Улуу Гейзерихтин тушунда түзүлгөн такты мурастоо мыйзамдарына ылайык, бийлик падышалык тукумдагы эң улуу эркекке өтүшү керек эле. Жаш курагы боюнча Гелимер ошол учурдагы король Хильдерихтен гана кичүү болгондуктан, тактынын мыйзамдуу мураскери катары эсептелген.
Замандаштары Гелимерди аскердик иште өзгөчө таланттуу, бирок ошол эле учурда амалкөй, бирөөнүн мүлкүнө көз арткан жана ар дайым интрига уюштурууга даяр адам катары билишкен.
Хильдерихтин тушунда эле ал дээрлик абсолюттук бийликти өз колуна топтоп алган: тынчтыкты сүйгөн королдун ордун иш жүзүндө басып, Гелимер армияны толук башкарган. Бирок анын амбициясы муну менен эле чектелген жок.
Согушту жактырбаган Хильдерихке каршы ак сөөктөрдүн нааразычылыгын пайдаланган Гелимер тез арада мамлекеттик төңкөрүш уюштурду. Мыйзамдуу король Хильдерих, анын бир тууганы Евагей жана ишенимдүү жээни, кол башчы Оамер кармалып, Карфагендин караңгы түрмөлөрүнө ташталды.
Тактыны басып алган узурпатор мурунку башкаруучунун Византияга ыктаган саясатын дароо токтотуп, кайрадан Византияга жана католиктерге каршы катаал саясат жүргүзө баштады.
Бирок Гелимер өз мамлекетинин күчүн ашыкча баалап алган эле. Вандал королдугу улам алсырап бара жаткан: аны берберлердин токтобогон чабуулдары кыйнап, ал эми ариандардын кысымынан чарчаган Африканын роман тилдүү калкы барган сайын ачык түрдө католик чиркөөсүнүн тарабына өтө баштаган.
Карфагендин алсыздыгын Византия императору Юстиниан I дароо пайдаланууга аракет кылды. Ал көптөн бери Рим империясынын мурдагы улуулугун калыбына келтирүүнү кыялданып жүргөн.
Чыгышта Персия менен болгон согушту ийгиликтүү аяктагандан кийин Юстиниан Батышка көңүл бурду. Бул учурда Вандал мамлекети ансыз деле ыдырай баштаган болчу.
Биринчи болуп бай Триполитания провинциясы бөлүнүп чыкты. Жергиликтүү жетекчи Пуденций көтөрүлүш чыгарып, аймактын Византияга кошулганын жарыялады жана Константинополдон жардам сурады.
Юстиниан дароо архонт Таттимут башында турган чакан экспедициялык аскер бөлүгүн жөнөттү. Вандал гарнизондорунун жоктугунан пайдаланган Пуденций менен византиялыктардын бириккен күчтөрү провинцияны оңой эле ээлеп алышты.
Триполитаниядан кийин Сардинияда да көтөрүлүш башталды.
Гелимер аралдын башкаруучусу кылып өзүнүн мурдагы кулу, Года аттуу готту дайындаган. Ага аймакты коргоо жана жыл сайын төлөнүүчү алымды чогултуу милдети жүктөлгөн.
Бирок бийликтин даамын сезген Года өзүн көз карандысыз башкаруучу деп жарыялап, алым төлөөдөн баш тартты жана дароо Юстинианга элчилерин жөнөтүп, колдоо сурады.
Император анын өтүнүчүнө макул болуп, аралга архонт Кирилл башында турган төрт жүз жоокерди жөнөттү.
Гелимер оор тандоонун алдында калды. Константинополь менен ачык согушуудан чочулаган ал алыскы Триполитанияга күч коротпоону чечти. Бирок стратегиялык жактан өтө маанилүү Сардиниядан ажырай алмак эмес.
Ошондуктан ал эң ылдам жана бекем жүз жыйырма кемеден турган армада даярдап, ага беш миң тандалма жоокерди отургузду. Аскерлерге өзүнүн бир тууганы Цазонду башчы кылып, Сардиниядагы көтөрүлүштү басууга жөнөттү.
