Падыша Годагислдин токолдон төрөлгөн экинчи уулу болгон Гейзерих падыша Гундерихтин аталаш бир тууганы жана мураскери болуп калды.
Гейзерихтин сырткы келбети жана мүнөзү Иордан жазган «Готтордун келип чыгышы жана иштери жөнүндө» эмгектин аркасында тарыхта түбөлүккө сакталып калды. Жылнаамачы вандалдардын падышасын бою анча бийик эмес, аттан ийгиликсиз кулагандан кийин аксап баскан адам катары сүрөттөйт.
Бирок жөнөкөй көрүнүшүнүн артында өзгөчө зор акыл жашырынган. Гейзерих сырдуу жана аз сүйлөгөн, бош салтанатты терең жек көргөн, бирок байлыкка чексиз умтулган, анткени аны бийликтин куралы деп эсептеген. Ачууланганда өтө коркунучтуу жана каардуу болгон.
Иордан анын өзгөчө алысты көрө билген сапатын баса белгилейт: падыша душман уруулардын ортосуна кастык салып, аларды бири-бирине каршы коюу керек болгондо чырдын үрөнүн себүү жана жек көрүү сезимин козгоо өнөрүн мыкты билген.
Византиялык тарыхчы Прокопий Кесарийский да ушундай баа берип, Гейзерихти «аскердик ишти эң сонун билген өзгөчө адам» деп атаган.
Түндүк Африкадагы Рим өкмөтү — Батыш Рим империясынын эң бай азык-түлүк кампасы болгон бул аймакта — өзүнүн кол башчысы Бонифацийдин көтөрүлүшү менен бербер урууларынын токтобогон чабуулдарынын ортосунда алсырап турган.
Душмандын алсыздыгын туура баалаган Гейзерих сокку урган.
429-жылдын май айында ал ошол доор үчүн теңдешсиз логистикалык операцияны ишке ашырып, Гибралтар кысыгы аркылуу вандалдардан, аландардан жана алардын үй-бүлөлөрүнөн турган болжол менен 80 миң адамды өткөргөн.
Жээкте олуттуу каршылыкка туш болбогон бул зор топ бир жылга жетпеген убакытта Тингистен — азыркы Танжерден — Карфагендин четине чейин болжол менен эки миң чакырым аралыкты басып өткөн.
Римдин коргонуу системасы кыйрап калды.
Чакан жана ири шаарлар бири-биринин артынан багынып жатты. Болгону Циртанын жана Карфагендин күчтүү дубалдары гана алгачкы чабуулдарды кайтара алган.
Козголоңчу римдик кол башчы Бонифаций өз аскерлери менен чегинип, Гиппон-Регий шаарына бекинүүгө аргасыз болгон.
Гейзерих шаарды тыгыз курчоого алып, бул курчоо он төрт айга созулган — 431-жылдын июлуна чейин.
Акыры абалдын үмүтсүз экенин түшүнгөн Бонифаций чепти таштап кеткен.
Гиппон-Регий кулап, вандалдардын падышасынын биринчи расмий резиденциясына айланган.
Рим өзүнүн эң баалуу жерлеринин жоголушуна макул боло алган эмес.
Болжол менен 432-жылы Африкадагы согуш майданына алан тектүү кол башчы Флавий Аспар жетектеген жаңы Чыгыш Рим армиясы келген.
Узакка созулган, күчтү түгөтүүчү кандуу согуш башталган.
Эки тарап тең мурда гүлдөп турган провинцияларды аёосуз кыйратып, бирок баарын бир күндө чече турган жалпы салгылашуудан качып турушкан.
435-жылга карата вандалдар менен аландар Римдин Түндүк Африкасынын чоң бөлүгүн иш жүзүндө көзөмөлдөп калышкан.
Алсырап калган Империя жеңилдик берүүгө аргасыз болгон.
435-жылдын февралында Гиппон-Регийде тынчтык келишими түзүлгөн.
Вандалдар менен аландар федерат деген мыйзамдуу макам алышкан.
Келишимдин так тексти бизге жетпегени менен, тарыхчылардын божомолунда, жерлердин ордуна Гейзерих Италия үчүн өтө маанилүү болгон дан жана зайтун майын жеткирүүгө, ошондой эле империянын чек араларын чөлдүү аймактардагы берберлердин чабуулдарынан коргоого милдеттенген болушу мүмкүн.
Бирок баш ийген федераттын макамы дымактуу башкаруучуну канааттандырган эмес.
Ыңгайлуу учурду күтүп, 439-жылдын 19-октябрында Гейзерих күтүүсүз жана кыйратуучу сокку урган — Карфаген басып алынган.
Вандалдардын колуна Проконсульдук Африка менен Бизаценанын эң бай рим аймактары өткөн.
Бирок эң чоң олжо дан ташууга арналган Карфагендин зор транспорттук флоту болгон.
