Падыша Геза Iнин өмүр жолу келечекте өзү башкарууга тийиш болгон жерлерден алыс жакта башталган.
Анын мекени Венгрия эмес, коңшу Польша болгон.
Дал ушул өлкөгө анын атасы, принц Бела, 1037-жылдан тартып Венгриянын биринчи падышасы Иштван Iнин аёосуз каарынан жашырынып, качып барууга аргасыз болгон.
Монархтын колу буга чейин эле канга боёлгон эле. Ал көтөрүлүш үчүн Гезанын чоң атасы — князь Вазулду ырайымсыздык менен өлүм жазасына тарттырган.
Польшадагы сүргүндө, өзүнө баш калкалоочу жай берген тууганы, падыша Алсыз Мешко IIнин сарайында принц Бела үй-бүлө курган.
Ал Польша башкаруучусунун кызы Риксага үйлөнгөн. Айрым жылнаамачылар аны Аделаида деген ысым менен да аташат.
Дал ушул никеден, бөтөн өлкөнүн тактысынын көлөкөсүндө, үч уул жарык дүйнөгө келген: Геза, Ласло (Владислав) жана Ламберт.
Ата-бабаларынын мекенине кайтып келүү мүмкүнчүлүгү бул үй-бүлөгө 1046-жылы гана пайда болгон.
Ошол жылы Венгрияны Вата жетектеген христиан динине каршы айыгышкан көтөрүлүш солкулдаткан.
Иштван Iден тактыны мураска алган ошол кездеги падыша Петер (Пьетро Орсеоло) каарданган эл тарабынан бийликтен кулатылып, көздөрү сокур кылынган.
Бела өлүм жазасына тартылган Вазулдун кичүү уулу болгондуктан, Венгриянын падышалык таажысы анын агасы Андраш Iге берилген.
Башында мураскери жок Андраш расмий түрдө Беланы тактынын болочок ээси кылып дайындаган.
Бирок 1057-жылы кырдаал түп-тамырынан өзгөргөн: падышанын Шаламон аттуу уулу төрөлгөн.
Аталык сезимге жетеленген Андраш өзүнүн керээзин жаңы төрөлгөн баласынын пайдасына өзгөрткөн.
Ал эми Беланы тактыга болгон мыйзамдуу укуктарынан баш тартууга мажбурлашкан.
Анын ордуна ага Венгрия жерлеринин үчтөн бир бөлүгүн түзгөн кеңири Нитра княздыгы (Tercia Pars Regni) берилген.
Мындай кемсинтүүгө кабылган принц аз нерсеге канааттанууну каалаган эмес.
Үй-бүлөсүн алып, Бела Венгриядан дагы бир жолу чыгып, Польшага кайтып келген.
Ал жерде аны жубайы тарабынан тууганы болгон кубаттуу герцог Эр жүрөк Болеслав II кучак жайып тосуп алган.
Поляк аскерлеринин колдоосуна таянган Бела өзүнүн падыша болуп турган агасына каршы согуш баштаган.
1060-жылы Андраштын армиясы талкаланып, өзү салгылаш учурунда өлүмгө алып келе турган оор жаракат алган.
Такты Бела Iге өтүп, жаш Геза салтанаттуу түрдө мураскер ханзаада деген макамга ээ болгон.
Бирок бул династияны коштоп жүргөн каргашалуу тагдыр аларга тынчтык берүүнү каалаган эмес.
Көп өтпөй Гезанын таажыга болгон укугу жана ал тургай өз өмүрү кайрадан кылдын учунда калган.
Каза болгон Андраштын жесири, Киев князы Даанышман Ярославдын кызы Анастасия Германиянын императору Генрих IVтөн жардам сурап жалбарган.
Анын өтүнүчүнө жооп кылып, 1063-жылы империянын темирдей куралданган легиондору Венгрияга басып киришкен.
Чечүүчү салгылаштын алдында күтүүсүз жана каргашалуу кырсык болгон.
Падыша Бела өзүнүн тактысынан кулап түшүп, өтө оор жаракат алган жана көп өтпөй дүйнөдөн кайткан.
Кол башчысыз калган анын армиясы салгылашта жеңилүүгө учураган.
