Венгриянын падышасы Геза IIнин өмүр жолу тынчсыздануу жана белгисиздик өкүм сүргөн кырдаалда башталган.
Анын атасы, башкаруусу оор сыноолор менен коштолгон Көзү сокур Бела II, ичкиликке болгон зыяндуу көз карандылыгынын айынан эрте дүйнөдөн кайткан.
Ошол учурда Геза монархтын тун уулу болгонуна карабастан, болгону он бир жашка жаңы гана толгон эле.
Жаш мураскердин тактыга отурушу мамлекеттин туруктуулугуна канчалык чоң коркунуч жаратарын жакшы түшүнгөн падышалык сарай чагылгандай тез аракеттенген.
Көп сандаган дымактуу туугандарынын Венгрия тактысына болгон ар кандай дооматтарына башынан эле бөгөт коюу үчүн балага атасынын өлүмүнөн кийинки үчүнчү күнү падышалык таажы кийгизилген.
Регенттиктин оор жоопкерчилигин эң ишенимдүү адамдар өз мойнуна алышкан.
Алар — Гезанын энеси, күчтүү эркке ээ Сербиялык королева Илона жана анын бир тууганы, венгр сарайында кызмат кылган көрүнүктүү саясатчы Белош эле.
Кийинчерээк Белош бан деген жогорку титулга ээ болуп, армиянын башкы кол башчысына айланмак.
Регенттердин камкордугу астындагы мезгил көпкө созулган эмес.
1146-жылы эле он алты жаштагы Геза мамлекеттик башкаруунун тизгинин өз колуна алган.
Анын өз алдынча бийлик жүргүзүүсү оор аскердик сыноодон башталган.
Жаш падыша ири баскынчылык чабуулдун мизин кайтаруу үчүн венгр армиясын жеке өзү жетектөөгө аргасыз болгон.
Саясий күрөш майданына анын атасынын эски душманы — Китепкөй Кальман падышанын таанылбаган уулу Борис Коломанович кайрадан чыккан.
Теги жарым-жартылай орус болгон бул такты талапкери немис жалданма жоокерлеринин колдоосуна таянып, Венгрияга басып кирген жана Пожонь шаарын ээлеп алган.
Жаш падыша саясий акылмандыгын көрсөткөн.
Ал 3000 марка күмүш төлөп, немистерди шаардан чыгып кетүүгө көндүргөн.
Бирок жаңжал муну менен аяктаган эмес.
Борис аскердик жардам сурап Бавариянын герцогу жана Австриянын маркграфы Генрих Язомирготтко кайрылган.
Геза буга чечкиндүү сокку менен жооп берген.
1146-жылдын 11-сентябрында Фиша дарыясынын жээгинде болгон кандуу салгылашта венгр армиясы маркграфтын аскерлерин таш-талкан кылып жеңген.
Бул жеңиш аркылуу өз бийлигин бекемдеген Геза көп өтпөй династиялык нике түзгөн.
Ал Киевдин улуу князы Изяслав Мстиславичтин карындашы Евфросиньяга үйлөнгөн.
Бул нике өзгөчө бекем болуп, көп балалуу үй-бүлөнүн түптөлүшүнө алып келген.
Кийинчерээк королева күйөөсүнө төрт уул жана төрт кыз төрөп берген.
Бирок жеке турмушта да, саясатта да жетилгенине карабастан, Геза мурдагы устаттарын бийликтен четтеткен эмес.
Энеси, королева Илона жана таякеси Белош анын дээрлик бүт башкаруу мезгилинде башкы падышалык кеңешчилер бойдон калышкан.
1147-жылдын жазы Европага жаңы толкундоолорду алып келген.
Германиянын падышасы Конрад III Кичи Азия менен Жакынкы Чыгыштагы мусулмандарга каршы Экинчи крест жортуулу башталарын жарыялаган.
Эбегейсиз чоң армиянын жолу Венгриянын аймагы аркылуу өтмөк.
