Бела III өзүнүн агасы Иштвандан болгону бир жыл кийин жарык дүйнөгө келген. Бирок орто кылымдардагы саясаттын катаал шарттарында ушул бир жылдын өзү баарын чечкен. Падыша Геза IIнин тун уулу болбогондуктан, жаш ханзааданын Венгриянын тактысына түздөн-түз укугу жок эле.
Анын тагдыры алдын ала чечилип калгандай сезилген — ар дайым экинчи планда калуу. 1161-жылы атасы ага жубатуу иретинде Хорватия менен Далмациянын герцогу деген титул ыйгарган.
Бирок эки жылдан кийин, 1163-жылы, Беланын жашоосунда биринчи чоң жана чыныгы драмалуу бурулуш болгон.
Венгрия кубаттуу Византия императору Мануил I Комнин менен оор шарттардагы тынчтык келишимин түзгөн.
Бул туруксуз тынчтыктын кепилдиги дал ушул Бела болуп калган. Он алты жаштагы падыша Иштван III өзүнүн бир тууган инисин Константинополго ардактуу барымта катары жөнөтүүгө аргасыз болгон.
Бирок Беланын мекенинин тынчтыгы үчүн жасаган бул жеке курмандыгы жаңы каргашага алып келген.
1164-жылы айлакер император Мануил ханзааданын өз сарайында жүргөнүн баскынчылык үчүн шылтоо катары пайдаланган.
Ал Беланын «атасынан калган мурасы» деп аталган жерлер үчүн согуш баштаган.
Бул аскердик кампаниянын натыйжасында Византия империясы Хорватияны, Далмацияны жана талаштуу Сирмий аймагын Венгрия королдугунан күч менен тартып алып, өз ээликтерине кошкон.
Мекенинен алыс, Византиянын падышалык сарайындагы алтын капаска түшүп калган Бела руханий жактан сынган эмес.
Тескерисинче, ал ошол жерде ар тараптан өнүккөн.
Жаш мадьяр чыныгы алп жигитке айланган. Анын бою эки метрден ашып, кубаттуу дене түзүлүшү тажрыйбалуу жоокерлерди да таң калтырган.
Ошол эле учурда анын физикалык күчү курч акылы менен айкалышкан.
Бела грек тилин мыкты өздөштүрүп, Константинополдо эң жогорку деңгээлдеги билим алган жана православие дини боюнча чокунуп, Алексей деген жаңы ысым кабыл алган.
Ал мезгилде уулу жок император Мануил бул өзгөчө жаш жигитке чын жүрөктөн жакын болуп калган.
Византия башкаруучусу аны жөн гана туткун катары эмес, өзүнүн эң ылайыктуу мураскери катары көрө баштаган.
1165-жылы бул тууралуу расмий түрдө жарыяланган.
Белага императордон кийинки экинчи орунда турган эң жогорку деспот (δεσπότης) титулу ыйгарылган.
Ал эми Мануилдин кызы Мария салтанаттуу түрдө анын колуктусу жана келечектеги императрица деп жарыяланган.
Бирок тагдыр ханзаада үчүн дагы бир күтүүсүз бурулуш даярдап койгон.
1169-жылы императордун жубайы акыры көптөн күткөн мыйзамдуу уулун төрөп берген.
Беланын абалы бир заматта өзгөргөн.
Ал дароо деспот титулунан жана тактынын мураскери деген макамынан ажыратылган.
Мария Комнина менен болгон кудалашуусу да расмий түрдө бузулган.
Ошентсе да Мануил өзүнүн тарбиялануучусуна болгон терең урмат-сыйын сактап калган.
Бела мурдагыдан төмөнүрөөк, бирок дагы эле өтө кадырлуу цезарь титулуна ээ болгон.
1170-жылы император анын жеке жашоосун да уюштурган.
Мануил Белага Антиохиялык императрица Мариянын энеси бир болгон сиңдиси Агнесса де Шатильонду турмушка берген. Венгрияда ал кийинчерээк королева Анна деген ысым менен белгилүү болмок.
Ошентип, мурдагы барымтадагы ханзаада менен Византиянын башкаруучусу бажа болуп калышкан.
1172-жылдын 4-майында Венгриянын падышасы Иштван III күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан.
Жубайынын төрөт маалы жакындап калган жаш монархтын өлүмү көптөгөн шектенүүлөрдү жараткан.