Геза менен анын бир туугандары жаш Шаламондун алдында баш ийип, аны Венгриянын падышасы катары таануудан башка арга таба алышкан эмес.
Кемсинтүүчү тынчтык келишиминин шарттарына ылайык, алар мурдагы абалына кайтарылып, Нитра княздыгынын жана королдуктун үчтөн бир бөлүгүнүн башкаруучулары деген макам менен гана чектелишкен.
Өз тагдырына моюн сунган принц Геза чын жүрөктөн ишенимдүү вассал болууга аракет кылган.
Өзүнүн берилгендигин көрсөтүү жана жарандык согуштардан чарчаган өлкөдө тынчтыкты калыбына келтирүү максатында, 1064-жылдын 11-апрелинде, Пасханын жаркын майрамы учурунда Печ шаарында Геза өз колу менен Шаламондун башына падышалык таажы кийгизген.
Болжол менен ошол мезгилде ал өзүнүн саясий абалын да бекемдеген.
Геза граф Гизельберт фон Лооздун кызы Жофияга (Софияга) үйлөнгөн.
Кийинки жылдары Геза бардык ири аскердик жортуулдарда Шаламон менен ийиндеше согушкан.
Бул мезгил чоң жеңиштердин дооруна айланган.
1067-жылы Венецияга каршы Хорватиядагы жортуулда венгр желектери жеңиш менен желбиреген.
1068-жылы бириккен армия Трансильваниядагы Керлеш салгылашында печенегдерди таш-талкан кылып жеңген.
Бирок аталаш туугандардын тагдырындагы каргашалуу бурулуш 1071-жылы болгон.
Бул окуя Византияга каршы узак жана оор согуш учурунда болуп, акыры Белградды жеңиштүү басып алуу менен аяктаган.
Дал жеңилүүгө учураган Белграддын дубалдарынын жанында падыша менен княздын союзунда биринчи олуттуу жарака пайда болгон.
Византиялык чептин коменданты Никита кырдаалды баалап чыгып, падышага эмес, тектүү князь Гезага багынып берүүнү артык көргөн.
Анткени Геза туткунга түшкөн гректерди бошотуп жиберүүгө жана аларды талап-тоноодон коргоого рыцардык бекем сөзүн берген.
Мындай мамиле Шаламондун намысына катуу тийген.
Ал муну өз билемдик жана падышалык бийликке карата тайманбас баш ийбестик катары кабыл алган.
Ачууланган падыша Гезага берилүүчү олжонун үлүшүн азайтууну буйруган.
Анткени княздын ырайымдуулугунун айынан падышалык казына согуштук олжонун бир бөлүгүн албай калган эле.
Бирок чындыгында грек коменданты өтө чебер чагымчылдык жасаган.
Ал династиянын ичиндеги көптөн берки атаандаштыкты билип, дал анын эң алсыз жерине сокку урган.
Шаламонду жоголгон байлыктан да көбүрөөк кыжырданткан нерсе — византиялыктардын анын аталаш тууганы менен тең укуктуу монарх катары сүйлөшкөнү болгон.
Отко майды падышалык сарайдагы айлакер адамдар да чеберчилик менен куюп турушкан.
Венгриянын тарыхында Шаламон падышанын жаман кеңешчиси катары немис герцогу Виддин ысымы түбөлүккө сакталып калган.
Ал монархты Беланын уулдарына каршы тынымсыз тукуруп турган.
Жылнаамачылар терең символикалык мааниге ээ болгон бир көрүнүштү жазып калтырышкан.
Бир жолу Византиянын элчилери падышага жетиштүү көңүл бурбай, Гезага өз императорунун ыраазычылык каттарын чоң урмат менен тапшырып жатышкан.
Ошол учурда тактынын жанында турган герцог Вид шылдыңдаган жылмаюу менен эки кылычты бир эле кынга салган.
Бул текебер ишарат Шаламон чыдоого аргасыз болгон өлкөдөгү кош бийликти түздөн-түз шылдыңдоо эле.
Чыр-чатак тездик менен күчөй берген.
1072-жылы византиялыктар Белградды кайрадан басып алганда, Шаламон жаңы жортуул жарыялаган.
