Бела болжол менен 1016-жылы жарык дүйнөгө келген. Бирок айрым изилдөөчүлөр анын туулган мезгилин 1015–1020-жылдардын аралыгына таандык деп эсептешет.
Шимон Кезаи жазган «Гунндар менен венгрлердин жоруктары» жана «Сүрөттүү жылнаамалар жыйнагы» сыяктуу байыркы жылнаамалардын көпчүлүгүндө алгач анын атасы катары Венгриянын биринчи падышасы Иштван Iнин аталаш тууганы Таз Ласло көрсөтүлгөн.
Бирок ошол эле жылнаамачылар санжыралык байланыштарды чаташтырып, Бела жана анын эки бир тууганы — Андраш менен Левенте — чындыгында Ласлонун бир тууганы Вазулдун уулдары болгонун да көп белгилешкен.
Бүгүнкү күндө тарыхчылар бир пикирге келишкен: үч княздын атасы чындап эле Вазул болгон, ал эми энеси анын никесиз жубайы — Татонь уруусунан чыккан сырдуу кыз эле.
Беланын ысымынын келип чыгышы да табышмак бойдон калууда.
Польшалык жана венгриялык окумуштуулар, анын ичинде Свобода, Кришто жана Макк, бул ысым түрк тилиндеги bujla — «асыл», «тектүү» деген титулдан келип чыккан деп эсептешет.
Бирок алар анын славян тилиндеги «ак» деген сөздөн же библиялык ысымдан келип чыгышы мүмкүн экенин да жокко чыгарышпайт.
Жаш княздардын бейкапар балалыгы 1031-жылдын 2-сентябрында аяктаган.
Дал ошол күнү падыша Иштван Iнин жалгыз уулу жана мыйзамдуу мураскери Эмерик трагедиялуу түрдө каза болгон.
Натыйжада Вазул автоматтык түрдө тактыга негизги талапкерге айланган.
Бирок улгайып калган падыша өз тууганынын бутпарастык ишенимге жашыруун жан тартуусунан шектенип, таажыны жээни Пётр Орсеолога өткөрүп берүүнү чечкен.
Анын тактыга отурушуна жол ачуу жана Вазулду мураскерлик укугунан ажыратуу үчүн Иштван үрөй учурган кадамга барган.
Ал тактыга талапкердин көздөрүн сокур кылууга буйрук берген.
Кийинки курмандыктар өздөрү болорун түшүнгөн Бела менен анын бир туугандары шашылыш түрдө Венгриядан качып кетишкен.
Алардын сүргүндөгү жашоосу Богемияда башталган.
Мекенинен жана княздык титулдарынан ажыраган бир туугандар, жылнаамачылардын сөзү менен айтканда, «муктаждыкта жана жакырчылыкта» жашап калышкан.
Ал жерден татыктуу баш калкалоочу жай таба албагандыктан, алар түндүктү көздөй, Польшага жөнөшкөн.
Бул өлкөдө качкындарды таптакыр башкача, жылуу жана меймандос тосуп алышкан.
Падыша Мешко IIнин сарайында аларга чоң урмат көрсөтүлгөн.
Дал ушул Польшада Беланын аскердик даңкынын жылдызы жанган.
Венгр жылнаамалары Помераниянын Польша таажысына төлөнүп келген салттуу алымдан баш тартканы тууралуу кызыктуу окуяны бизге жеткирген.
Эки тараптын армиялары бетме-бет келгенде, кан төгүүнүн алдын алуу үчүн талаштын жыйынтыгын кол башчылардын жекеме-жеке кармашы аркылуу чечүү макулдашылган.
Падыша Мешко менен анын уулдары померандыктардын күчтүү бутпарас башчысынын алдында тайсалдап турганын көргөн жаш Бела алдыга чыккан.
Ал котормочу аркылуу өзүнүн тектүү канынан экенин сыймыктануу менен билдирип, поляк өкүмдарынын ар-намысын коргоо үчүн кылыч кармашууга даяр экенин айткан.
Жекеме-жеке кармаш өтө айыгышкан болгон.
Найза менен куралданган Бела душманына ушунчалык кыйратуучу күч менен чабуул жасагандыктан, аны аттан кулаткан.