Крест жортуулчуларынын тынч өтүшүн камсыз кылуу зарылдыгы немистерди Геза падыша менен биротоло элдешүүгө мажбур кылган.
Бирок тынчыбаган Борис Коломанович бул жортуулду өз кызыкчылыктары үчүн пайдаланууга аракеттенген.
Ал Франциянын падышасы Людовик VIIнин армиясына кошулуп, француздар менен Венгрия таажысынын ортосунда жаңжал чыгарууга үмүттөнгөн.
Бирок анын амалкөй пландары ишке ашпай калган.
Людовик VII рыцардык ар-намыс принциптерине таянып, кутумчуну Гезага өткөрүп берүүдөн баш тарткан.
Ошентсе да ал өз аскерлери Венгриянын аймагынан толугу менен чыгып кеткенге чейин Бориске катуу көзөмөл жүргүзүүгө убада берген.
Мындан тышкары, француз жана венгр монархтарынын мамилелери ушунчалык жылуу болуп калгандыктан, Людовик Гезанын тун уулунун — келечектеги падыша Иштван IIIтүн — чокунуудагы өкүл атасы болууга макул болгон.
Бул жерде эч кандай ийгиликке жетпесин түшүнгөн Борис Византияга качып кеткен.
Ал жерде император Мануил Комниндин сарайында саясий кутумдарды уюштуруусун уланткан.
Гезанын Киев князынын кызына үйлөнүшү аны сөзсүз түрдө Чыгыш Европанын татаал саясий окуяларына аралаштырган.
XII кылымда коңшу Русь көптөгөн өз алдынча княздыктарга тездик менен бөлүнүп жаткан.
Суздаль князы Юрий Долгорукий Владимир-Суздаль жеринде иш жүзүндө өз алдынча мамлекет түзүп жатып, Киевдин улуу князы деген титулга ээ болууга бүт күчү менен умтулган.
Бул дымак анын өз жээни Изяслав Мстиславич менен узакка созулган согушка алып келген.
Изяслав болсо Гезанын жубайынын бир тууганы болчу.
Бул жаңжалга Венгрия менен Киевдин ортосунда жайгашкан жана өз көз карандысыздыгы үчүн айыгышкан күрөш жүргүзүп жаткан Галич княздыгы да кийлигишкен.
1150-жылдын жайында Юрий Долгорукий Галич князы Владимирко Володаревич менен союз түзүп, Киевди басып алган.
Изяслав шаардан куулган, ал эми Галич өз алдынчалыгына жетишкен.
Сүргүнгө айдалган Изяслав Венгриянын падышасынан жардам сураган.
Бирок Галич князынын союздашы болгон Византия императору Мануил Комнин Венгрияга күтүүсүздөн арттан сокку уруп, Серем комитатын талап-тоногондо кырдаал кескин татаалдашкан.
Геза өз аскерлерин убактылуу артка чакыртып алууга аргасыз болгон.
Бирок 1151-жылдын башында эле мадьярлардын он миң кишилик атчан армиясы кайрадан Киевге жакындаган.
Мунун натыйжасында Юрий Долгорукий шаарды салгылашсыз таштап кетүүгө мажбур болгон.
1152-жылы Геза Русь жерлерине үчүнчү жолу армия жөнөткөн.
Бул жолу анын максаты Галичти жазалоо болгон.
Бирок бул жортуул трагедияга айланган.
Изяслав Владимирконун аскерлерин алгачкы салгылашта жеңгенин уккан венгрлер бейкапар болуп, түн ортосунан да көпкө созулган чоң той уюштурушкан.
Таңга маал өч алууга умтулган Владимирконун жоокерлери лагерге капысынан басып кирип, мас абалындагы мадьяр армиясын кырып салышкан.
Бул кыргын үчүн алынган өч үрөй учурган.
Көп өтпөй венгрлердин жаңы келген 70 аскердик полку Киев кошуундары менен биргеликте Сан дарыясынын жээгинде галичтиктерди кыйратуучу жеңилүүгө учураткан.