Венгр армиясы түштүктү көздөй ийгиликтүү жылып, Ниш шаарына (азыркы Түштүк Сербия) чейин жеткен.
Бирок ушул жерде Гезанын шектенүүсү бардык нерседен үстөм чыккан.
Өзү жок кезде падышанын тарапташтары Нитра княздыгын басып алышы мүмкүн деп кооптонгон Геза армияны таштап, өз аскерлерин алып чыгып кеткен.
Мындай чыккынчылыкка каарданган Шаламон аскерлерин артка кайтарып, аталаш тууганын биротоло талкалоого даярданган.
Венгр епископторунун айласы түгөнгөн өтүнүчтөрүнүн аркасында гана 1073-жылы Эстергомго жакын Дунай дарыясындагы чакан аралдардын биринде туугандарды убактылуу жараштырууга мүмкүн болгон.
Бирок тынчтык тууралуу айтылган сөздөр жөн гана сырткы көрүнүш эле.
Эки тарап тең тынбай кылычтарын курчутуп, жаңы согушка даярданып жаткан.
Шаламон биринчи болуп сокку урган.
Ал Гезаны калың Игфан токоюнда аңчылык кылып жүргөн учурда капысынан колго түшүрүүгө аракеттенген.
Княздын аскердик кошууну жайгашкан лагерь жырткычтык менен талкаланган.
Геза өзү болсо өлүм курчоосунан керемет жолу менен кутулуп чыгып, түндүктү көздөй, бир тууганы Ласлонун жанына качкан.
1074-жылдын 26-февралында азыркы Карцаг шаарынын түндүгүндөгү Кемей түздүгүндө падышалык армия качкындарды кууп жеткен.
Гезанын кошууну дээрлик толугу менен кылычтан өткөрүлгөн.
Бирок көп жаракат алган князь дагы бир жолу аман калып, жардамга шашып келе жаткан Ласло менен биригүүгө жетишкен.
Ласло жалгыз келген эмес.
Ал поляк жоокерлерин жана Түндүк Моравиянын князы Сулуу Отто I жетектеген чех аскерлерин алып келген.
Отто Геза менен Ласлонун бир тууганы Евфимияга үйлөнгөн болчу.
1074-жылдын 14-мартында азыркы Будапешттин аймагындагы Модьород шаарынын дубалдарынын жанында чечүүчү салгылаш болгон.
Айыгышкан кармашта Беланын уулдарынын армиясы Шаламондун аскерлерин таш-талкан кылып талкалаган.
Дал ушул салгылашта жаңжалдын башкы тукуруучуларынын бири болгон герцог Вид да курман болгон.
Шаламон дүрбөлөңгө түшүп, түндүк-батышты көздөй качкан.
Ал эми Геза Венгриянын толук укуктуу падышасы деп жарыяланган.
Бирок анын үч жылга созулган башкаруусу тынчтык мезгилине айланган эмес.
Эл арасында Такыба Геза деген каймана атка ээ болгон Геза I трагедиялуу инсан эле.
Ал христиан динине чын жүрөктөн ишенген адам болгон.
Ага Вац шаарындагы кереметтүү собордун курулушу таандык деп эсептелет.
Геза өлкөдө христиан динин түп-тамырынан бекемдөө үчүн бүт күчүн жумшаган.
Бирок Шаламонго каршы туугандар ортосундагы кандуу согушту жүргүзүүгө мажбур болгонунун өзү анын жан дүйнөсүн кыйнаган.
Геза мындай жол менен бийликке жетүүнү каалаган эмес.
Ал узак убакыт бою атүгүл падышалык таажы кийүүдөн баш тартып келген.
Мунун материалдык себеби да бар эле.
Шашылыш качып бара жаткан Шаламон венгрлердин ыйык падышалык таажысын жоготуп алууга үлгүргөн.
Бул ыйык мурас бир нече кылым өткөндөн кийин гана Словакиянын аймагынан, жер астынан табылган.
1075-жылы гана Геза расмий түрдө диний ырым-жырым аркылуу ыйыкталган монарх макамына ээ болгон.
Белграддын жанында Гезанын көрсөткөн рыцардык айкөлдүгүн эстеген Византия императору Михаил VII Дука ага жаңы таажы жөнөткөн.