Улуу бороон башталар алдында Африканы эң мыкты коргоочуларынан ажыраткан бул чечим кийин тагдыр чечүүчү ката болуп чыкты.
Ошол эле учурда Константинополдо Африкага басып кирүү үчүн эбегейсиз чоң даярдык жүрүп жаткан.
Юстиниан Жер Ортолук деңизи көптөн бери көрбөгөн зор армада чогултту.
Он миң жөө аскерден жана беш миң атчан жоокерден турган армия түзүлдү. Алардын арасында тажрыйбалуу туруктуу аскерлер жана федерат-варварлар бар эле. Бул күчтөрдүн өзөгүн айыгышкан гунн жоокерлери түзгөн.
Армияны ташуу үчүн беш жүз оор кеме талап кылынды. Аларды отуз миң деңизчи жана калакчы тейлеген. Алардын көпчүлүгү египеттиктер, иониялыктар жана киликиялыктар болгон. Флотту александриялык Калодим башкарган.
Флоттун негизги сокку уруучу күчүн токсон эки дромон — бир катар калактары жана жебелерден коргоочу атайын чатырлары бар өтө ылдам согуштук кемелер түзгөн.
Дромондорго палубада да, калакта отуруп да согушууга үйрөтүлгөн эки миң византиялык жайгаштырылган.
Император армиянын башкы кол башчысы кылып өзүнүн эң мыкты генералы — Велизарийди дайындады. Ага мурда болуп көрбөгөн ыйгарым укуктар берилди: Велизарийдин ар бир буйругу императордук жарлыктын күчүнө ээ болчу.
533-жылдын июнь айында Византия армадасы желкендерин көтөрүп, Африканын жээктерине багыт алды.
Үч айга созулган оор сапардан кийин, 533-жылдын 31-августунда, флот Карфагенден болжол менен беш күндүк жол алыстыкта жайгашкан Капут-Вада тумшугуна — Рас-Капудияга келип токтоду.
Бул Гелимер үчүн толук күтүүсүз окуя болду. Ал византиялыктар кышкы салкын түшмөйүнчө аскердик кампанияны баштоого батынбайт деп ишенген.
Дал ушул чечүүчү учурда узурпатор жээктен төрт күндүк жол алыстыктагы Гермиондо болуп, берберлер менен күрөшүп жаткан. Ал эми борбор калаа дээрлик коргоосуз калган эле.
Жээкке түшкөндөн кийин Велизарий кылыч менен гана эмес, дипломатия менен да аракет кыла баштады.
Жээктеги Силлект шаарын ээлегенден кийин ал аскерлерине жергиликтүү калкты талап-тоноого катуу тыюу салып, мародерлорду оор жазага тартты.
Византиялык кол башчы өзүн римдиктерди варварлардын эзүүсүнөн бошотуучу катары көрсөттү. Бул тактика эң сонун натыйжа берди — шаарлар биринин артынан бири каршылыксыз багынып жатты.
Византиялыктардын тез илгерилөөсүнө Гейзерихтин өз убагында кетирген тарыхый катасы да жардам берди. Көтөрүлүштөрдүн алдын алуу үчүн ал өлкөдөгү шаарлардын дубалдарын бузууга буйрук берген эле.
Лепта жана Гадрумет аркылуу өткөн византиялыктар Грасс деген жерге жетишти. Ал борбор калаадан 350 стадий, башкача айтканда болжол менен 65 чакырым алыстыкта жайгашкан. Бул жерде көлөкөлүү мөмөлүү бактар менен курчалган вандал королдорунун кооз сарайы турган.
Аскерлерге кыска убакыт эс алууга мүмкүнчүлүк бергенден кийин Велизарий Карфагенге карай жүрүштү улантты жана армиясын так аскердик тартипте жайгаштырды.
Авангардды Иоанн башкарды. Күтүүсүз чабуулга ачык болгон сол канатты гунн атчан аскерлери коргоп жатты. Оң канатты деңиз жана жээк менен катар бараткан флот калкалап турган.
Велизарий өзү тандалма гвардиясы менен арткы сапта жүрүп, Гелимердин арттан сокку уруусун күттү.
