Анын өмүр жолу жарык дүйнөгө келгенге чейин эле алдын ала белгиленип калгандай болгон.
Крест жортуулчусу Андраш II менен анын биринчи жубайы Мерандык Гертруданын тун уулу Бела чоң саясий үмүттөрдүн көлөкөсүндө төрөлгөн.
Рим папасы Иннокентий IIIтүн кескин талабы боюнча, бала төрөлө электе эле Венгриянын жогорку даражалуу диний жана мамлекеттик кызматкерлери аны атасынын мыйзамдуу мураскери катары таанууга ант беришкен.
Бирок мураскердин балалыгы кандуу трагедия менен талкаланган.
1213-жылдын 28-сентябрында жети жаштагы Бела, кыязы, үрөй учурган окуянын эрксиз күбөсү болгон.
Венгриянын тектүү кутумчуларынан турган топ анын энеси, королева Гертруданы мыкаачылык менен өлтүргөн.
Бул окуядан кийин болгон иштер ата менен уулдун ортосуна түбөлүккө терең ажырым салган.
Падыша Андраш II канкорлорго падышалык бийликтин бүт каарын төгүүнүн ордуна кутумдун башчысын гана өлүм жазасына тартууга буйрук берген.
Ал эми калган катышуучуларга кечирим берген.
Жаш ханзааданын жүрөгүндө атасына болгон катуу жек көрүү жана өч алуу каалоосу пайда болгон.
Бул сезимдерди белгилүү Венгриялык Ыйык Елизавета деген ат менен тарыхта калган анын жумшак мүнөздүү эжеси Елизавета гана убактылуу басаңдата алган.
Ал арада саясий окуялар токтобой өнүгүп жаткан.
1214-жылдын башында кичинекей Бела Болгариянын падышасы Борилдин кызы менен кудалашылган.
Көп өтпөй ага «кичүү падыша» катары падышалык таажы кийгизилген.
1217-жылдын августунда Андраш II Бешинчи крест жортуулуна аттанганда, мураскердин коопсуздугу анын энеси тарабынан тууганы — Калочанын архиепискобу Мерандык Бертольдго тапшырылган.
Өлкөдөгү тынчсыз абалда жээнинин өмүрү үчүн корккон Бертольд аны Штирияга алып кеткен.
Ал Беланы Штайр шаарындагы алынгыс чепке жайгаштырып, сыртка чыгарбай кармаган.
Бела мекенине бир жылдан кийин гана, 1218-жылы, атасы Ыйык Жерден кайтып келген учурда кайта алган.
1220-жылы он төрт жаштагы Бела Византия ханбийкеси Мария Ласкаринага үйлөнгөн.
Ал Никея императору Феодор I Ласкаристин кызы болгон.
Ошол эле мезгилде атасы ага Славонияны башкарууну ишенип тапшырган.
Бирок Венгриянын падышалык сарайы саясий интригаларга толгон эле.
Андраш II бул нике тууралуу келишимди крест жортуулунан кайтып келе жатканда түзгөн.
Бирок көп өтпөй Никея империясы менен болгон союздан көңүлү калган.
1222-жылы ал уулун жубайынан күч менен ажыраткан.
Бирок Бела мындай чечимге моюн сунган эмес.
Никени жараксыз деп жарыялоодон баш тарткан Рим папасы Гонорий IIIтүн колдоосун алган «кичүү падыша» Марияны өзү менен кошо алып, Австрияга качкан.
Ал жерде Бабенбергдер династиясынан чыккан герцог Леопольддун сарайынан баш калкалоочу жай тапкан.
Рим папасынын кийлигишүүсү гана ата менен уулду элдешүүгө мажбур кылган.
Бела жубайын кайтарып алуу менен гана чектелбестен, Славония менен Далмацияны башкаруу укугуна да ээ болгон.
Наместник болгондон кийин ал катаал жана келишпес саясат жүргүзө баштаган.
Папанын уруксатын алып, Бела атасы башкаруусунун биринчи жарымында өзүнүн сүйүктүү адамдарına берешендик менен таратып берген падышалык жер ээликтерин кайтарып алууга киришкен.
Ал козголоңчул барондорду күч менен баш ийдирген.
Мисалы, Бела Хорватиядагы Клис чебин курчоого алып, басып алган жана анын ээсин өз бийлигине баш ийүүгө мажбур кылган.
Уулунун өз алдынча аракеттерине нааразы болгон Андраш II 1226-жылы аны Трансильванияга наместник кылып которгон.