Бул зергерчилик өнөрүнүн чыныгы шедеври эле.
Кийинчерээк ал Ыйык Иштвандын таажысы менен бириктирилип, Венгрия падышаларынын атактуу Ыйык Таажысынын (Szent Korona) төмөнкү бөлүгүн түзгөн.
Византия менен болгон байланыштар дагы да бекемделген.
Биринчи жубайынан ажырап, жесир калган Геза грек патрицийи Никифор Вотаниаттын жээни Синнаденага үйлөнгөн.
Ал эми Никифор Вотаниат 1078-жылы өзү Византиянын императордук тактысына отурмак.
Жаңы падышаны Рим папасы Григорий VII да колдогон.
Папа Шаламондун башкы союздашы болгон император Генрих IV менен келишпес күрөш жүргүзүп жаткан эле.
Ошентсе да, кубаттуу колдоочуларга жана бекем бийликке ээ болгонуна карабастан, Геза өз туугандарынын төгүлгөн каны үчүн терең азап чегип жүргөн.
1076-жылы Рождество майрамында Сексард шаарында Такыба Геза венгр чиркөөсүнүн жогорку даражалуу диний жетекчилерин чогултуп, баарын таң калтырган билдирүү жасаган.
Согушту токтотуу үчүн ал мурда болуп көрбөгөндөй кадамга барууга даяр экенин жарыялаган.
Геза Венгриянын аймагынын үчтөн эки бөлүгүн Шаламонго кайтарып берүүгө макул болгон.
Өзүнө болсо өлкөнүн үчтөн бир бөлүгүн жана падыша деген расмий титулду гана калтырууну көздөгөн.
Бирок Шаламон бул кең пейил сунушту четке каккан же жөн гана жооп жөнөтүүгө үлгүрбөй калган.
1077-жылдын 25-апрелинде Геза Iнин өмүрү күтүүсүздөн үзүлгөн.
Ал кырк жашка да чыга элек болчу.
Жылнаамаларда анын өлүмүнүн себептери тууралуу карама-каршы маалыматтар көп кездешет.
Айрым булактарда падыша табышмактуу жана узакка созулган оорудан көз жумганы айтылат.
Башкалары болсо, мисалы, Ыйык Куткаруучу монастырынын башчысы Виллермус, ден соолугу чың жана күч-кубатка толгон падыша амалкөйлүк менен ууландырылганын түздөн-түз билдиришет.
Расмий тарыхнаама анын табигый себептерден улам каза болгонун жактоого көбүрөөк ыкташат.
Анткени падышанын өлтүрүлгөнүн моюнга алуу анын эң жакын чөйрөсүнө шек келтирмек.
Бирок ачуу чындык мындай эле: Гезанын эрте өлүшү анын душмандарына караганда өзүнүн «досторуна» көбүрөөк пайдалуу болгон.
Падышалык сарайдагы ак сөөктөр жана Бела династиясынын тарапташтары Геза ушунчалык ырайымдуулук көрсөткөн Шаламондун бийликке кайра кайтып келишин такыр каалашкан эмес.
Аларга чыр-чатактарды тынчтык келишимдери менен эмес, күч колдонуу аркылуу чече турган жетекчи керек болгон.
Гезанын биринчи жубайы Жофиядан төрөлгөн уулдары — принцтер Кальман менен Альмош — тактыга отурууга али өтө жаш болчу.
Ошондуктан Венгриянын падышалык таажысы дароо маркум падышанын иниси, чечкиндүү жана согушчан Ласло Iге өткөн.
Жаңы падыша ашыкча тынчтыкты сүйгөн адам болгон эмес.
Тынчтык сүйлөшүүлөрү дароо токтотулган.
Сүргүндө жүргөн Шаламон Ласлонун темирдей бекем эркине каршы дагы эле каршылык көрсөтүүгө аракет кылган.
Бирок төрт жылдан кийин ал биротоло багынууга аргасыз болгон.
Муну менен Такыба Геза токтотууга ушунчалык жан үрөп аракет кылган узак жана кандуу династиялык жаңжалга акыркы чекит коюлган.