Гермиондо империялык армиянын жээкке түшкөнү тууралуу коркунучтуу кабарды алган Гелимер тез жана ырайымсыз аракет кылды.
Анын Карфагендеги бир тууганы Амматага жөнөткөн биринчи буйругу — Хильдерихти жана аны менен бирге камалган бардык туугандарын дароо өлтүрүү болду.
Аммата буйрукту салкын кандуулук менен аткарып, бийликтен кулатылган королду, анын бир тууганы Евагейди жана алардын тарапкерлерин өлүм жазасына тартты. Кол башчы Оамер болсо бул убакка чейин түрмөдө каза болуп калган эле.
Андан кийин Гелимер татаал тактикалык план түздү: византиялыктарды Карфагендин четиндеги Децим аймагындагы кууш жерге киргизип, үч тараптан бир убакта сокку уруп жок кылуу керек болчу.
533-жылдын 13-сентябрында Велизарийдин армиясы Карфагенден 70 стадий, башкача айтканда 13 чакырым алыстыкта жайгашкан Децимге жакындады.
Гелимер капканды жабууну көздөгөн. Анын жээни Гибамунд эки миң жоокер менен сол тараптан сокку урууга, Аммата Карфагенден чыгып душманды алдынан тосууга, ал эми Гелимер өзү арттан чабуул коюуга тийиш эле.
Бирок татаал план аскер бөлүктөрүнүн аракеттери бир убакта аткарылбагандыктан кыйрады.
Аммата Децимге өтө эрте жетти. Негизги күчтөрүн артта калтырып, ал аз гана жоокери менен ойлонбой Иоанндын авангардына чабуул койду.
Ал византиялыктардын эң мыкты он эки жоокерин өлтүрүүгө жетишти, бирок өзү да эрдик менен курман болду.
Анын өлүмү Карфагенден келе жаткан вандалдардын арасында дүрбөлөң жаратты. Алардын катарлары бузулуп, кача башташты.
Иоанндын атчан аскерлери аларды Карфагендин дарбазаларына чейин кууп барып кырып жатты. Децимден борборго чейинки 70 стадий жол өлүктөргө толду.
Ошол эле маалда сол канатта Гибамунддун аскерлери кокусунан Велизарийдин гунндарына туш келип, акыркы адамына чейин кырылды.
Гелимер өзү арттан келе жатып алгач ийгиликтүү аракеттенди. Анын жоокерлери гунндарды бийик дөңсөөдөн сүрүп түшүрүп, качууга мажбур кылышты.
Жеңиш жакындап калгандай сезилди.
Бирок дөңсөөдөн түшкөн король канга боёлгон бир тууганы Амматанын сөөгүнө туш болду.
Ошол учурда Гелимерди кайгы басып кетти. Жеңишти улантып, душманды куугандын ордуна ал армиясын токтотуп, катуу ыйлап, бир тууганын жерге берүүгө киришти.
Бул каргашалуу кечигүү Велизарийге качып бараткан аскерлерин токтотууга, күчтөрүн кайрадан уюштурууга жана кыйраткыч каршы чабуул жасоого убакыт берди.
Саптары бузулган вандалдар чабуулга туруштук бере албай, согуш талаасын өлүктөргө толтуруп, Нумидияга кеткен жолдогу Булла түздүгүнө качышты.
Карфагендин тагдыры чечилген эле.
Кийинки күнү кечинде византиялыктар борбор калаага жетишти. Шаардын тургундары дарбазаларды ачып, миңдеген чырактарды күйгүзүп, Карфагенди жарыкка бөлөштү. Аман калган вандалдар болсо коркконунан храмдарга жашынышты.
Өзгөчө сабырдуулук көрсөткөн Велизарий түн ичинде буктурма же талап-тоноо болушу мүмкүн деп, аскерлерине шаарга кирүүгө тыюу салды.
533-жылдын 15-сентябрынын таңында гана армия Карфагенге салтанаттуу түрдө кирди.
Тартип абсолюттук деңгээлде сакталды: жоокерлер базардан азык-түлүктү акча төлөп сатып алышты, шаардагы күнүмдүк соода-сатык бир саатка да токтогон жок.
