1815-жылдын 13-мартында, Наполеон Эльба аралынан салтанаттуу кайтып келип Парижге али жетпей жатып, союздаш державалар аны мыйзамдан тышкары деп жарыялашты. Бир нече күн өткөн соң союздаштар массалык түрдө аскерлерди мобилизациялоону башташты, жана 10-июнга карата алардын саны 700 000 адамга жетти, жакын арада бир миллионго жетет деп күтүлүп жаткан. Наполеондун болсо болгону 198 000 аскери бар болчу, алардын ичинен 128 000 гана адамды согуш кампаниясына жөнөтүүгө мүмкүн эле. Мындай үмүтсүз кырдаалда француз императорунун бир эле үмүтү калган душмандын армияларын бириккенче бөлүп-бөлүп талкалоо.
14-июнда Наполеон Бельгияга багыт алды. Анын планы пруссиялык фельдмаршал Блюхердин армиясына чабуул коюу эле. Бирок бул аракет генерал Бурмондун чыккынчылыгынан улам татаалдашты ал пруссактарга качып кетип, Наполеондун пландарын айтып берген. 15-июнда Наполеон маршал Нейге Веллингтондун армиясын Катр-Бра аймагында кармап турууну тапшырды, ал эми өзү ошол эле күнү Линьи айылында Блюхерге кол салды.
Линьидеги салгылашууда Наполеон пруссак армиясын жеңди, бирок 1-француз корпусунун кечигүүсүнөн улам аны толук талкалай алган жок душман чегинип кетүүгө үлгүрдү. Ошол эле күнү Катр-Брадагы салгылашуу болуп, ал тактикалык тең чыгуу менен аяктады.
17-июнда Наполеон маршал Грушиге 35 миң кишиден турган аскерди берип, Блюхерди кууп жетүүнү буюрду, бирок пруссактар кайсы багытта чегингенин билген эмес. Наполеон болсо негизги күчтөр менен түндүккө, Брюсселге карай жөнөдү, бирок бул тууралуу Грушиге билдирген жок. Ал эми ошол маалда Веллингтондун армиясы Брюсселден 22 чакырым аралыктагы Мон-Сен-Жан дөңсөөсүндө ыңгайлуу позицияны ээлеп алган эле. Блюхер эртеси кошулаарын убада кылгандан кийин, Веллингтон дал ушул жерде салгылашууну чечти.
Салгылашуу башталган маалда союздаштардын күчү 70 миң адам жана 159 замбирек болсо, француздардын колунда 72 500 адам жана 250 замбирек бар болчу. Наполеондун тагдырын чечкен бул салгылашуу 18-июнда саат 11:35тен кечки 8ге чейин созулган.
Согуш Угумон фермасына жана анын жанындагы токойго француздардын чабуулу менен башталды. Бул чабуул башында көңүл бурдурбоо манёвру катары пландалган, бирок кийин өз алдынча кандуу салгылашууга айланып кетти. Эки тарап тең чоң жоготууларга учурады.
Угумон фермасын британиялык гвардиячылар, ганновердик жана нассаудук жоокерлер коргоп жатышкан. Наполеон Угумонго Рей корпусун жөнөттү, анын курамына Жером Бонапарт, Фуа жана Башлюнун дивизиялары кирген. Француздар күнү-түнү чабуул жасашты. Бир маалда лейтенант Легро чакан топ менен короого кирип келди, бирок баары кырылды. Британиялык гвардия жана Герман легионинин жоокерлери акырына чейин туруштук беришти.
Веллингтон да, Наполеон да бул позицияга чоң маани беришкен. Угумон жөн эле ферма эмес аны басып алуу француздарга британ позициясынын артына чыгууга мүмкүндүк берет эле. Наполеон дүрбү менен байкап, улам жаңы резервдерди жөнөтүп турду. Жалпысынан бул жерде 14 миң француз жана 12 миң британиялык жоокер салгылашкан. Француздар дубалдар артындагы британ гвардиясын талкалай алышкан жок.
Француз пехотасынын борборго чабуулу болжол менен саат 13:30да башталды. Наполеон ошол учурда Бюловдун пруссак армиясы жакындап келатканын билип, Веллингтондун күчтөрүн талкалоого болгону эки-үч сааты калганын түшүнгөн.
Артиллериялык бомбалоодон кийин 16 миң француз пехотинери чабуулга өттү. Алардын саптары өтө тыгыз болгондуктан, кыймылдоо кыйынга турду. Сол флангдагы голланд дивизиясы талкаланды, бирок Томас Пиктондун британиялык бөлүгү аларды токтотту. Пиктон өлтүрүлдү, бирок анын жоокерлери катуу каршылык көрсөтүштү.