Андан соң кылычы менен атаандашын жерге жыккан.
Бул окуядан таң калган померандыктар жеңилгенин моюнга алып, эч кандай каршылыксыз алым төлөшкөн.
Беланын эр жүрөктүгүнө жана күчүнө суктанган Мешко II ага Помераниядан чогултулган алымдын баарын алуу укугун берген.
Мындан тышкары, кеңири жана түшүмдүү жерлерди тартуулап, өзүнүн кызы Риксаны ага турмушка берген. Айрым булактарда Рикса Аделаида деген ысым менен да эскерилет.
Үйлөнөр алдында Бела христиан динин кабыл алып, чокунганда Адальберт деген ысым алган.
1034-жылы Мешко II дүйнөдөн кайтып, анын уулу Казимир өлкөдөн куулган.
Польша 1039-жылга чейин созулган кандуу башаламандыктын туңгуюгуна түшкөн.
Бул караңгы мезгилде аскердик таланты жана жеке жер ээликтери бар Бела аман калуу менен гана чектелген эмес.
Айрым тарыхчылардын пикири боюнча, ал өлкөдө жок кайнагасынын атынан кыйраган Польшаны иш жүзүндө башкарган.
Бирок башка версия боюнча, Бела 1039-жылдан кийин Казимир менен бирге Польшага кайра кайтып келген.
Кандай болгон күндө да, болжол менен 1038-жылы анын бир туугандары Андраш менен Левенте поляк падышасынын сарайынан кетүүнү чечишкен.
«Сүрөттүү жылнаамалар жыйнагында» алардын мындай чечиминин себептери ачык баяндалат.
Намыскөй княздар сарайдагылар аларды «ошол кубаттуу Беланын бир туугандары» катары гана кабыл алып, башкалардын эсебинен күн көргөн адамдардын абалында жашоону каалашкан эмес.
Ошондуктан алар Киевге жөнөп кетишкен.
Арадан бүтүндөй он жыл өткөн.
1046-жылы Венгрияда Вата жетектеген бутпарастар көтөрүлүшү тутанган.
Падыша Пётр Орсеоло тактыдан кулатылып, Киевден кайтып келген Андраш өлкөнүн жаңы башкаруучусуна айланган.
Левенте көп өтпөй дүйнөдөн кайткан.
Баласы жок Андраш ишенимдүү жардамчыга өтө муктаж болуп, иниси Белага кайрылган.
Ал бир тууганына мындай деп жазган:
«Биз жакырчылыкты да, оор эмгекти да бирге бөлүштүк. Мен үчүн сенден башка мураскер да, бир тууган да жок».
Бул сөздөрдөн жүрөгү толкуган Бела 1048-жылы бүтүндөй үй-бүлөсү менен мекенине салтанаттуу түрдө кайтып келген.
Падыша бир тууганын берешендик менен сыйлаган.
Ал Белага герцог титулун ыйгарып, ducatus деп аталган аймакты — бүтүндөй королдуктун үчтөн бир бөлүгүн — башкарууга берген.
Беланын ээлигине өлкөнүн чыгышындагы жана түндүгүндөгү кеңири жерлер, анын ичинде автономиялуу Нитра княздыгы жана тарыхый Бихар комитаты кирген.
Бела эбегейсиз чоң бийликке ээ болгон.
Ал Нитрада күчтүү жыгач тосмолорду жана топурактан жасалган коргонуу чептерин курдурган, салыктарды чогулткан жана атүгүл «BELA DUX» («Герцог Бела») деген сыймыктуу жазуусу бар өзүнүн тыйындарын чыгара баштаган.
1050-жылдардын башында бир туугандар бирдиктүү, бузулбас күч катары аракеттенишкен.
Алар Ыйык Рим империясынын Венгрияга басып кирген немис аскерлерине каршы мыкты аскердик стратегияларды чогуу иштеп чыгышкан.
Дал ушул салгылаштардын отунда өзгөчө күчү жана коркпостугу менен айырмаланган Бела жоокерлердин арасында урмат-сыйга ээ болуп, «Зубр» — «Жапайы өгүз» деген каймана ат алган.