Велизарий дароо Карфагендин бузулган дубалдарын калыбына келтирүүгө буйрук берди.
Кыйраткыч жеңилүүдөн кийин Гелимер Карфагенден төрт күндүк жол алыстыктагы Булла түздүгүндө лагерь курду.
Ал маврларды өз тарабына чакырып, партизандык согушту күчөтүүгө аракет кылды. Бирок алардын көпчүлүк башчылары алтын жана бийликтин символдорун алуу үчүн Велизарийге барымталарды жөнөтүп, күтүп туруу саясатын тандашты.
Испаниядагы вестготтордун королу Теудистен жардам суроо аракети да эч кандай натыйжа берген жок.
Айласы кеткен Гелимер жергиликтүү дыйкандарга ар бир алып келген византиялыктын башы үчүн алтын төлөй баштады.
Прокопий Кесариялык үрөй учурган бир фактты белгилейт: «боштондукка чыгаруучуларды» анча жакшы көрбөгөн дыйкандар лагерден алыстап кеткен кулдарды жана кызматчыларды өлтүрүп, алардын баштарын королго алып келип турушкан.
Көп өтпөй Гелимер көптөн күткөн жардамга ээ болду.
Анын бир тууганы Цазон Сардиниядагы Караналия портун ийгиликтүү басып алып, козголоңчу Годаны өлүм жазасына тарткан эле. Королдун шашылыш катын алгандан кийин ал согушта бышкан аскерлерин тез арада кайрадан Африкага өткөрдү.
Булла түздүгүндө бириккен эки бир тууган жалпы армиясын Карфагенге алып жөнөдү.
Алар шаарды суу менен камсыз кылган суу түтүгүн кесип, борборду курчоого алышты. Ошол эле учурда айланадагы жерлерди атайылап талап-тоношкон жок.
Вандалдар византиялык армиянын курамындагы ариандар — готтор менен герулдар — алардын тарабына өтөт деп үмүттөнүштү.
Ошондой эле Константинополь үчүн өзгөчө каалоо менен согушпаган гунндарды активдүү түрдө сатып ала башташты. Гунндар чечүүчү учурда римдиктерге арттан сокку урууга макул болушкан.
Чечүүчү учур Трикамардагы салгылашта келди.
Аялдарды, балдарды жана казынаны бекемделген лагерде калтырган Гелимер менен Цазон армияны ачык талаага чыгарышты.
Велизарий салгылашты бир гана атчан аскерлери менен кабыл алды — анын жөө аскерлери али жолдо болчу.
Вандалдарга сөз бергендей, гунндар согуш талаасынын четинде өзүнчө туруп, ким жеңерин күтүп турушту.
Өтө кандуу салгылаш башталды.
Византиялык атчан аскерлер кайра-кайра чабуулга өтүп жатышты. Бул кыргында эр жүрөк Цазон курман болду.
Экинчи бир тууганынын өлүмү вандалдардын духун биротоло сындырды. Алар туруштук бере албай, бекемделген лагерине карай качышты.
Күч ким тарапта экенин көргөн гунндар мурдагы жашыруун келишимин унутуп, византиялыктарга кошулуп вандалдарды кууй башташты.
Бул кармашта византиялыктар элүүгө жетпеген жоокерин жоготсо, вандалдардын сегиз жүзгө жакыны өлтүрүлдү. Жеңүүчүлөр өлгөндөрдүн мүлкүн талап-тоноого киришти.
Кечке жуук салгылаш болгон жерге Византиянын оор жөө аскерлери да жетти.
Велизарий бардык күчүн душмандын лагерине чабуул коюуга жөнөттү.
Рим армиясынын бүт күчү жакындап калганын уккан Гелимердин духу толугу менен түштү.
Эч кимге эч нерсе айтпастан, ал атына минип, күүгүмдү пайдаланып, аз сандагы туугандары жана кызматчылары менен Нумидия тарапка качып кетти.
Королдун уяттуу түрдө качканы тууралуу кабар лагерге тараганда вандал армиясында көзөмөлдөнбөгөн дүрбөлөң башталды.