Айласыз абалга кептелген Владимирко амалкөйлүккө барган.
Ал өзүн өлүмгө алып келе турган жаракат алгандай көрсөтүп, Гезанын боорукерлигин ойготууга жетишкен.
Натыйжада Изяславдын катуу каршылыгына карабастан, Владимирко тынчтык келишимин сурап алууга жетишкен.
1153-жылы Владимирко дүйнөдөн кайткандан кийин согушту анын уулу Ярослав Осмомысл уланткан.
Бирок 1154-жылдын ноябрында Изяслав Мстиславич өзү каза болгондон кийин падыша Геза Русь княздарынын ички согуштарына кийлигишүүнү биротоло токтоткон.
Ал арада мамлекеттин түштүк чек араларында кайрадан коркунучтуу булуттар топтоло баштаган.
Гезанын энеси тарабынан Рашканын серб жупандары менен болгон туугандык байланыштары жана Борис Коломановичтин тынымсыз бүлдүрүүчү ишмердүүлүгү Византия менен ири согуштун чыгышына түрткү болгон.
1149-жылы Сербия Византиянын көзөмөлүнөн чыгууга аракет кылган.
Буга жооп катары 1150-жылы Мануил Комнин жазалоочу жортуул уюштуруп, бириккен серб-венгр армиясын талкалаган.
Гезанын таякеси, Рашканын жупаны Урош II Примислав императордун бийлигине кайрадан баш ийүүгө аргасыз болгон.
Мындан кийин византиялыктар Венгрияга басып кирип, Темеш менен Серемшег аймактарын өрттөп, талап-тоношкон.
Бул чабуулдарда ошол эле Борис Коломанович өзгөчө ырайымсыз каракчылыктары менен айырмаланган.
1151-жылдын башында кыска мөөнөттүү элдешүү келишимин түзгөндөн кийин венгрлер күч топтоп, 1152-жылы Серемшегди кайрадан өз көзөмөлүнө алышкан.
Ал эми 1154-жылы Геза II мурдагы кемсинтүүлөр үчүн өч алууга багытталган тайманбас аракет жасаган.
Ал императордун аталаш тууганы, чек арадагы Белград, Баранч жана Ниш шаарларынын наместниги Андроник Комнин менен жашыруун келишим түзгөн.
Андроникке Византиянын тактысы үчүн күрөштө аскердик жардам берүүнү убада кылган Геза Баранч чебин курчоого алган.
Бирок император Мануил кутумду өз убагында ашкерелеп, козголоңчул аталаш тууганын түрмөгө камаганда бул план ишке ашпай калган.
Венгрлер чептин курчоосун токтотууга аргасыз болушкан.
Ошентсе да бул аскердик кампания өтө маанилүү бир жеңиш алып келген.
Чек арадагы майда кагылышуулардын биринде акыры Борис Коломанович өлтүрүлгөн.
Ал көп жылдар бою королдуктун ички жана тышкы тынчтыгын бузуп келген негизги адамдардын бири эле.
1155-жылы Геза менен Мануил Комниндин ортосунда жаңы тынчтык келишими түзүлгөн.
Венгрия эки кубаттуу империянын ортосунда кысылып калганын жана өлкөнүн саясий абалы канчалык туруксуз экенин жакшы түшүнгөн Геза II бийликтин мураскерлигин алдын ала камсыз кылууга кам көргөн.
1152-жылы эле ал өзүнүн улуу уулу, беш жаштагы Иштванды кошо башкаруучусу деп жарыялаган.
Муну менен анын тактыга болгон укугун бекемдөөнү көздөгөн.
Ал эми өзүнүн инилери Ласло менен Иштванга падыша болгону жогорку даражалуу герцог титулдарын берген.
Бирок бул титулдар аскердик күч же жер ээликтери менен бекемделген эмес.
Ошентсе да мындай чаралар падышалык таажыны чыккынчылыктан сактап кала алган эмес.