Иштвандын өлүмүнөн кийин төрөлгөн уулу жана мураскери да өтө аз жашаган.
Европада эки адам атайылап өлтүрүлгөнү тууралуу күбүр-шыбыр кептер тараган: падыша ууландырылып, анын жаңы төрөлгөн баласы өлтүрүлгөн деген божомолдор айтылган.
Бул караңгы окуядагы башкы шектүү, албетте, Мануил Комнин болгон.
Анткени өзүнүн уулу төрөлгөндөн кийин император Беланы Византиянын мураскери катары кароону токтоткон.
Бирок эми аны Венгриянын тактысына отургузууга ылайыктуу, өзүнө толугу менен берилген талапкер катары көрө баштаган.
Балким, Византия императорунун мураскеринин төрөлүшү Венгриянын падышалык сарайында болгон трагедиянын кыйыр себептеринин бири болгондур.
Император Мануилден берешен каржылык жардам жана күчтүү армия алган Бела мекенине жеңиштүү түрдө кайтып келген.
Бирок анын тактыга карай жолу таптакыр тоскоолдуксуз болгон эмес.
Ал өз энеси, жесир королева Фружина (Евфросинья), иниси Геза жана Эстергомдун таасирдүү архиепискобу Лукаш тарабынан көрсөтүлгөн каршылыкка туш болгон.
Бирок бул каршылык көпкө созулган эмес.
Бардык тоскоолдуктарды жеңген Бела III 1173-жылдын 13-январында салтанаттуу түрдө Венгриянын падышасы деп жарыяланган.
Башында Бела IIIтүн бийлигинин негизги таянычы Византиянын колдоосу болгон.
Падышалык таажынын ордуна ал Мануилге салтанаттуу ант берген.
Бул антка ылайык, Византия императорунун жана анын уулу, мураскер ханзаада Алексейдин башкаруусу учурунда Бела империяга каршы эч качан согуш ачпоого жана эч кандай кутум уюштурбоого тийиш болчу.
Бела берген сөзүн ыйык милдет катары бекем сактаган.
1180-жылы Мануил Комнин дүйнөдөн кайткандан кийин гана венгр монархы Константинополго каршы кылыч көтөргөн.
Анын максаты бир гана адилеттүү ишти жүзөгө ашыруу — өзүнүн мыйзамдуу «атасынан калган мурасын», башкача айтканда, Хорватияны, Далмацияны жана Сирмийди кайтарып алуу болгон.
Мануил өзүнүн тарбиялануучусунун аскердик талантына бекеринен суктанган эмес.
Византиянын жаңы императору Алексей II согуш талаасында венгр алпынын салгылаштарда такшалган армиясына туруштук бере алган эмес.
1183-жылы жаш Алексей II өзүнүн аталаш таякеси, бийликти басып алган Андроник тарабынан муунтуп өлтүрүлгөндөн кийин, Бела өзүн бардык анттарынан биротоло бошонгон адам катары эсептеген.
Ал Византияга кыйратуучу сокку урган.
Бела стратегиялык жактан маанилүү Белград менен Браничевону жана Морава дарыясынын бай өрөөнүн куралдын күчү менен тартып алган.
Бирок Андроник тактыдан кулатылып, бийликке Исаак II Ангел келгенден кийин кырдаал өзгөргөн.
Дипломатиялык акылмандыгын көрсөткөн Бела III жаңы император менен жарашып, өзүнүн кызы Маргитти (Маргаританы) ага турмушка берген.
1185-жылы Морава өрөөнү колуктунун сеп мүлкү катары кең пейилдик менен Византия империясына кайтарылган.
Ошол учурдан тартып Византия менен мамилелер толугу менен тынчтык нугунда өнүккөн.
Бела атүгүл 1191-жылы гректерге серб жупаны Стефан Неманяга каршы күрөштө аскердик жардам көрсөткөн.
Ошондой эле крест жортуулдары маалында византиялыктар менен католиктердин ортосунда чыккан жаңжалдарда ийгиликтүү бейтарап ортомчу жана калыс катары кызмат кылган.
Тышкы саясаттын башка багыттарында да Бела III кем эмес чечкиндүүлүк менен аракеттенген.
Чехтер менен австриялыктардын ортосундагы чек ара жаңжалдарында ал дайыма Чехиянын тарабын колдогон.
Бул союз падыша дүйнөдөн кайткандан кийин да бекемделген.