Аскерлер куралдарын, үй-бүлөлөрүн жана байлыктарын таштап, караңгы түнгө качышты.
Лагерге кирген византиялыктар эсеп жеткис байлыкты олжолоп, түн бою эркектерди өлтүрүп, аялдар менен балдарды кулга айландырышты.
Гелимер өзү Велизарийдин атчан бөлүктөрүнөн качып, континенттин ичкери жагына чегинди.
Борбор калаадан он күндүк жол алыстыкта жайгашкан деңиз жээгиндеги Гиппонерегия шаарына жеткен византиялыктар качкан монарх Нумидия чек арасындагы Папуа тоосунун жетүүгө мүмкүн эмес капталдарында, байыркы Медей шаарында, өзүнө достук мамиледеги маврлардын коргоосунда жашырынып жатканын билишти.
Кыш мезгилинде тоого түз чабуул коюу чоң жоготууларга алып келерин түшүнгөн Велизарий катаал герулдардын башчысы Фарага тоонун этегине лагерь куруп, Гелимерди толук блокадага алууну тапшырды.
Фара Гелимерди ачарчылык менен багынып берүүгө мажбурлап жаткан учурда империя жеңишинин жемиштерин жыйнап жатты.
Кириллдин аскер бөлүгү жергиликтүү тургундарга Цазондун кесилген башын көрсөтүп, Сардиния менен Корсиканы кан төкпөстөн кайра империяга кошту.
Башка византиялык бөлүктөр Мавретания Цезарейскаясын, Гибралтардагы Септон чебин, Балеар аралдарын — Ивиса, Майорка жана Менорканы — ийгиликтүү ээлеп, Триполиске жардам көрсөтүштү.
Сицилиядагы остготтор гана стратегиялык Лилибей портун византиялыктарга өткөрүп берүүдөн кескин баш тартышты.
Папуа тоосундагы курчоо оор үч айга созулду.
Герул Фара тоого чабуул коюуга аракет кылып, ийгиликсиз болуп жана жоготууларга учурагандан кийин катаал дипломатияга өттү.
Ал тоого алып баруучу бардык жолдорду толук жаап, курчоодо калгандарды азык-түлүктөн ажыратты.
Андан кийин Гелимерге ардактуу шарттарда багынып берүүнү сунуш кылды: анын өмүрү сакталмак, үй-бүлөсүнүн коопсуздугу камсыздалмак жана Кичи Азиядагы жер-мүлктөр менен кошо патриций наамы берилмек.
Ачарчылыктан жана айласыздыктан сынган Гелимер 534-жылдын март айынын аягы — апрелдин башында багынып берди.
Бул драманын акыркы бөлүгү Константинополдо өттү.
Африкада бийликти басып алууга аракет кылып жатат деген көрө албас адамдардын дооматтарынан улам борборго шашылыш кайтууга аргасыз болгон Велизарий өзү менен кошо Гелимерди, туткунга алынган вандал ак сөөктөрүн жана вандалдардын уламышка айланган казыналарын алып келди.
Император Юстиниан кол башчысынын берилгендигине ынангандан кийин Велизарийге улуу триумф өткөрүүгө уруксат берди. Мындай урмат-сый байыркы Рим императорлорунун доорунан бери дээрлик көрсөтүлө элек болчу.
Бул жаркыраган салтанаттуу жүрүштө жеңилген король Гелимер Византиянын борборунун көчөлөрү менен жөө басып өттү.
Кийин император өз сөзүндө туруп, Гелимерге жана анын туугандарына Галатиядан кеңири жана түшүмдүү жерлерди бөлүп берди.
Бирок вандал королу эң жогорку патриций наамын ала алган жок.
Юстиниандын катаал мыйзамдарына ылайык, еретик адам мамлекеттик кызматты ээлей алчу эмес. Ал эми таажысынан, армиясынан жана мекенинен ажыраган Гелимер ата-бабаларынын ишенимине чыккынчылык кылуудан жана арианчылыктан баш тартуудан кескин баш тарткан.
Ошентип Гелимердин гана эмес, бүтүндөй Вандалдар жана аландар королдугунун доору аяктады.