Ошол эле учурда ага герцог титулун ыйгарган.
Бул аймакта Бела өзүн алысты көрө билген саясатчы катары көрсөткөн.
Ал Днестр дарыясынын батыш тарабында көчүп-конуп жүргөн кыпчак урууларынын (кумандардын) арасында доминикандык монахтар жүргүзгөн миссионердик ишмердүүлүктү жигердүү колдогон.
Бул саясат болжол менен 1228-жылы өз жемишин берген.
Кыпчак башчылары Бартц менен Мемброк христиан динин кабыл алып, Беланын бийлигин таанышкан.
Ошол эле 1228-жылы тынчыбаган герцог атасынын каалабастан берген макулдугу менен бүтүндөй королдук боюнча «керексиз жана пайдасыз» жер белектерин кайра текшерүүнү жандандырган.
Бирок Галичте ийгилик андан жүз бурган.
Бела өзүнүн бир тууганы Андрашка жардам берүүгө аракет кылып, аскердик жеңилүүгө учураган.
Бул окуя анын падышалык сарайдагы таасирин кескин алсыраткан.
Падыша жер ээликтерин мындан ары кайра карап чыгууга дароо тыюу салган.
1230-жылдардын башында Бела атасына баш ийүүгө аргасыз болуп, анын Галичтик Даниилге жана Австриянын герцогуна каршы аскердик жортуулдарына катышкан.
Ата менен уулдун ортосундагы мамиле 1234-жылдын 14-майында биротоло бузулган.
Дал ошол күнү улгайган Андраш II өзүнөн отуз жаш кичүү италиялык ханбийке Беатриса д’Эстеге үйлөнгөн.
1235-жылдын 21-сентябрында Андраш II дүйнөдөн кайтып, Бела IV толук укуктуу монархка айланган.
14-октябрда Эстергомдун архиепискобу Роберт Секешфехервар шаарында ага салтанаттуу түрдө падышалык таажы кийгизген.
Жаңы падышанын алгачкы кадамдары анын темирдей бекем эрки жана көптөн берки жек көрүү сезими менен шартталган.
Ал жаш өгөй энесин жана маркум атасынын башкы кеңешчисин никелик чыккынчылыкка айыптап, дароо түрмөгө каматкан.
Беланын негизги максаты абсолюттук падышалык бийликти калыбына келтирүү болгон.
Чектен чыгып кеткен барондорго сабак берүү үчүн ал символикалык иш-чара уюштурган.
Падыша кеңешчилердин отургучтарын эл алдында өрттөөгө буйрук берип, мындан ары падышанын алдында бардык адамдар тикесинен туруп турууга тийиш экенин жарыялаган.
Ошол эле учурда ал шаарларды өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурган.
Бела Секешфехервар шаарынын уставын кайрадан бекитип, Пешт, Трнава, Банска-Штьявница, Крупина, Зволен жана Эстергом шаарларына жаңы, кеңири артыкчылыктарды берген.
Падышанын көз карашы өлкөнүн чек араларынан алыска багытталган эле.
Ал венгрлердин байыркы ата мекенин издөө үчүн Юлиан аттуу монахты чыгышка жөнөткөн.
1238-жылы Юлиан үрөй учурган кабар менен кайтып келген: чыгыштан сансыз көп монгол ордосу жакындап келе жаткан.
Коркунучтун масштабын түшүнгөн Бела IV мурда болуп көрбөгөндөй кадамга барган.
Ал монголдордон качып келген 40 миң кыпчакка Венгриянын чек араларын ачкан.
Анын ордуна көчмөндөр падышалык армияда кызмат өтөөгө ант беришкен.
Бирок кумандардын көчмөн турмуш салты венгрлердин катуу каршылыгына туш болгон.
Натыйжада королдук ичинен бөлүнө баштаган.
Падышаны реформалары үчүн жек көргөн барондор саясий жеңилдиктер берилмейинче аскер топтоодон баш тартышкан.
Алар кыпчактарды өлкөдөн кууп чыгууну талап кылышкан.
Бирок Бела өз чечиминен кайткан эмес.
Каргаша 1241-жылдын жазында башталган.
12-мартта Бату хандын түмөндөрү Карпат тоолорундагы чек ара тосмолорун жарып өтүшкөн.
Өлкөдө дүрбөлөң башталган.
14-мартта венгр барондору тагдыр чечүүчү чоң ката кетиришкен.