1199-жылы анын кичүү кызы Констанция Пржемысл Отакар Iге турмушка чыгып, Чехиянын королевасына айланган.
Венгр падышасы крест жортуулчуларынын кыймылын жигердүү колдоо аркылуу Германиянын кубаттуу императору Фридрих I Барбароссанын да ишенимине жана жакшы мамилесине ээ боло алган.
Жалпы диний демилгеден шыктанган Бела атүгүл жеке өзү крест жортуулуна катышууга ант берген.
Бирок өмүрүнүн акырына чейин бул убадасын аткарууга үлгүргөн эмес.
Анын башкаруусундагы өзүнчө маанилүү барак Русь жерлеринин иштерине кийлигишүүсү болгон.
1188-жылы козголоң чыгарган галичтиктер өздөрүнүн мыйзамдуу князы Владимир Ярославичти бийликтен кууп чыгышкан.
Айласы түгөнгөн князь Белага жардам сурап кайрылган.
Венгр аскерлери чагылгандай тез аракеттенип, Галич шаарын басып алышкан.
Бирок падыша өзүнүн саясий оюнун жүргүзүүнү чечкен.
Мыйзамдуу башкаруучуну кайрадан тактыга отургузуунун ордуна ал княздыкты башкарууга өз уулу Андрашты дайындаган.
Бирок Венгриянын Галичтеги үстөмдүгү көпкө созулган эмес жана чоң чуулгандуу окуялар менен коштолгон.
Баскынчы аскерлер акылга сыйбаган жосунсуз иштерди жасашкан.
Жылнаамаларда мадьярлар жергиликтүү эркектердин аялдары менен кыздарын күч менен тартып алып, аларды «өз төшөктөрүнө алып кетишкени» нааразылык менен баяндалат.
Мындан тышкары, алар православие храмдарын — «Кудай үйлөрүн» — атканага айландырышкан.
Мындай ыйык жерлерди мазактоо 1189-жылы эле галичтиктердин кубаттуу көтөрүлүшүнө алып келген.
Ал эми 1190-жылы венгр туткунунан качып кутулган Владимир Ярославич жеңиш менен кайтып келип, өз княздыгын кайрадан ээлеген.
Тактыдагы ордун бекемдеген Бела III мамлекеттин ичинде темирдей катуу тартип орноткон.
Ал атүгүл эң жакын туугандарына да ырайым кылган эмес.
Венгрияга кайтып келгенден кийин Бела өзүнө баш ийбеген иниси Гезаны эч ойлонбостон түрмөгө каматкан.
Ал эми өз энеси Евфросиньяны Ыйык Жерге катаал сүргүнгө жөнөткөн.
Евфросинья өмүрүнүн акыркы күндөрүн ошол жерде өткөрүп, 1193-жылы дүйнөдөн кайткан.
Бирок башында энеси менен инисинин оппозициясын колдогон диний жетекчилерге карата Бела, тескерисинче, саясий ийкемдүүлүк көрсөткөн.
Ал сөзү жана иш-аракеттери аркылуу өзүнө ишенбеген жогорку даражалуу дин кызматкерлерин ынандырууга жетишкен.
Бела Византияда тарбиялангандыгы жана православие дини боюнча чокунгандыгы Венгриянын католик чиркөөсүнө эч кандай коркунуч жаратпай турганын далилдеген.
Анын иниси Гезанын тагдыры болсо укмуштуу окуяларга толгон.
Ал эки жолу туткундан качып чыгып, өлкөнүн чек арасынан өтүүгө жетишкен.
Бирок эки жолкусунда тең коңшу мамлекеттердин монархтары качкынды кайрадан Белага өткөрүп беришкен.
Биринчи жолу муну Австриялык Леопольд V, экинчи жолу Чехиялык Собеслав II жасаган.
1189-жылы гана, крест жортуулуна бара жаткан Фридрих Барбаросса менен жеке жолугушуу учурунда, Венгриянын падышасы императордун өтүнүчү боюнча инисине көптөн күткөн эркиндикти берген.
Бела Гезага эки миң тандалма жоокер бөлүп берип, аны Ыйык Жерге согушууга жөнөткөн.
Бирок бул союз да көпкө созулган эмес.
1189-жылдын ноябрында Барбароссанын сербдер жана болгарлар менен жүргүзгөн сүйлөшүүлөрүнө катуу нааразы болгон Бела өзүнүн крест жортуулчуларына дароо мекенине кайтууну буйруган.