Критикалык учурда граф Аксбридж Эдвард Сомерсет менен Уильям Понсонбинин оор кавалериясын чабуулга жөнөттү. Алар француз пехотасын жана кирасирлерди артка сүрүп, 3000 туткун жана эки байрак колго түшүрүштү. Бирок алар өтө алыс кирип кетип, француз уландар тарабынан талкаланды. Генерал Понсонби өлтүрүлдү.
Саат 16:00 чамасында маршал Ней Веллингтондун борборундагы кыймылды артка чегинүү деп жаңылыш түшүнүп, пехотасыз кавалериялык чабуул жасоону буйруду. Бул чоң жаңылыштык эле, анткени кавалерия пехотанын колдоосуз ийгиликке жетпейт.
9000 француз жоокери чабуулга өттү. Британиялыктар тез арада каре түзүшүп, ок-дарылардын астында француз кавалериясын токтотушту. Ней бир нече жолу чабуул жасады, бирок натыйжа болбоду. Кавалериянын үчтөн бири кырылды.
18:00дө чабуулдар токтоду. Француздар бир нече желекти колго түшүрүштү, бирок бул жеңиштер алардын абалын сактап кала алган жок. Наполеон Неюга Ла-Э-Сент фермасын алуу буйругун берди. Коргоочуларда ок-дарылар түгөнүп, француздар ферманы басып алышты.
Ошол маалда пруссиялык фельдмаршал Блюхер Ваврдан Ватерлоо тарапка жөнөдү. Ал эми Груши Ваврдын жанында калып, жаңылыштык менен артта калган бөлүктөргө каршы чабуул койгон. Пруссиялыктар болсо 13:30да Планшенуага жакындап, 16:00дө чабуул башташты.
Лобоунун 10 миң аскери Бюловдун бөлүктөрүн убактылуу артка сүрдү, бирок 30 миң пруссак келип, француздарды кайра артка кайтарды. Наполеон Младшая гвардияны Планшенуаны коргоого жөнөттү.
Центрде Веллингтон Ла-Э-Сентти жоготуп, Наполеон акыркы резервин — Императордук гвардияны чабуулга жөнөттү. Бул 19:30дарда болгон. Максат Веллингтондун борборун талкалап, пруссактар менен биригүүсүнө жол бербөө эле.
5 батальон Орто гвардия чабуулга өттү, артында 3 батальон Эски гвардия резервде турду. Наполеон жеке өзү: «Баары менин арттымдан!» — деп чабуулга чыкты. Бирок британиялыктардын ок-дарылары жана артиллериялык шрапнелди атуу француздарды кырды.
Британ генералы Давид Шассе гренадерлердин флангына ок жаадырып, штык менен чабуул жасады. Француздар токтоду. 3-полктун егерлери болсо Перегрин Мейтленддин 1500 британиялык гвардиячыларына туш келип, жакын аралыктагы залптан кырылышты. Француз гвардиясы артка чегинүүгө аргасыз болду.
«Гвардия чегинүүдө!» деген кыйкырыктар француз катарларын дүрбөлөңгө салды. Веллингтон муну байкап, колундагы шляпасын көтөрүп, жалпы чабуул буйругун берди. Британиялык жана пруссиялык аскерлер француздарды кууп, толук талкалашты.
Акыркы салгылашуу Планшенуада болду. Пруссактар бул айылды басып алышты. Наполеон өлүү үчүн гвардиясына кошулууну каалады, бирок штаб офицерлери аны зордоп алып чыгышты. Гвардиянын калдыктары кармашып жатып кырылды.
Салгылашуу бүткөндөн кийин Веллингтон менен Блюхер Бель-Альянс фермасында жолугуп, пруссактарга француздарды кууп жетүүнү тапшырды. Үч күндүк катуу куугунтук француз армиясын толук талкалады. Наполеон араң 3000 адамды чогулта алды бул Парижди коргоо үчүн жетишсиз болчу.
Ватерлоо салгылашы Наполеондун толук жеңилиши менен аяктады. Француздар 25 000–27 000 адамды жоготушту, 6000–8000 туткунга түшүп, 240 замбиректен айрылышты. Союздаштар да олуттуу жоготууга учурады: Веллингтондун армиясы 17 000, Блюхердики 7000 адам жоготкон. Жалпысынан 15 750 адам курман болгон.
Бул салгылашуу Наполеондун «Жүз күнү» доорунун жана Наполеон согуштарынын аякташын белгиледи. Веллингтон менен Блюхердин аскерлеринин ийгиликтүү биригүүсү жана Наполеондун буйруктардагы каталары анын империясынын акыркы кыйрашына жана аны Ыйык Елена аралына сүргүнгө айдалышына алып келди.
