Вандал королу Хильдерихтин тарыхый жолу — Кеч Антик доорундагы Түндүк Африканын тарыхындагы эң драмалуу жана бурулуш учурлардын бири. Күчтүү, бирок ички карама-каршылыктардан улам ыдырап жаткан Вандал королдугунун тактысына отурган соң ал мамлекеттин саясий багытын түп-тамырынан өзгөртүүгө аракет кылды. Бирок бул кадам акыры анын өзүн да, бүтүндөй королдукту да каргашалуу аяктоого алып келди.
Белгилүү византиялык тарыхчы Прокопий Кесариялыктын маалыматы боюнча, Хильдерихтин мүнөзү катаал германдык аскер башчысынын салттуу образынан кескин айырмаланган. Прокопий аны букаралары үчүн өтө жеткиликтүү, таң каларлык жумшак мүнөздүү жана тынчтыкты сүйгөн башкаруучу катары сүрөттөгөн.
Мурунку падышалардан айырмаланып, Хильдерих диний кысым саясатынан баш тартты: ал христиан-ортодокстарды да, башка диндердин өкүлдөрүн да куугунтуктаган эмес.
Бирок мындай жумшактыктын терс жагы да болгон. Аскердик маселелерде король ачык эле алсыз болчу жана зомбулуктан ушунчалык жийиркенгендиктен, замандаштарынын айтымында, ал согуш тууралуу сөздөрдүн өзүн да уккусу келчү эмес.
Аскер ишине болгон мындай күчтүү жек көрүүсүнөн улам армияны башкаруу милдети анын жээни Оамердин мойнуна түштү. Оамер согуш өнөрүн мыкты билген адам болгон жана иш жүзүндө Вандал королдугунун бардык аскердик жортуулдарындагы негизги күчүнө, башкача айтканда анын «кылычына» айланган.
Өзүнүн аскердик жактан алсыз экенин түшүнгөн Хильдерих дипломатияга таянууну чечти. Балким, анын тарбиясы да таасир эткендир: монарх өзүнүн вандал урууларынын аскердик күчүнө эмес, Византия сарайы менен өтө жакын, дээрлик союздаштык мамилелерди түзүүгө аракет кылды.
Константинополдун колдоосуна ээ болуу үчүн ал Халкидон ишеним символун карманган чиркөөгө мурда болуп көрбөгөн жеңилдиктерди берди.
Өзүнүн жаңы саясий ниетин көрсөтүү үчүн Хильдерих расмий түрдө тактыга отура электе эле сүргүнгө айдалган халкидондук епископторду кайтарып келүүгө буйрук берди. Ошондой эле ортодокс епископторунун бош калган бардык кафедраларын тез арада жаңы дин кызматкерлери менен толтурууну талап кылган көрсөтмө чыгарды.
Византияга карай жасалган бул геосаясий бурулуш өтө тайманбас символикалык кадамдар менен да белгиленди.
Ошол мезгилдеги айрым вандал тыйындарына Византия императору Юстин Iнин сүрөтү түшүрүлө баштаганы өзгөчө маанилүү. Көз карандысыз королдук үчүн бул мурда болуп көрбөгөн көрүнүш болчу жана Карфагендин Константинополго болгон саясий көз карандылыгын ачык символдоштурган.
Бирок бул союздун Византия тараптагы чыныгы архитектору императордун жээни Юстиниан болгон. Юстиниандын агасы, император Юстин I ал убакта карып калган жана мамлекеттик иштердин майда-чүйдөсүнө көп кызыккан эмес. Ошондуктан Юстиниан расмий түрдө императордук таажы кийе электе эле Византияны дээрлик өз каалоосу боюнча башкарып турган.
Прокопий Кесариялыктын айтымында, Хильдерих менен Юстиниан Iнин ортосунда өтө жакын жеке достук болгон. Анын белгиси катары эки башкаруучу бири-бирине үзгүлтүксүз өтө кымбат белектерди жөнөтүп турган.
Бирок Византияга жакын жана тынчтыкты көздөгөн мындай саясат Карфагендин өзүндө катуу каршылыкка кабылды.
Оппозициянын негизги өкүлү маркум король Тразамунддун жесири жана остготтордун күчтүү башкаруучусу Теодорих Улуунун өз карындашы Амалафрида болду.
Ал Хильдерихтин жаңы саясий багытына кескин каршы чыгып, муну мурдагы идеалдарга чыккынчылык жана ариан элитасына түздөн-түз коркунуч катары көргөн.
Акыры тирешүү ачык конфликтке айланды. Амалафрида мамлекеттик төңкөрүш даярдаган деп айыпталып, өлүм жазасына тартылды. Аны коштоп жүргөн остгот ак сөөктөрүнүн тобу да ушундай эле ырайымсыз тагдырга туш болуп, дээрлик толугу менен жок кылынды.
Карындашынын өлүм жазасына тартылганы тууралуу кабар Теодорих Улууну каарга салды.