1156-жылы герцог Иштван өзүнүн падыша болуп турган агасына каршы кутум уюштурган.
Эң оор сокку — козголоңчуларга Гезанын таякеси Белоштун кошулушу болгон.
Ал ошол мезгилде бан титулун гана эмес, мамлекеттеги маанилүүлүгү боюнча экинчи орунда турган надор наамын да алып жүргөн.
Бирок кутум өз убагында ашкереленген.
Иштван Германияга качып, Фридрих I Барбароссанын коргоосуна өткөн.
Ал эми Белош өзүнүн бир тууганы, Сербиянын башкаруучусу Урош IIнин сарайынан баш калкалоочу жай тапкан.
Инисинин экинчи «Борис Коломановичке» айланып кетишин эч каалабаган Геза Германиянын императору менен татаал дипломатиялык сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн.
Натыйжада Фридрих козголоңчуну колдоодон баш тарткан.
Иштван Константинополго качууга аргасыз болгон.
Ал эми Геза ыраазычылык белгиси катары 1158-жылы Барбароссанын Миланга жасаган жортуулуна жардам берүү үчүн 500 венгр жаачысын жөнөткөн.
1160-жылы Византиядагы сүргүндөгүлөрдүн катары дагы бир адам менен толукталган.
Ал жакка мамлекеттик чыккынчылыкка айыпталган Гезанын ортончу иниси Ласло да качып барган.
Келечекте бул эки бир тууган өздөрүнүн жээни Иштван IIIтүн тактысын кыска мөөнөткө басып алууга жетишмек.
Бирок Гезанын көзү тирүүсүндө император Мануил козголоңчуларга эч кандай олуттуу жардам көрсөтө алган эмес.
Ал герцог Иштванды өзүнүн жээни Марияга үйлөндүргөнүнө карабастан, ачык согуштун ордуна тынчтыкты артык көргөн.
Натыйжада 1161-жылы Мануил Геза менен беш жылдык тынчтык келишимин түзгөн.
Падышанын акыркы ири саясий кадамы Европадагы чиркөө кризисин жөнгө салууга катышуусу болгон.
1159-жылы Рим папасы Адриан IV дүйнөдөн кайткан.
Анын ордуна руханий бийликтин дүйнөлүк бийликтен жогору турушун чечкиндүү жактаган Александр III шайланган.
Бирок ага каршы Фридрих Барбаросса антипапа Виктор IVтүн шайланышына жетишкен.
Натыйжада католик Европасы экиге бөлүнгөн.
Бул чоң тирешүүдө Геза II Александр IIIтүн тарабын тандаган.
Фридрихтин улам өсүп жаткан дымактарына каршы ишенимдүү союздаш табуу максатында Венгриянын падышасы мурда болуп көрбөгөндөй кадамга барган.
Ал инвеститура укугунан, башкача айтканда, жогорку даражалуу чиркөө кызматкерлерин дайындоо укугунан расмий түрдө баш тарткан.
Бирок бул баш тартуу иш жүзүндө негизинен сөз жүзүндө гана болгон.
Геза IIнин башкаруусунун жыйынтыгын чыгарууда бир нерсени ишенимдүү айтууга болот: анын тышкы согуштары Венгрияга чоң аймактык жеңиштерди алып келбегени менен, тарыхтагы эң башкы жетишкендиги талашсыз.
Ошол мезгилдеги эң кубаттуу эки держава — Германия жана Византия империялары — тарабынан эбегейсиз чоң кысым көрсөтүлгөнүнө карабастан, Геза өлкөнүн эгемендигин коргоп кала алган.
Анын ийкемдүү жана чечкиндүү саясатынын аркасында Венгрия королдугу калкынын улуттук курамы татаал болгонуна карабастан, ички туруктуулугун сактап калган.
Өз эркине баш ийдирүүгө кайра-кайра аракет кылган эки империянын бири да Венгрияны вассалына айландыра алган эмес.