Гейзерих аны дароо аскердик флотко айландырган.
Мурда негизинен кургактыкта согушкан эл эми деңиздердин коркунучуна айланып, Батыш жана Борбордук Жер Ортолук деңизинде үстөмдүк орноткон.
440–441-жылдары эле вандалдардын флоттору Сицилиянын жана Түштүк Италиянын жээктерин дээрлик жазасыз талап-тоношкон.
Батыш Рим императору Валентиниан III дүрбөлөңгө түшүп, Чыгыш Рим империясынын флотун жардамга чакырган.
Бириккен күчтөр Сицилиянын дароо басып алынышына тоскоолдук кылышкан, бирок бул ийгилик убактылуу гана болгон.
442-жылы византиялык флот өз портторуна кайтары менен Гейзерих тез арада бүт Сицилияны ээлеген.
442-жылдагы жаңы тынчтык келишими вандалдардын чоң жеңиши болгон.
Алар федерат деген кемсинткен макамдан толук бошонуп, эгемендүү жана көз карандысыз мамлекетке айланышкан.
Гейзерихтин падышалыгынын чек аралары расмий түрдө кеңейип, Триполитаниянын бир бөлүгүн да камтыган.
Империяга болсо аз гана аймактар калган: Батыш Мавретания, Циртанын тегерегиндеги Нумидиянын бөлүгү, Чыгыш Триполитания. Сицилия болсо бир аз убакытка кайра Батыш Римдин көзөмөлүнө өткөн.
Тышкы саясатта күчтүү абалга жеткенден кийин Гейзерих өлкөнүн ичинде темирдей тартип орното баштаган.
442-жылы эле падышанын барган сайын күчөп жаткан жеке бийлигине нааразы болгон вандалдардын салттуу уруулук ак сөөктөрү көтөрүлүш чыгарган.
Көтөрүлүш кандуу түрдө басылган.
Ошол учурдан тартып байыркы уруулук аристократия саясий ролун биротоло жоготуп, элдик жыйындар таптакыр чакырылбай калган.
Алардын ордун падышага жеке берилген кызматтык ак сөөктөр ээлеген.
Мамлекет аскердик машинага айланган.
Күчтүү атчан аскер негизин түзгөн тандалма вандалдык бөлүктөр түштүк чек араларга жана негизги портторго гарнизон катары жайгаштырылган.
Аскердик кызмат өтөө сыймыктуу укугу мындан ары негизинен вандалдар менен аландарга таандык болгон. Берберлер болсо негизинен көмөкчү бөлүктөргө гана алынган.
Бирок Гейзерихтин тарыхта атын түбөлүккө калтырган эң чоң иши али алдыда болчу.
455-жылдын мартында император Валентиниан III өлтүрүлгөндө, вандал падышасы бул окуяны 442-жылдагы келишимди бузуу үчүн идеалдуу шылтоо катары пайдаланган.
Абалды узурпатор Петроний Максимдин императордун кызы Евдокияны күч менен өз уулуна турмушка бериши ого бетер курчуткан. Дал ошол Евдокия 446-жылдан бери Гейзерихтин уулу Хунерихке расмий түрдө куда түшкөн болчу.
Мындай кордукту падыша көтөрө алган эмес.
Флотту өзү жетектеп, 455-жылдын май айынын акыркы күндөрүндө Гейзерих Тибр дарыясынын оозуна кирген.
Римде катуу дүрбөлөң башталган.
Калк душман келе электе эле Петроний Максимди кармап, өлтүрүп салган.
Вандалдар Түбөлүк шаарга дээрлик тоскоолдуксуз кирип, аны он төрт күн бою системалуу түрдө талап-тоношкон.
Кыйраган Римден чыгып баратып Гейзерих сан жеткис байлыктарды, миңдеген туткундарды жана эң маанилүү барымтадагыларды — императордун жесири Евдоксияны жана анын кыздары Евдокия менен Галла Плацидияны — алып кеткен.
Евдокия дароо Хунерихке турмушка берилген.
Бул жеңиштен кийин Гейзерих Батыш Жер Ортолук деңизин дээрлик ички «вандалдык көлгө» айландырган.
Ал Сардинияны, Корсиканы, Сицилияны жана Балеар аралдарын басып алган.
Римге берилген бойдон калган Түндүк Африка провинциялары да биротоло багындырылган.
Бирок Африканын батышында вандалдардын таасири негизинен Нумидия жана Сеутага чейинки жээктеги шаарлар менен чектелген. Мавретаниянын ички аймактарында болсо бийлик берберлердин колуна өткөн.
Константинополдун колдоосуна таянган Рим Вандалдар падышалыгын жок кылуу аракеттерин токтоткон эмес.
Батыш Рим императору Авит согуш жүргүзүүгө аракет кылган, бирок Сицилия жана Корсика аймактарында гана чектелүү ийгиликтерге жетишкен.