Алар кыпчак ханы Котян үй-бүлөсү жана тектүү княздары менен жашап жаткан үйгө басып киришкен.
Айласыз абалда калган Котян аялдарын өлтүрүп, андан соң өз жанын кыйган.
Ал эми анын княздары кагылышуу учурунда курман болушкан.
Мындай чыккынчылыкка каарданган кыпчактар көтөрүлүш чыгарышкан.
Алар падышага жардамга бара жаткан Чанад епискобунун кошуунун кырып, салгылаштар менен Болгарияга чыгып кетишкен.
Бела IV эң согушка жөндөмдүү союздаштарынан ажыраган.
Ошентсе да ал болжол менен 40 миң жоокерден турган армия топтоого жетишкен.
1241-жылдын 11-апрелинде Шайо дарыясынын боюнда, Мохи салгылашында, венгр армиясы дээрлик толугу менен жок кылынган.
Салгылаш талаасынан качып кутулган падыша алгач Братиславага, андан соң Хайнбургга — өзүнүн көптөн берки атаандашы, Австриянын герцогу Согушчан Фридрих IIнин жанына чегинген.
Бирок герцог Беланын айласыз абалынан пайдаланган.
Ал падышалык казынаны тартып алып, венгр монархын батыштагы үч комитатты өткөрүп берүүгө мажбурлаган.
Загребден баш калкалаган Бела Ыйык Рим империясынын императору Фридрих II Гогенштауфенден жана Рим папасы Григорий IXдан жардам сурап жалбарган.
Ал атүгүл Ыйык Рим империясынын жогорку бийлигин таанууга даяр экенин билдирген.
Бирок Батыш жардамга келген эмес.
Ошол эле учурда монголдор гүлдөп турган Венгрияны күлгө айландырып жатышкан.
Пешт шаары толугу менен өрттөлүп, Буда урандыга айланган.
1242-жылдын январында Дунай дарыясы муз менен капталганда, Азиядан келген атчан аскерлер анын батыш жээгине өтүшкөн.
Кадан аттуу түмөн башы Бату хандан жеке буйрук алган: кандай гана болбосун падышаны колго түшүрүү.
Ошентип, Хорватиянын тоолорунда айласыз куугунтук башталган.
Бела Клис чебинде жашынып жатат деп жаңылыш ойлогон монголдор баалуу убакытты жоготушкан.
Падыша болсо Раб аралында жашырынып жүргөн.
Андан кийин ал Сплитке качкан.
Ал жерден да коркунучтан үрөйү учкан Бела Трогир аралына жөнөгөн.
Падыша Италияга качууга туура келип калышы мүмкүн деп, кемени дайыма даяр кармап турган.
Өлүм улам жакындап жаткандай сезилген.
Кадан Загребди талап-тоноп, Далмациянын жээктери менен жүрүп, акыркы түмөнүн далматин шаарларын курчоого алууга жөнөткөн.
Хорваттар Риека шаарында душманга катуу каршылык көрсөтүшкөн.
Тоолуу аймактардагы оор жортуулдардан алсыраган монголдордун күчү азая баштаган.
Дал ушул учурда тарыхтын жүрүшүн өзгөрткөн кабар келген.
Алыскы Монголияда улуу хан Өгөдөй дүйнөдөн кайткан.
Бату жаңы хан шайлана турган курултайга катышуу үчүн түмөндөрүн чыгышка кайтарган.
Муну менен Борбордук Европа куткарылып калган.
Түтөп жаткан урандыларга кайтып келген Бела IV өзүнүн саясатын түп-тамырынан өзгөрткөн.
Кандуу окуялардан оор сабак алган падыша барондорго кайрадан жер тарата баштаган.
Бирок бул жолу бир катуу шарт коюлган: белекке берилген ар бир жер ээлигинде сөзсүз түрдө таштан чеп курулууга тийиш болгон.
Жыгачтан курулган Венгрия өткөн чакта калган.
Шаарлар кубаттуу таш дубалдар менен курчала баштаган.
Падыша кыпчактарды кайрадан чакырып, аларды Дунай менен Тиса дарыяларынын ортосундагы өрттөнүп, ээн калган жерлерге жайгаштырган.
Укмуштуудай кыска убакыттын ичинде — болгону төрт жылда — Бела өлкөнүн кыйратылышынын кесепеттерин кыйла жоюуга жетишкен.
