өтө олуттуу жана салтанаттуу ант алган.
Бул антка ылайык, Андраш жээнинин өмүрүн жана ден соолугун көзүнүн карегиндей сактоого тийиш эле.
Ал эми Ласло бойго жеткенде мамлекеттик бийликтин бардык ыйгарым укуктарын ага өз ыктыяры менен өткөрүп берүүгө милдеттенген.
Падыша Имре 1204-жылдын 26-августу менен 27-октябрынын аралыгында дүйнөдөн кайткан.
26-августта, уулунун таажы кийүү күнүндө, ал али өз бутунда тура алган.
Бирок 27-октябрга карата анын өмүрү аяктаган болчу.
Ошентсе да Венгриянын калыптанган тарыхый салтында анын өлгөн күнү катары көп учурда 30-ноябрь көрсөтүлөт.
Анын сөөгү Эгер соборунун караңгы күмбөздөрүнө коюлган.
Өлүм алдында Имре өзүнүн мүлкүн да өмүр бою жасаган чечкиндүү кадамдары сыяктуу эле так бөлүштүргөн.
Ал мамлекеттик казынанын үчтөн бир бөлүгүн кичинекей уулуна мураска калтырган.
Ал эми калган үчтөн эки бөлүгүн чиркөөгө жана Иоанниттер орденинин рыцарларына берешендик менен тартуулаган.
Муну менен ал өзүнүн коркунуч алдында калган мураскери үчүн алардын коргоосуна ээ болууну үмүттөнгөндөй эле.