Жылнаамачылар 1053-жылы падышанын Шоломон аттуу уулу төрөлгөндөн кийин да бир туугандар «улуу бейпилдикте жана тынчтыкта» жашаганын белгилешет.
Бела бул окуяны сабырдуулук менен кабыл алган.
1055-жылы ал падыша менен бирге Тихань аббаттыгынын залкар имаратынын пайдубалын түптөө аземине катышкан.
Бирок бийликке болгон умтулуу алардын союзун акырындык менен уулай баштаган.
1057 же 1058-жылы Андраш мурда берген убадаларын унутуп, жаш Шоломонду тактынын мураскери деп жарыялаганда, бир туугандардын мамилесинде чечүүчү жарака пайда болгон.
Мындай чечимди чоң саясат талап кылган.
Ыйык Рим империясы жаш немис ханбийкеси Юдитаны Шоломонго турмушка берүүдөн кескин баш тарткан. Империянын шарты боюнча, Шоломон адегенде падышалык таажы кийүүгө тийиш эле.
Бир туугандардын ортосундагы ажырымдын туу чокусу падышалык ээликте өткөн белгилүү жолугушуу болгон.
Алардын бири — бийликтин белгиси болгон падышалык таажы, экинчиси — королдукту коргоонун белгиси болгон кылыч эле.
Бирок Бела өзүнүн жашыруун тарапташтарынан бир нерсени алдын ала билип алган.
Эгер ал таажыга кол тийгизсе, көлөкөдө жашырынып турган киши өлтүргүчтөр аны ошол замат өлтүрүүгө тийиш болчу.
Өзүн токтоо кармаган герцог кылычты тандаган.
Бирок ал алдыда кандай коркунуч күтүп турганын жакшы түшүнгөн.
Жүрөктүн үшүн алган бул жолугушуудан кийин Бела дароо Польшага, өзүнүн жээни (Риксанын уулу) Эр жүрөк Болеслав IIнин жанына качып кеткен.
Шал болуп калган Андраш I бир тууганы Беланы таажы менен кылычтын бирин тандоого мажбурлап жатат.
1060-жылдын күзүндө «Зубр» Бела Венгрияга баш ийген вассал катары эмес, өч алууну көздөгөн кол башчы катары кайтып келген.
Ал поляк аскерлеринин чоң кошуунун жетектеп келген.
Андрашка болсо немис аскер бөлүктөрү жардамга келген.
Бир туугандар ортосундагы үрөй учурган согуш көпкө созулган эмес.
Тиса дарыясынын боюнда жана Визельбургдун жанында болгон эки ири салгылашта Беланын армиясы падышалык аскерлерди толугу менен талкалаган.
Оор жаракат алган Андраш көп өтпөй дүйнөдөн кайткан.
Анын тарапташтары болсо кичинекей Шоломонду өздөрү менен кошо алып, дүрбөлөңгө түшүп Германияга качышкан.
1060-жылдын 6-декабрында Секешфехервар шаарында Бела Iге салтанаттуу түрдө падышалык таажы кийгизилген.
Башкаруусунун алгачкы күндөрүнөн тартып эле ал өзүн өч алууга суусаган тиран катары эмес, акылман мамлекеттик ишмер катары көрсөткөн.
Бела Шоломон менен бирге Германияга качып кеткен ак сөөктөрдүн аялдарына, балдарына жана мүлкүнө кол тийгизүүгө катуу тыюу салган.
Бул кең пейилдиги бөлүнүп кеткен саясий элитаны тез арада элдештирүүгө мүмкүндүк берген.
Качкын принцтин көптөгөн тарапташтары мекенине кайтып келип, жаңы падышага берилгендик антын беришкен.
Бела реформаларды жигердүү жүргүзүүгө киришкен.
Ал каржы системасын толугу менен кайра түзүп, эч кандай кошулмалар аралаштырылбаган таза күмүштөн ири тыйындарды чыгара баштаган.
Экономиканы сактап калуу үчүн падыша катуу чаралар менен товарлардын туруктуу бааларын белгилеген.
Ошондой эле кара базарды аёосуз жойгон.
Анын эң талаштуу чечимдеринин бири — жума сайын өткөрүлүүчү жарманкелерди жекшембиден ишембиге которуу болгон.