Венгр кошууну өлкөгө кайтып келген.
Бирок алардын кол башчысы кайтып келген эмес.
Геза өзү жакшы тааныган Византияда биротоло калууну артык көргөн.
Бийликтин мураскерлигин камсыз кылуу максатында Бела 1182-жылы өзүнүн улуу уулу Имреге алдын ала падышалык таажы кийгизген.
Имре 1174-жылы жарык дүйнөгө келген.
Мындай кадам менен Бела уулунун тактыга болгон талашсыз укугун биротоло бекемдөөнү көздөгөн.
1184-жылы монархтын жубайы дүйнөдөн кайтып, ал жесир калган.
Бирок 1186-жылы эле Бела жаңы, өтө ийгиликтүү династиялык союз түзгөн.
Анын экинчи жубайы Франциянын падышасы Людовик VIIнин кызы Маргарита болгон.
Ал буга чейин биринчи күйөөсү, белгилүү Генрих Плантагенет — «Жаш падышаны» акыркы сапарга узаткан эле.
Бела IIIтүн башкаруу жылдары орто кылымдардагы Венгрия королдугунун эң жогорку гүлдөп-өсүү доору катары негиздүү түрдө бааланат.
Өлкө Европанын эң бай жана эң кубаттуу державаларынын бирине айланган.
Коңшу мамлекеттер феодалдык бытырандылыктан азап чегип жаткан учурда, Венгрия өзүнүн катуу борборлоштурулган башкаруу системасы менен замандаштарын таң калтырган.
Мамлекеттик бийликтин бардык негизги ыйгарым укуктары монархтын темирдей бекем колунда топтолгон.
XII кылымдын аягына чейин венгр падышалары бан менен ишпандарга кызматы үчүн берешендик менен жерлерди тартуулап турушкан.
Бирок ошол эле учурда бул жер ээликтеринин мурас катары кийинки муундарга өтүп кетпешин катуу көзөмөлдөшкөн.
Падышанын эбегейсиз чоң жер ээликтери өлкөдөгү эң ири жана эң кубаттуу жер фондусу бойдон калган.
Бела IIIтүн жеке байлыгы аны өз доорунун эң бай башкаруучуларынын бирине айландырган.
Алтын менен күмүш казып алууга, тыйын чыгарууга жана туз соодасына орнотулган катуу падышалык монополиянын аркасында мамлекеттик казына тынымсыз толукталып турган.
Мындан тышкары, казынага ири бажы төлөмдөрү, соодага жана дарыя аркылуу жүк ташууга салынган көптөгөн салыктар, ошондой эле үзгүлтүксүз чогултулган жергиликтүү алымдар түшүп турган.
Бирок Бела III ийгиликтүү кол башчы жана чарбачылыкты билгичтик менен башкарган өкүмдар гана болгон эмес.
Константинополдун салтанаттуу сарайларында өздөштүргөн мамлекеттик башкаруу тажрыйбасы жана мыкты билими аны агартуунун чыныгы колдоочусуна айландырган.
Ал Венгрия королдугунун эшигин Европанын эң алдыңкы билимдерине кеңири ачкан.
Анын башкаруусу учурунда жаш мадьярлар Франциянын, Италиянын жана Англиянын университеттерине билим алууга көп сандап жөнөй башташкан.
Сабаттуулук өлкөнүн бардык аймактарына кеңири жайылган.
1181-жылы падыша тарыхый мааниге ээ болгон жарлык чыгарган.
Ага ылайык, мындан ары бардык падышалык буйруктар сөзсүз түрдө жазуу жүзүндө катталууга тийиш эле.
Бул чечим кесипкөй падышалык кеңсе — канцеляриянын түзүлүшүнө чоң түрткү берген.
Дал ушул жерде падышанын колдоосу астында Анонимдүү нотариус эмгектенген.
Ал «Венгрлердин жоруктары» аттуу эмгекти — өлкөнүн тарыхындагы мамлекеттик окуяларды латын тилинде баяндаган алгачкы жылнаамалар жыйнагын — жараткан.
Ал эми Бела IIIтүн доорундагы маданий жана архитектуралык гүлдөп-өсүүнүн туу чокусу 1190-жылы Эстергом шаарында башталган эбегейсиз чоң курулуш болгон.
Дал ошол жерде бүткүл Чыгыш Европадагы биринчи залкар готикалык собор курулуп жаткан.