Ушул эмгеги үчүн ал кийинки кылымдарда «Венгриянын экинчи негиздөөчүсү» деген ардактуу титулга ээ болгон.
Кайра жаралган королдуктун тышкы саясаты чабуулчул мүнөзгө өткөн.
1242-жылы эле Бела Австрияга сокку уруп, Шопрон менен Кёсег шаарларын кайтарып алган.
Ошондой эле Фридрих IIни мурда басып алган комитаттардан баш тартууга мажбурлаган.
1244-жылдын 30-июнунда ал Венеция менен прагматикалык тынчтык келишимин түзгөн.
Бул келишимге ылайык, Бела Задар шаарын Венецияга өткөрүп берген, бирок Далмациянын бажы кирешелеринин үчтөн бир бөлүгүн өзүндө сактап калган.
Падыша узак жылдар бою Галичтин иштерине кийлигишкен.
1245-жылы ал өзүнүн күйөө баласы, Чернигов князынын уулу Ростислав Михайловичти колдогон.
Бирок Ярославдын жанындагы салгылашта Галичтик Даниилден жеңилүүгө учураган.
1249-жылы Сан дарыясынын боюнда венгрлер кайрадан талкаланган.
Акыры 1250-жылы Зволен шаарында Бела менен Даниил биротоло тынчтык келишимин түзүшкөн.
Ошол эле 1249-жылы монголдордун жаңы басып кирүүсү тууралуу ушактардан улам падыша түштүк чек араларды бекемдөөгө киришкен.
Ал Банат аймагынын бир бөлүгүн — Банат-Сёрень жерлерин — госпитальер рыцарларына өткөрүп берген.
1245-жылдын 21-августунда Рим папасы Григорий IX Беланы оор кырдаалда императорго берген антынан бошоткон.
Австриянын герцогу Фридрих II өч алууга аракет кылган.
Бирок 1246-жылы Лейта дарыясынын боюндагы салгылашта венгр аскерлери артка чегине баштаганына карабастан, Фридрих өзү согуш талаасында курман болгон.
Муну менен Бабенбергдер династиясынын тукуму үзүлгөн.
Бела IV Австриянын мурасы үчүн узак күрөшкө киришкен.
1247-жылы саясий интригалардан баштаган падыша 1252-жылы Австрияга армия киргизип, Венага чейин жеткен.
Анын башкы атаандашы Чехиянын падышасы Пржемысл Оттокар II болгон.
Узак сүйлөшүүлөрдөн кийин 1254-жылы Братиславада (Прессбургда) тынчтык келишимине кол коюлган.
Бул келишимдин негизинде Бела Штирия герцогдугуна жана Винер-Нойштадт шаарына ээ болгон.
Бирок жаңы жерлерди сактап калуу аларды басып алуудан да кыйын болуп чыккан.
Штириянын тургундары Чехияга көбүрөөк ыкташкан.
1258-жылы көтөрүлүштү баскандан кийин Бела өзүнүн уулу Иштванды Штириянын герцогу кылып дайындаган.
Бирок 1260-жылы Штирия кайрадан көтөрүлүш чыгарган.
Бул жолу козголоң Пржемысл Оттокар IIнин түздөн-түз колдоосу менен жүргөн.
Чечүүчү кагылышуу 1260-жылдын 12-июлунда Кресенбрунн салгылашында болгон.
Венгрлер кыйратуучу жеңилүүгө учурашкан.
Натыйжада Бела Штириядан биротоло баш тартып, аны Чехиянын падышалык таажысына өткөрүп берүүгө аргасыз болгон.
Тышкы согуштардын аякташы ички үй-бүлөлүк трагедиянын башталышы болуп калган.
1246-жылы эле Бела өзүнүн улуу уулу Иштванга «кичүү падыша» катары таажы кийгизген.
Бирок ал уулу менен чыныгы бийликти бөлүшүүнү каалаган эмес.
1258-жылга карата дымактуу Иштван өзүнүн армиясын топтоп, атасынан Трансильванияны башкаруу укугун күч менен тартып алган.
1261-жылы ата менен уул Экинчи Болгар падышалыгына каршы биргелешип согушканы менен, алардын мамилелери тездик менен начарлап бара жаткан.
Улгайган падыша Иштванга караганда өзүнүн кызы Аннанын жана кичүү уулу, Славониянын герцогу Беланын жанында болууну ачык эле артык көргөн.
Падышалык сарай бири-бирине душман болгон эки лагерге бөлүнгөн.