Тарыхчы Нора Беренд белгилегендей, бул чара христиандардын эс алуу күнүн сактоо үчүн гана көрүлгөн эмес.
Анын дагы бир максаты жергиликтүү соодагерлерди колдоо жана жөөт соодагерлерин базардан сүрүп чыгаруу болгон.
Анткени жөөттөрдүн дини ишемби күнү иштөөгө катуу тыюу салган.
Дал ушул Бела I Венгриядагы парламентаризмдин негиздерин түптөгөн.
Өзгөртүүлөрдү жүргүзүүдө элдин колдоосуна таянууну каалаган падыша өлкөнүн бардык аймактарына жарчыларды жөнөткөн.
Ал ар бир айыл падышалык кеңешке добуш берүү укугуна ээ болгон экиден аксакал жиберүүгө тийиш деп буйруган.
Бирок бул демократиялык кадам анын өзүнүн таажысынан ажырап калышына аз эле калган.
Оор салыктардан жапа чеккен жана христиан дининин күч менен жайылтылышына нааразы болгон карапайым эл дем-күч алып, Секешфехерварга чогулган.
Алар аткарылышы мүмкүн эместей көрүнгөн талаптарды коюшкан: бардык католик дин кызматкерлерин өлкөдөн кууп чыгуу жана Венгрияны кайрадан бутпарастык ишенимге кайтаруу.
Бела ойлонуу үчүн үч күн убакыт сураган.
Ал мурда бутпарастар менен келишим түзүүгө макул болгон бир тууганы Андраштын катасын кайталаган эмес.
Үч күн өткөндөн кийин жоокер падыша коңшу чептерден аскер гарнизондорун чакырткан.
Ал чогулган элди катаал чаралар менен, бирок кан төкпөстөн таратып, Венгриядагы бутпарастардын каршылыгын биротоло баскан.
Ички саясаттагы ийгиликтерге карабастан, Беланын үстүнөн тышкы коркунучтун көлөкөсү түшүп турган.
Ал Ыйык Рим империясы менен тынчтык келишимин түзүүгө бүт күчүн жумшаган.
Ал тургай жарандык согуш учурунда туткунга алынган бардык немис кол башчыларын кең пейилдик менен бошоткон.
Бирок жаш император Генрих IVтүн кеңешчилери өч алууну каалашкан.
1063-жылдын жайында немис княздарынын кубаттуу союзу Шоломонго тактысын кайтарып берүү үчүн Венгрияны көздөй жортуулга чыккан.
Карыган падыша өлкөсүн кыйроодон сактап калууну көздөп, мунасага барууну пландаган.
Ал тургай эгер жээни мурда өзүнө таандык болгон чоң ducatus аймагын кайтарып берүүгө макул болсо, анын пайдасына тактыдан баш тартууга да даяр болгон.
Бирок тагдыр башкача чечим кабыл алган.
Бул жолу сокку кылыч аркылуу эмес, күтүүсүз жана акылга сыйбаган кырсык аркылуу келген.
Дёмёштөгү падышалык ээликте жүргөн учурда Беланын астындагы чоң жыгач такты капысынан урап түшкөн.
Алган жаракаттары өлүмгө алып келе тургандай оор болгон.
Денеси майып болуп, «жарым жан» абалга келгенине карабастан, падыша өлкөнүн коргонуусун башкарууга аракеттенүүсүн уланткан.
Аны душманга каршы туруу үчүн батыш чек араларды көздөй алып жөнөшкөн.
Бирок Бела I 1063-жылдын 11-сентябрында Киниша суусунун жанында жолдо баратып дүйнөдөн кайткан.
Анын сөөгү эки жыл мурда өзү негиздеген Сексард бенедиктин аббаттыгына коюлган.
Падышанын өлүмү менен анын уулдары — Геза, Ласло жана Ламберт — Венгриянын тактысын Шоломонго бошотуп берип, Польшага качып баш калкалоого аргасыз болушкан.
Ошентип, «Зубр» деген каймана ат менен белгилүү болгон падышанын өмүрү аяктаган.
Ал Польшага төлөнүүчү алымды сактап калган, империянын пландарын кыйраткан, Венгрияны бириктирген, бирок өз тагдырын жеңе алган эмес.