Андан алда канча кооптуу атаандаш император Майориан болгон.
Ал Испанияда армия топтоп, Картахенада зор флот даярдаган.
Бирок кармалгыс Гейзерих алдын ала сокку урган: анын кемелери Картахенанын портуна кирип, Рим флотунун бир бөлүгүн басып алып, калганын өрттөп жиберген.
Гейзерихти талкалоо боюнча эң масштабдуу аракет 468-жылы император Прокопий Антемийдин тушунда жасалган.
Империянын эки бөлүгү күчтөрүн бириктирген.
Батыш Марцеллин жетектеген аскерлерди чыгарып, алар Сардиния менен Сицилияны вандалдардан ийгиликтүү тазалашкан.
Чыгыш болсо Гераклий менен Марс жетектеген армияны жөнөткөн. Алар Триполитанияга түшүп, Карфагенге карай тынымсыз жылышкан.
Бирок эң чоң коркунуч Василиск жетектеген эбегейсиз византиялык флот болгон.
Вандалдардын алдыңкы бөлүгүн талкалагандан кийин Василиск Меркурий тумшугуна — азыркы Бон тумшугуна — якорь таштаган.
Ал Гейзерихтин борборунан болгону 60 чакырымдай жерде турган.
Варварлардын падышалыгынын күндөрү саналуудай сезилген.
Дал ушул учурда Гейзерих өзүнүн белгилүү айлакерлигин толук көрсөткөн.
Ачык салгылашууда туруштук бере албасын түшүнүп, ал сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү үчүн беш күндүк убактылуу тынчтык сураган.
Алысты көрө албаган Василиск макул болгон.
Шамал Гейзерихке ыңгайлуу багытка өзгөргөндө, ал күтүүсүздөн тынчтыкты бузуп, якордо турган византиялык кемелердин ортосуна өрт кемелерин — күйүүчү заттар менен толтурулган жалындаган кемелерди — жөнөткөн.
Чыныгы тозок башталган.
Византия флотунун чоң бөлүгү толугу менен күйүп кеткен.
Калган кемелер маскара абалда Сицилияга качышкан.
Кырсык муну менен эле бүтпөй, Батыш күчтөрүнүн командири Марцеллин да өлтүрүлгөн.
Балким бул анын Римдеги атаандашы Рицимердин буйругу менен жасалган болушу мүмкүн, бирок тарыхчылар бул жерде да Гейзерихтин алтыны жана интригасы роль ойногон болушу мүмкүн экенин четке какпайт.
Зор коалиция талкаланып, вандалдардын падышасы Сицилия менен Сардинияны кайра өзүнө алып, Чыгыш Жер Ортолук деңизинде да чабуулдарын кайра баштаган.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында Гейзерих өз эмгегинин жемишин көрүп, алсырап бара жаткан Империяга өзүнүн шарттарын таңуулаган.
472-жылы ал Батыш Рим империясынын тактысына өзүнө ылайыктуу адам — Плацидиянын күйөөсү жана вандал тактысынын мураскеринин тууганы Олибрийдин отурушуна жетишкен.
Олибрий ошол эле жылдын ноябрында өлүп калганы менен, бул окуя ошол учурда чыныгы саясий үстөмдүк кимдин колунда болгонун айкын көрсөткөн.
Римдин кийинки башкаруучулары Карфаген үчүн олуттуу коркунуч туудура албаган алсыз көлөкөлөргө айланышкан.
474-жылы Византия толук багынып, Вандал мамлекетинин кол тийбестигин жана толук көз карандысыздыгын кепилдеген тынчтык келишимине кол койгон.
475-жылы болсо византиялыктардан кооптонгон римдиктер өздөрү вандалдар менен коргонуу союзун түзгөн.
476-жылы Батыш Рим империясы жашоосун токтотуп, Италиядагы бийлик Одоакрдын колуна өткөндө, карып калган, бирок саясий сезимталдыгын жоготпогон Гейзерих аны менен да ийгиликтүү келишим түзгөн.
Чоң жылдык салык төлөөнүн ордуна ал Сицилияны Одоакрга өткөрүп берген, бирок стратегиялык маанилүү Лилибей портун өзү үчүн сактап калган.
Ошентип, ал Римдин урандыларында пайда болгон жаңы мамлекетке да өзүнүн таасирин бекемдей алган.
Гейзерих вестготтордун падышасы Эйрих жана жалданма аскерлердин башчысы Одоакр менен катар Батыш Рим империясынын кулашына эң чоң салым кошкон адамдардын бири болуп калды.
Ал өз элин укмуштуудай узак — 49 жыл — башкарган.
Көчмөн уруулардын башчысынан Жер Ортолук деңизинин жеңилбес өкүмдарына чейин жеткен Гейзерих 477-жылдын 24-январында өчпөс даңктын туу чокусунда дүйнөдөн кайткан.