1262-жылдын жайында жогорку даражалуу дин кызматкерлери Прессбург келишимине кол коюлушуна жетишкен.
Ага ылайык, Иштван Дунайдын чыгыш тарабындагы жерлерди башкаруу укугун алган.
Бирок бул тынчтык жөн гана элес болгон.
1264-жылы Иштван өз аймагындагы энеси менен эжесинин жер ээликтерин тартып алып, атасына ачык каршы чыккан.
Буга катуу каарданган Бела IV аскерлерин жөнөткөн.
Ал козголоңчул уулунун жубайы менен баласын туткунга алган.
Ал эми Иштвандын өзүн Кодля деген бекем чепте («Кара чепте») курчоого алган.
Бирок Иштван курчоону жарып чыгууга жетишкен.
1265-жылдын мартында Исасег салгылашында «кичүү падышанын» аскерлери падышалык армияны таш-талкан кылып талкалаган.
Бул армияны Мачванын баны Бела Ростиславич жетектеген.
Бела IV өзүнүн уулунун алдында багынууга аргасыз болгон.
1266-жылдын 23-мартында Будадагы Коёндор аралында (азыркы Маргит аралында) ата менен уул тынчтык келишиминин шарттарын кайрадан ырасташкан.
Кийинчерээк, 1267-жылы, бул келишим Эстергомдо өткөн аристократтардын жыйынында расмий түрдө бекитилген.
Династиянын акыркы биргелешкен аскердик жеңиши 1267–1268-жылдары болгон.
Ошол мезгилде Сербиянын падышасы Стефан Урош I Мачва провинциясына басып кирген.
Бела IV менен бан Бела Ростиславичтин бириккен күчтөрү сербдерге жеңилүү ызасын тарттырган.
Стефан Урош венгрлерге туткунга түшүп, боштондугу үчүн эбегейсиз чоң кун төлөөгө мажбур болгон.
Айрым маалыматтар боюнча, ал Венгриянын жогорку бийлигин да тааныган.
Тынчтык династиялык нике менен бекемделген.
Бела IVтүн небереси Екатерина Арпад серб ханзаадасы Стефан Драгутинге турмушка чыккан.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында Бела IV тынчы жок королдугунун сыртынан колдоо издей баштаган.
Ал Франция монархынын бир тууганы, Сицилиянын падышасы Карл I Анжуйский менен кубаттуу стратегиялык союз түзгөн.
Бул союз эки династиялык нике аркылуу бекемделген.
Беланын небереси, ханзаада Ласло Кун, Сицилиялык ханбийке Изабелла менен кудалашылган.
Ал эми анын дагы бир небереси Мария болочок мураскер, Аксак Карл IIге турмушка чыгууга макулдашылган.
Дал ушул келишим ондогон жылдар өткөндөн кийин Анжуйлар династиясынын Венгриянын тактысына келишине алып келмек.
Бирок жеке бакыт карыган падышаны кыйгап өткөн.
1269-жылдын жайында анын сүйүктүү уулу — Славониянын герцогу Бела дүйнөдөн кайткан.
Кайгыдан мүңкүрөгөн монарх кызы Аннанын толук таасирине түшүп калган.
Акыркы керээзинде улуу уулун дагы эле кечире албаган Бела IV королдукка камкордук кылуу милдетин кызы Аннага жана анын туугандык байланыштагы өнөктөшү — Чехиянын падышасы Пржемысл Оттокар IIге өткөрүп берген.
1270-жылдын 3-майында өлкөнү күлдөн кайра тургузган улуу падыша күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан.
Ханбийке Анна коркконунан мамлекеттик казынанын бир бөлүгүн алып, Прагага качкан.
Ал эми Венгриянын тактысын күч укугуна таянып, Иштван V ээлеген.
Көп жылдарга созулган башаламандыктарга жана үй-бүлөлүк согуштарга карабастан, Бела IV тууралуу элдин жакшы эскерүүсү кылымдар бою сакталып калган.
Монгол баскынчылыгынын үрөй учурган окуяларын жана падышанын өлүмүнөн кийинки башаламандыктарды башынан өткөргөн муундар үчүн ал тартиптин жана кайра жаралуунун символу болгон.
Анын мүрзөсүнө чегилген эпитафияда мындай деп жазылган:
«Оо, падыша Бела, сенин бийлигиң жашап турган кезде алдамчылык жашырынып, тынчтык бекем болуп, чынчылдык өкүм сүргөн».