Италиянын башкаруучусу дароо Карфагенге каршы өч алуу жортуулуна масштабдуу даярдык көрө баштады. Өтө чоң иш аткарылып, кыска убакыттын ичинде остготтор кеминде миң кемеден турган ири аскердик флот куруп чыгышты.
Бул армада Италиянын жээктеринен чыгып, 526-жылдын 13-июнунда вандалдарга сокку урууга тийиш эле.
Хильдерихтин королдугу кыйроонун босогосуна жеткен. Бирок күтүүсүз кокустук баарын өзгөрттү.
Теодорих капысынан катуу ооруп калып, ошол эле 526-жылдын 30-августунда каза болду. Ошентип ал карындашы Амалафриданын өлүмү үчүн өч алууга жетишкен жок.
Бирок түндүктөн келген коркунуч жоголгону менен, түштүк чек араларда кырдаал барган сайын оорлошуп жатты.
Королдун тынчтыкты сүйгөн мүнөзүн жана вандал армиясынын алсыздыгын пайдаланган жергиликтүү бербер уруулары — маврусиялыктар — өз күчтөрүн бириктире башташты.
Алар чабуулга өтүп, бир катар айыгышкан салгылаштарда вандалдарга оор жеңилүүлөрдү алып келишти.
Айрыкча Бизакияда Хильдерихтин армиясы Антала аттуу башчы жетектеген маврусиялыктардан кыйраткыч сокку алды.
Бул аскердик апааттын кесепеттери өтө олуттуу болду: бир топ убакыт бою мурда коркунучтуу болгон Вандал мамлекетинин бүтүндөй провинциялары толугу менен берберлердин көзөмөлүнө өтүп кетти.
Түштүктөгү аскердик жеңилүүлөр жана Византиянын алдында ашкере баш ийүү вандал ак сөөктөрүнүн чыдамын түгөттү.
530-жылы Хильдерихтин саясатына каршы падышалык үй-бүлөнүн күчтүү тобу ачык чыкты.
Кутумдун башында королдун алыскы тууганы Гелимер турду. Ал королдуктун негиздөөчүсү Гейзерихтин тектүү тукумунан чыккан.
Амбициялуу жана чечкиндүү Гелимер аскердик элитаны өз тарабына тарта алды.
Анын келтирген жүйөлөрү сыймыктуу вандал жоокерлери үчүн ишенимдүү угулган. Ал ак сөөктөрдү Хильдерихтен бийликти тартып алууга үндөп, аны согушка жөндөмсүз жана алсыз король катары көрсөттү.
Гелимердин айтымында, Хильдерих көчмөн маврусиялыктардан маскаралуу жеңилүүгө гана учурабастан, Византия императорунун кызыкчылыгы үчүн вандалдардын улуттук кызыкчылыктарын да салкын кандуулук менен сатып жаткан.
Төңкөрүш абдан тез ишке ашты.
Козголоңчулар Хильдерихти, анын ишенимдүү кол башчысы жана жээни Оамерди, ошондой эле королдун бир тууганы Евагейди кармап, үчөөнү тең Карфагендеги караңгы түрмөгө камашты.
Өзүнүн жакын досунун бийликтен кулатылганын уккан император Юстиниан I мыйзамдуу королду бошотуу үчүн бир нече жолу дипломатиялык жол менен басым жасоого аракет кылды.
Бирок анын талаптары жыйынтык берген жок.
Тескерисинче, византиялыктардын кийлигишүүсү узурпаторду ого бетер кыжырдантты. Гелимер Юстиниандын дипломатиялык ноталарына жооп катары жогорку даражалуу туткундарды кайтарууну мүмкүн болушунча күчөтүүгө буйрук берди.
Бул тарыхый драманын чечүүчү учуру 533-жылы келди.
Императордук амбицияларын толук ишке ашырууга бел байлаган Юстиниан I Түндүк Африкага күчтүү экспедициялык аскер корпусун жөнөттү.
Чоң аскердик кампанияны баштоонун расмий шылтоосу дал ушул Гелимердин мыйзамсыз бийликти басып алышы жана түрмөдө жаткан мыйзамдуу король Хильдерихти бошотуу зарылдыгы болгон.
Византия армиясы кулатылган монархты куткаруу үчүн келе жатканын түшүнгөн Гелимер империяны эң негизги саясий аргументинен ажыратууну чечти.
Ошондуктан ал өзүнүн бир тууганы Амматага ырайымсыз буйрук берди — Хильдерихти өлтүрүү.
Ошентип король Хильдерихтин өмүрү трагедиялуу түрдө аяктады.
Анын башкаруусу так 7 жыл 3 айга созулган.
Хильдерихтин тынчтыкка, динге сабырдуулукка жана дипломатиялык союздарга умтулуусу ошол доордун катаал реалдуулугуна туруштук бере алган жок.
Анын трагедиялуу тагдыры Вандалдар жана аландар королдугунун биротоло кулашына алып келген акыркы окуялардын башталышы болуп калды.
